Cıwann

Taybetîyên Gotinên Pêşîyan





Z1- Bona ristek bibe gotina pêşiyan; gere peyvên wê ristê lihevhatîbin, sal û zeman ser de derbas bibin û wateya wan ji alî gel de hatibe pejirandin.

Aşê dîna, bê av digere.

Bext, kela mêran e.

Gayê pîs, tim golik e, mêrê pîs, tim lawik e.

Kes nabê dewê min tirş e.


2-Gotinên pêşiyan, bi çend peyvan, pir tişta hînî merivan dikin. Li ser pir mijaran ramanên xwe anîne ziman. Wek dibêji “Tişt nemaye pêşiya negotî.”

Mala kal û pîran, çêtir e ji mala mîran.

Kê kir? Kê nekir? Xerîbê gund kir.

Sewatê gotî adarê: Sê roja bide min, gîska ji tahtên bînim xwarê.

3- Gotinên pêşiyan netewî ne, edet û marîfetên gel, hestên kurdiyatiyê nîşan didin. Ceribandinên jiyana hezar salan e, serpêhatiyên wan yê çê û xirab in, ramanên gel bi van gotinana hatine zimîn. Kal û pîrên me bûyer û tofan û xafilqeda û bobelatên serê wan de hatine, ders jê derxistine. Bona em ji wan ceribandinên wan îbretan bigirin, wek temî û şîretan li me kirine.

Av di golada bimîne, genî dibe.

Car zane, zêr zane, zor zane.

Giv giv, ji pêvedanê xirabtir e.

Kurmanc têr e, xew jê re bixêr e.

Lêv ji dirana zêdetir e.

Mêrê hikmatê pir be ser re derbas mebe.

Xeta xwar ji gayê pîrde ye.

4- Her gotinek pêşiyan, rista wê angorî qeydekî hatî zimîn. Qalibên rista hene. Rêza peyvên ristê nayên guhestinê. Ciyê peyvan bên guhestinê, hem wata wan diguhere, hem jî çêja awazê namîne. "Ava xwestî, nagiyê hestî." Meriv ciyên peyvan biguhezîne bibêje " Nagihîje hestiya ava xwestinê " belkî wata gotina pir nayê guherînê lê belê çêja avaza berê namîne.

Hindik gotinên pêşiyan (wek ê li jêr mînak dane) hene meriv dibên qey vê rêbaza xirab dikin, ne wilo ye. Di van gotinên pêşiyan de rêza bêjeyan tên guhestinê, ji rêzkirina nû wateyek cuda derdikeve, rêza rista nû dibe gotinek pêşiyan nû.

"Car zane, zêr zane, zor zane.

Zêr zane, zor zane, car zane."

"A mêran jêhatin e, ne lêhatin e.

A mêran lêhatin e, ne jêhatin e."

"Silav li miyan e, ne li rûyan e.

Silav li rûyan e, ne li miyan e."

“Bila rindik be, bila hindik be.

Bila hindik be, bila rindik be.”

5- Peyvên gotinên pêşiyan (wata wan yekbin jî) dîsa yek di şûna yekî de nayên xebitandin. "Tu bûyî mîr Xwedê neke ji bîr." Şûna "mîr" de "beg-axa" nayê gotin. "Tu bûyî beg Xwedê neke ji bîr." ne gotina pêşiya ye.

Lê belê angorî hin deveran an hin zarava hin bêjeyên mana wan yek tên bikaranîn. Wek. "Kûzê avê li riya avê. Cerê avê li riya avê." tê gotinê.

6-Di gotinên pêşiyan de. her peyvirek ristê bi mane ye, peyva kêm-zêde di nav ristê de tune ye. Lewma peyv li ristê bar nabe an jê nayê xwarinê.

Lê belê di çend gotinên pêşiyan de va rêbaza hanê xirab dibe. Hin gotinên pêşiyan, angorî deveran bêje li ristê zêde an kêm dibe, lê belê wateya gotinê naguhez e.

