10-08-2008, 05:38 PM
|
#1 (permalink) | |||||||||||||||
|
DEM (zamanlar)
1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA)
2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ / DEMA DAHATÛ) 3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ /DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK) 4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ) 1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA) Şimdiki zaman adından da anlaşılacağı gibi şu içerisinde bulunulan zamanda yapılan iş veya bulunulan durumu ifade eder. Kürtçe de şimdiki zamanı belirten ek 'di' önekidir. Ayrıca fiil bitişik zamirî ekini de alır. Bitişik zamirleri geçen derste görmüştük. Ez dikim: Ben yapıyorum Tu dikî: Sen yapıyorsun Ew dike: O yapıyor Em dikin: Biz yapıyoruz Hûn dikin: Siz yapıyorsunuz Ew dikin: Onlar yapıyorlar Ez dixwim: Ben yiyiyorum Tu dixwî: Sen yiyiyorsun Ew dixwe: O yiyiyor Em dixwin: Biz yiyiyoruz Hûn dixwin: Siz yiyiyorsunuz Ew dixwin: Onlar yiyiyorlar Ez digrim: Ben kapatıyorum Tu digrî: Sen kapatıyorsun Ew digre: O kapatıyor Em digrin: Biz kapatıyoruz Hûn digrin: Siz kapatıyorsunuz Ew digrin: Onlar kapatıyor Fiilin başına 'di' önekini getirerek oluşturulur. Kürtçe'de birçok yardımcı fiil vardır. Bu yardımcı fiillerin bulunduğu eylemlerde zaman çekimleri farklı olur. İster bileşik, ister türemiş fiil olsun, bu tür fiillerde 'di' öneki esas fiil ile yardımcı fiil arasına konur. "Rakirin, vêxistin, dagirtin fillerini örnek olarak verecek olursak: Ez radikim: Ben kaldırıyorum Tu radikî: Sen kaldırıyorsun Ew radike: O kaldırıyor Em radikin: Biz kaldırıyoruz Hûn radikin: Siz kaldırıyorsunuz Ew radikin: Onlar kaldırıyorlar Ez vêdixim: Ben içiyorum Tu vêdixî: Sen içiyorsun Ew vêdixe: O içiyor Em vêdixin: Biz içiyoruz Hûn vêdixin: Siz içiyorsunuz Ew vêdixin: Onlar içiyorlar Ez dadigrim: Ben dolduruyor Tu dadigrî: Sen dolduruyorsun Ew dadigre: O dolduruyor Em dadigrin: Biz dolduruyoruz Hûn dadigrin: Siz dolduruyorsunuz Ew dadigrin: Onlar dolduruyorlar Yukarıdaki örneklerde verilen fiillerin başındaki esas fiiller kendi başlarında kullanıldıklarında hiçbir anlamları yoktur. Bunlar bileşik fiillerdir. Bir tür bileşik filler dışında isim ve fiillerden oluşan bileşik fiiller de vardır bunların çekimlerini de "barkirin, maf xwarin, jangirtin" fiilleri üzerinden yaparsak: Ez bar dikim: Ben yüklüyorum Tu bar dikî: Sen yüklüyorsun Ew bar dike: O yüklüyor Em bar dikin: Biz yüklüyoruz Hûn bar dikin: Siz yüklüyorsunuz Ew bar dikin: Onlar yüklüyorlar Ez maf dixwim: Ben hak yiyorum Tu maf dixwî: Sen hak yiyorsun Ew maf dixwe: O hak yiyor Em maf dixwin: Biz hak yiyoruz Hûn maf dixwin: Siz hak yiyorsunuz Ew maf dixwin: Onlar hak yiyorlar Ez jan digrim: Ben sancılanıyorum Tu jan digrî: Sen sancılanıyorsun Ew jan digre: O sancılanıyor Em jan digrin: Biz sancılanıyoruz Hûn jan digrin: Siz sancılanıyorsunuz Ew jan digrin: Onlar sancılanıyorlar Şimdiki zamanın olumsuzu ise 'di' önekinin yerine 'na' getirme ile elde edilir. Başka hiç bir eyleme gerek yoktur. Ez betal nakim: Ben iptal etmiyorum Tu betal nakî: Sen