Bûyî mîr Xwedê neke ji bîr.

Tu bûyî mîr Xwedê neke ji bîr.

Ger tu bûyî mîr Xwedê neke ji bîr.

7- Hin gotinên pêşiyan, gorana deveran çend peyvên wan guherîne. Lê belê wata wan nehatî guhertinê. Di ferhengê de van gotinana di xalekê de hatine nivisandin.

"Dê bibe jinbav bav jî dibe zirbav.

Dê bibe damarî bav jî dibe bamarî."

"Bila çav li riya dûr be, ne li gora kûr be.

Bila girtiyê hepsê be, ne miriyê gorê be.

Bila li ba erş be, ne li bin ferş be.

Bila li paş heft çiya be, ne li nav gora be.

Bila li şaristana be, ne li goristana be.

Bila sax be, bila qet li xerîbiyê be."

"Jin, malê dikin mal.

Jin, malê dikin.

Jin, stûna malan e."

GOTINÊN PÊŞIYAN Û BIWEJ

1-Gotinên pêşiyan û biwêj car heye pir nêzî hev dibin. Meriv wan zor ji hev digerîne. Bona ristek bibe gotina pêşiyan gere hikumkî misoger nîşan bide, gere bibêje mabesta ve têgîniyê wilo ye. Armanca gotinên pêşiyan, rê nîşandayin, şîret lê kirin, mînak nîşandayin e. Armanca biwêjan, têbiniyekê bi qalibekî xweş rave kirin e. Wek:

Adarê li min ba da, min Boz'a xwe bi tak ka da. (biwêj)

Dinya bi sebrê ava bûye. ( gotina pêşiyan)

Afirê gamêşa bû warê mêşa. (biwêj)

Yê bixwe sawarê dê biçe hewarê. ( gotina pêşiyan)

Anî ji parsê de xêra xasê. (biwêj)

Erê erê ye,na na ye,erêna bela ye. ( gotina pêşiyan)

Ez axa, tu axa, kî golikê bibe bin baxa. (biwêj)

Gotin ji mirdaran, sipî ji qerpalan.( gotina pêşiyan)

Kulav patin, li hev hatin. (biwêj)

2-Hin gotinên pêşiyan hene angorî lêvkirinê wateya wan diguhere, Di zarkirinê de piçîk bête guhestin ristê dike biwêj an gotina pêşiyan. Yek bibêje "Tu guran ji gaziyê ditirsîn î." biwêj e. Yek bibêje "Gur ji gaziyê natirsin." dibe gotina pêşiyan. "Kes bila dilê xwe bi miriya xweş neke. (biwêj) "Kes dilê xwe bi miriya xweş neke. ( gotina pêşiyan)"

3-Hin cureyê ristan hene, meriv nikane wan ji hev bigerînin. Angorî şiroveya di xala yekem(1) de nişan daye meriv nizane gelo van rista gotina pêşiyan e an bivêj e. Lewra hem wek gotinên pêşiyan, hem jî wek biwêjan karin bên rawe kirinê. Bi gori şîrovekirinê watê lê bardibe, rist an dibe gotina pêşiya an dibe biwêj.

Devê rovî nagihîje tirî, dibê “Tirş e.” : Qurnaz e, wexta zevta wî li tiştekî neyê, nabê min nikanî bû. Kêmaniyê nayne ser xwe. Dibê zatî min nedixwest an bi kêrî min nedihat. (Biwêj)

Devê rovî nagihîje tirî, dibê “Tirş e.” Şanbaz gava çavê wan nebire, xwestika xwe nîşan nadin. Dibên bila kes bi kêmaniya min nizanibe. (Gotina Pêşiyan)

Devê xelkê, ne doxîna merivan e: Guh ne de gotinê xelkê. (Biwêj)