iptal etmiyorsun Ew betal nake: O iptal etmiyor Em betal nakin: Biz iptal etmiyoruz Hûn betal nakin: Siz iptal etmiyorsunuz Ew betal nakin: Onlar iptal etmiyorlar Ez baz nadim: Ben koşmuyorum Tu baz nadî: Sen koşmuyorsun Ew baz nade: O koşmuyor Em baz nadin: Biz koşmuyoruz Hûn baz nadin: Siz koşmuyorsunuz Ew baz nadin: Onlar koşmuyorlar 2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/ DEMA DAHATÛ) Gelecekte yapılması düşünülen iş veya gelecekte olması beklenen durumu ifade eder. Yani henüz bu olay gerçekleşmemiş veya bu durum içerisinde bulunulmamaktadır. Kürtçe'de gelecek zamanı gösteren ekler; "-ê, dê, wê" dir. Gelecek zamanda fiilin önüne 'bi' öneki getirilerek gelecek zaman oluşturulur. 'Bi' öneki şimdiki zamanın fiil köküne eklenir. Şimdiki zamandaki 'di' önekini kaldırıp yerine 'bi' getirirsek gelecek zamana dönüşür. Ayrıca yine şimdiki zamanda olduğu gibi yardımcı fiillerle oluşturulan bileşik veya türemiş fiilerde de durum aynıdır. 'di'yı kaldırır yerine 'bi'yı eklersek (tabi -ê, wê, dê eklerini unutmadan) gelecek zamanı oluşturmuş oluruz. Ezê bikim: Ben yapacağım Tuyê bikî: Sen yapacaksın Ewê bike: O yapacak Emê bikin: Biz yapacağız Hûnê bikin:Siz yapacaksınız Ewê bikin: Onlar yapacaklar Ezê bixwim: Ben yiyeceğim Tuyê bixwî: Sen yiyeceksin Ewê bixwe: O yiyecek Emê bixwin: Biz yiyeceğiz Hûnê bixwin: Siz yiyeceksiniz Ewê bixwin: Onlar yiyecekler Ezê dabigrim: Ben yükleyeceğim Tuyê dabigrî: Sen yükleyeceksin Ewê dabigre: O yükleyecek Emê dabigrin: Biz yükleyeceğiz Hûnê dabigrin: Siz yükleyeceksiniz. Ewê dabigrin: Onlar yükleyecekler. Olumsuz hali ise 'bi' yerine 'ne' konulmasıyla elde edilir. Ezê negrim: Ben kapatmayacağım Tuyê negrî: Sen kapatmayacaksın Ewê negre: O kapatmayacak Emê negrin: Biz kapatmayacağız Hûnê negrin: Siz kapatmayacaksınız Ewê negrin: Onlar kapatmayacaklar Ezê ranexînim: Ben sermeyeceğim Tuyê ranexînî: Sen sermeyeceksin Ewê ranexîne: O sermeyecek Emê ranexînin: Biz sermeyeceğiz Hûnê ranexînin: Siz sermeyeceksiniz Ewê ranexînin: Onlar sermeyecekler 'Dê' bazı yörelerde kullanılır ve '-ê' yerine kullanılır. Ayrıca 'wê' nin kullanıldığı yerlerde de 'dê' kullanılabilinir. Yazılma açısından 'Dê' ve 'wê' nin '-ê'den farkı başındaki kelimeden ayrı yazılmalarıdır. 'dê' ve 'wê' yî de birkaç örnekte kullanalım. Ez dê bimrim: Ben öleceğim Tu dê werî: sen geleceksin Ew dê baz bide: O koşacak Em dê negihijin: Biz yetişemeyeceğiz Hûn dê herin: Siz gideceksiniz Ew dê bizivirin: Onlar dönecekler Kevok wê azad bifirin: Güvercinler özgürce uçacak Mar wê biteve de: Yılan seni sokacak Roj wê derkeve: Güneş doğacak Em jî wê rojek bimrin: biz de bir gün öleceğiz. EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER Taştê: Kahvaltı Navroj: Öğle Yem. Şîv: Akşam Yem. Paşîv: Sahur Şewitîn: Yanmak Gerîn: Dolaşmak Birin: Götürmek Anîn: Getirmek Kirin: Yapmak Şewutandin: Yakmak Mêrdîn: Mardin Sêrt: Siirt Bidlîs: Bitlis Şirnex: Şırnak Qers: Kars Wan: Van Zebeş: Karpuz Petêx: Kavun Hirmî: Armut Biyok: Ayva Hinar: Nar Arûng/Êrûg: Erik Gir: İri Hûrik: Minik Nêz: Yakın Dûr: Uzak Pêşeroj: Gelecek Paşeroj: Geçmiş Beden: Vücut Serî: Baş Çav: Göz Poz: Burun Dev: Ağız Ziman: Dil Xwirînî: Kahvaltı öncesi atıştırma 3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK) Bu zamanda o iş hala yapılmamış ancak yapılmak üzeredir. Bu zaman Türkçe'de yoktur. Burada 'kirin' yardımcı fiili zamanı belirlerken aldığı ekler yine daha önceki dersimizde gördüğümüz şahıs iyelik eklerini alır. Fiil ise gelecek zamandaki (Dema Dahatû/Dema Bê) gibi 'bi' önekini alır. Ancak Fiiller dersinde görüleceği gibi Kürtçe'de bazı fiiller (İngilizce'deki gibi) düzensiz filer olarak adlandırılabilir fiillerdendir ve bunlar diğer fiillere gelen sonek veya önekleri almazlar. Hatin (gelmek), Çûndin (gitmek) bu fiillerden ikisidir. ÖRN: Ez dikim herim : ben gitmek üzereyim Ez dikim bifirim : ben uçmak üzereyim Tu dikî bixwî : sen yemek üzeresin Tu dikî bidoşî : sen sağmak üzeresin Ew dike were : o gelmek üzere Ew dike bimre : o ölmek üzere Em dikin bazdin : biz koşmak üzereyiz Em dikin bisitirên : biz şarkı söylemek üzereyiz Hûn dikin biqedînin : siz bitirmek üzeresiniz Hûn dikin bibirin : siz kesmek üzeresiniz Ew dikin birevin : onlar kaçmak üzereler Ew dikin bikevin? : onlar kaçmak üzereler mi? 4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ) Kürtçe'de 5 alt geçmiş zaman vardır. 1- Dema Boriya Têdeyî yada Dema Boriya Sade (di'li geçmiş zaman) 2- Dema Boriya Dûdar yada Dema Boriya Çîrokî (miş'li geçmiş zaman) 3- Dema Boriya Berdest yada Çîrokiya Dema Niha (şimdiki zamanın hikayesi) 4- Çîrokiya Dema Boriya Têdeyî/Sade (di'li geçmiş zamanın hikayesi) 5- Çîrokiya Dema Boriya Dûdar/Çîrokî (miş'li geçmiş zamanın hikayesi) Geçmiş zamana geçmeden önce bir-iki hatırlatma ve uyarı yapmak gerek. Daha önceki dersimizde gördüğümüz gibi iki grup Şahıs Zamiri vardı. Bunlardan birincisi: "Ez, Tu, Ew, Em, Hûn, Ew" idi. İkinci Grup ise: "Min, Te, Wî/Wê, Me, We, Wan" zamirlerinden oluşur. İkinci grup zamirler geçmiş zaman dışında özne olarak kullanılmaz. Geçmiş zamanda da bazı fiillerde özne olarak görev görürler. Yine bilmemiz gereken bir gruptaki zamirler bir cümle içerisinde hem özne, hem nesne olarak görev yapmazlar. Yani birinci gruptaki özne durumunda ise, nesne durumunda ikinci gruptaki zamir görev alır. Kürtçe'de bir tek geçmiş zaman yoktur. Geçmiş zaman beşe ayrılır. 1-Dİ'Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA TÊDEYÎ/SADE) Kürtçe'de asıl fiilerden (lêkerên resen) mastar ekini attığımızda di'li geçmiş zamanda kullanılan fiilin kökü kalır. Buna bitişik zamir soneklerini getirdiğimizde di'li geçmiş zaman oluşur. ÖRN: 'kuştin' fiilinden 'in' mastarını attığımızda 'kuşt' kelimesi kalır. Cümle içerisinde kullandığımızda da; Min tu kuştî : ben seni öldürdüm. Min gellek derd kişand : ben bir çok dert çektim. Te ew nekuşt : sen onu öldürmedin. Te got çi? : sen ne dedin? Wî em kuştin? : o (er) bizi öldürdü mü? Wî tiştek nedî : o (er) bir şey görmedi. Wê hûn kuştin : o (d) sizi öldürdü. Wê erebe girt : o (d) araba aldı Wan tu nekuştî? : onlar seni öldürmediler mi?. Me rê guhert : biz yolu değiştirdik. We ez nekuştim : siz beni öldürmediniz. We xwarin xwar? : siz yemek yediniz mi? Me ew kuştin : biz onları öldürdük. Wan qeza kir : onlar kaza yaptı. 2-MİŞ'Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA DÛDAR/ÇÎROKÎ) Di'li geçmiş zamanda kullanılan fiillere fiilin durumuna göre 'iye', 'ine' eklerini getirirsek miş'li geçmiş zaman elde ederiz. Tekillerde 'iye' çoğullarda 'ine' eki getirilir. Yukarıdaki örnekler üzerinde deneyelim: Wî em kuştine? : o (er) bizi öldürmüş. Me rê guhertiye : biz yolu değiştirmişiz Te ew nekuştine : sen onları öldürmemişsin We xwarin xwariye? : siz yemek yemiş misiniz? Min tu kuştiye : ben seni öldürmüşüm. Te gotiye çi? : sen ne demişsin? Wan qeza kiriye : onlar kaza yapmış Wê erebe girtiye : o (d) araba almış Wê tiştek nediye : o (d) bir şey görmemiş Ew nexweş neketine : onlar hastalanmamışlar. Geçişsiz fiillerde ise bitişik zamirlerin soneklerini alırlar. Ez pîr bûme : ben yaşlanmışım. Tu rabûyî? : sen kalkmış mısın? Ew pirtûk xwendiye? : o kitap okumuş mu? Me daran nebiriye? : biz ağaçları kesmemiş miyiz? We kî û kê birine : siz kimleri götürmüşsünüz. Ew neçûne Amedê : onlar Amed'e gitmemişler. EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER: Gurçik : Böbrek Mêlak : Akciğer Mejî : Beyin Dil : Kalp Aşik : Mide Kezeba Reş : Karaciğer Fetereşk : Dalak Zaferan : Safra Sing : Göğüs Ling/Pê : Ayak Tilî : Parmak Neynûk : Tırnak Egîd : Yiğit Merd : Mert Dêrîn : Asil Wêrek : Cesur Dilsoz : Samimi Leheng : Kahraman Sînî : Tepsi Kevçî : Kaşık Kêr : Bıçak Çartel : Çatal Teyfik : Tabak Quşxane : Tencere Îskan : Bardak Tas : Tas Aşxane : Mutfak Şerşok : Banyo Kûlîn : Kiler Ode : Oda Ajotin : Sürmek Çandin : Ekmek Çinîn : Biçmek Mirin : Ölmek Êşandin : Ağrıtmak Rakirin : Kaldırmak 3- ŞİMDİKİ ZAMANIN HİKAYESİ (DEMA BORIYA BERDEST YADA ÇÎROKIYA DEMA NIHA) Bu zamanda iki zaman karışıktır. Geçen derste görmüş olduğumuz şimdiki zaman öneki olan 'di' ve di'li geçmiş zamanın fiil kökü ile şimdiki zamanın hikayesi oluşur. Örnek olarak girtin (almak) fiilini kullanalım. Girtin fiilinin di'li geçmiş zamanda kökü 'girt' tır (aldı). Başına 'di' ekini getirdiğimizde 'digirt' oluşur. (Digirt: alıyordu). Cümlenin olumsuzluk halinde 'ne' öneki, 'di' önekinden önce gelir. Yardımcı fiillerin olduğu kelimelerde 'di' öneki esas fiil ile yardımcı fiil arasına konur. Hakeza olumsuzluk öneki 'ne' yine 'di' dan önce gelir. Min gellek derd dikişand: ben bir çok dert çekiyordum. Te digot çi?: sen ne diyordun? Wî tiştek nedidît: o (er) bir şey görmüyordu Wê erebe digirt: o (d) araba aldı Me rê diguhert: biz yolu değiştirdik. We xwarin dixwar?: siz yemek yediniz mi? Wan qeza dikir: onlar kaza yapıyordu. Min tu dixwest: ben seni istiyordum. Te ceh nedida?: sen arpa vermiyor muydun? Wî çi dikir?: o (er) ne yapıyordu. Wê digot werin: o (d) gelin diyordu. Me nan çêdikir: biz ekmek yapıyorduk. We sêv dixwar: siz elma yiyordunuz. Wan xwe dişûştin: onlar yıkanıyordu. 4- Dİ'Lİ GEÇMİŞ ZAMANIN HİKAYESİ (ÇÎROKIYA DEMA BORIYA TÊDEYÎ/SADE) Bileşik bir zamandır. Bûyîn (olmak) fiilinin yardımcı fiil olarak kullanıldığı 'bûn' formunun kullanılmasıyla oluşur. Miş'li geçmiş zamanda kullanılan 'iye', 'ine' yerine 'bûn' fiilini getirdiğimizde di'li geçmiş zamanın hikayesini elde etmiş oluruz. Wî em kuştibûn?: o (er) bizi öldürdüydü. Te ew nekuştibûn: sen onları öldürmediydin. Min tu kuştibû: ben seni öldürdüydüm. Wan qeza kiribû: onlar kaza yaptıydı. Wê tiştek nedîbû: o (d) bir şey görmediydi. Me rê guhertibû: biz yolu değiştirdiydik. We xwarin xwaribû?: siz yemek yedi miydiniz? Te gotibû çi?: sen ne dediydin? Wê erebe girtibû: o (d) araba aldıydınız. Ew nexweş neketibûn: onlar hastalandılardı. Tekil durumlarda 'bû' çoğul durumlarda da 'bûn' kullanılır. Geçişsiz fiiller bitişik zamirlerin soneklerini alırlar. Ez pîr bibûm: ben yaşlandıydım. Tu rabibûyî: sen kalktıydın. Ew pirtûk xwendibû?: o kitap okudu muydu? Me daran nebirîbûn?: biz ağaçları kesmedi miydik? We kî û kê biribûn?: siz kimleri götürdüydünüz? Ew neçûbûn Amedê: onlar Amed'e gitmedilerdi. Bûn fiilinin yardımcı fiil olarak kullanıldığı durumlarda 'bûn' ekini getirdiğimizde 'bûbûn' yerine 'bibûn' yazılır. 5- MİŞ'Lİ GEÇMİŞ ZAMANIN HİKAYESİ (ÇÎROKIYA DEMA BORIYA DÛDAR /ÇÎROKÎ) Bu zaman da bileşik bir zamandır. Di'li geçmiş zamanın sonuna 'e' takısını getirdiğimizde miş'li geçmiş zamanın hikayesini elde ederiz. Yukarıdaki örnekler doğrultusunda hareket edecek olursak Ez pîr bibûme: ben yaşlanmıştım. Tu rabibûye: sen kalkmıştın. Ew pirtûk xwendibûye?: o kitap okumuş muydu? Me daran nebirîbûne?: biz ağaçları kesmemiş miydik? We kî û kê biribûne: siz kimleri götürmüştünüz? Ew neçûbûne Amedê: onlar Amed'e gitmemişlerdi. EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER: Mêvan:Misafir Cîran: Komşu Hogir: Dost Hevsal: Akran Xizan: Fakir Dewlemend: Zengin Mirîşk: Tavuk Dîk: Horoz Elok: Er.Hindi Şamik: D.Hindi Werdek: Ördek Qaz: Kaz Pola: Çelik Sifir: Bakır Hesin: Demir Zîv: Gümüş Zêr:Altın Mefreq: Bronz Şûr: Kılıç Mertal: Kalkan Rim: Mızrak Tîr: Ok Kevan: Yay Çek: Silah Zinar:Kaya Kevir: Taş Dar: Ağaç Şax: Ağaç dalı Reh/Kok: Kök Av: Su Qalkirin:Anlatmak Tirsîn:Korkmak Hînbûn:Öğrenmek alıntı.. |
|||||||||||||||
|
|
14-08-2008, 11:33 PM
|
#3 (permalink) | ||||||||||||
|
Alıntı:
 mıgo ev çıma dıxwazı bı kurdî bıpeyîvi....derket navê  her hebi...
__________________ |
||||||||||||
|
|
|
14-08-2008, 11:56 PM
|
#5 (permalink) | ||||||||||||
|
Alıntı:
__________________ |
||||||||||||
|
|
«
Önceki Konu
|
Sonraki Konu
»
| Konu Araçları | |
| Mod Seç | |
Düzenli Mod
|
|
|
||||
| Konu | Konuyu Başlatan | Forum | Yanıt | Son Mesaj |
| çok sevdim bir zamanlar seviyorum yine de | bici bici | Şiirler | 5 | 29-09-2007 03:59 PM |
| günlerin demini alamadığı zamanlar vardır | esas | Hikayeler, Denemeler | 0 | 20-04-2007 12:30 AM |
| İngilizce- Tenses - Zamanlar | MÊVAN | Yabancı Dil | 0 | 25-03-2007 03:40 PM |
| bir zamanlar çocuktuk... | KaRaCoCuK | Şiirler | 13 | 05-01-2007 03:50 PM |
| çok sevdim bir zamanlar | DERİNSU | Şiirler | 4 | 30-12-2006 06:31 PM |
Forum saati Türkiye saatine göredir. GMT +2. Şuan saat: 12:10 AM .
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