Devê xelkê, ne doxîna merivan e. Meriv nikare li ber rexne, fesadî û gotinê xelkê rûne. Nûçê li nav gel zû belav dibin. Kes nikare wan nûçeya qedexe bikin. (Gotina Pêşiyan)

Guhê erdê heye: Mêze xwedî pêdihese ha? (Biwêj)

Guhê erdê heye. Sir a bê gotinê veşartî namîne. Yek pê bihese ji yên din re dibê, wilo, wilo her kes pê dihese. Qisa bê gotinê êdî dizî namîne. (Gotina Pêşiyan)

Kê kir? Kê ne kir? Sêwiyê bê dê û bê bav kir: Sûc ket stûyê min feqîrê Xwedê. (Biwêj)

Kê kir? Kê ne kir? Sêwiyê bê dê û bê bav kir: Çi sûc û sigûtên bê xwedî henin dikevin stûyê bêkesan. (Gotina Pêşiyan)

DIRÛVÊN GOTINÊN PÊŞIYAN

1- Pirî gotinên pêşiyan ristên kin in. Ji hevokekê çêbûne, lê belê wateya wan yên dirêj hene.

A mêran jêhatin e.

Dil pîr nabe.

Çi dibe bi xêr.

Qise qise ye.

Tima, ji rê ma.

2- Hin gotinên pêşiyan, ji du hevokên bi bêhnokê bi hev ve girêdayî çêbûne.

A dest û pê dikin, dê û bav nakin.

Daweta duduyan, ar ketî gundiyan.

Ji biçûkan bibpirse, ji mezinan bitirse.

3- Hin gotinên pêşiyan, ji sê-çar hevokan pêkhatine.

Dema siûd hat serî.

Biziri wek kerî.

Her kes dibê eferî.

Kesê du jinan dike,

An tûrek perê wan,

An tûrek derewê wan heye.

Genimê dewsa kizinê

Berxê ber bizinê

Mêrê bindestê jinê

Hersê hesabê mirinê.

Mirina dewletiya ji mela re mizgîn e.

Mirina xizanan ji mela re şîn e.

Sê tişt hene bi êş, nişk û mirîşk û kelmêş,

Çi qasa bibêjî kiş, ewqasa xwe didin pêş.

Sê ehmaq hene li dinê.

Yek yek miyê dide bi bizinê,

Yek nîska davê şûna kizinê,

Yek mala xwe dibe ser mala jinê.

4- Hin gotinên pêşiyan wek beytên helbestan du rêzên bi qafiye ne. Kîteyê wan rêzan jî qandî hev in. Bêjeyên wek hev di dawiya ristê de bi senetên redîf hatiye bikaranîn, bi rewşek wilo hem bi wateyî, hem jî bi asetayî rist xurtir kirin e.

Ha quliyan xwar,

Ha kuliyan xwar.

Ha siwaran kuşt,

Ha peyan kuşt.

Darê xwe bike şeş,

Da agir bibe xweş.

Sî ya qîza sî ya gûza,

Sî ya bira sî ya gura

Şirîg şirîgan jîr dikin,

Hêwî, hêwiyan pîr dikin.

5-Hin gotinên pêşiyan wek helbestan bi malik in. Her malikek ji sê-çar rêzên lihevhatî pêk hatin e.

Ji bavê ye,

Ne ji dê ye,

Silav lê ye,

Bo lomê xelkê ye.

Gundê bê rez,

Konê bê pez,

Mêrê bibê ez

Jê dûr here.

Teq-reqa fera,

Şeq-şeqa pera,

Fiq-fiqa jina,

Fireh dike dila.

6-Cûreyek gotinên pêşiyan wek pirs û bersiva pirsan hatine gotinê.

Got: Apo jina te kevir e.

Got: Ji minetên xelkê çêtir e.

Got avê çima deng ji te tê?

Got: Hevalê min kevir e.

Got: Tu birayên xwe nasdikî?

Got: Min pê re hevaltî (şirîgatî) nekirî.

Te dinya çawan dît?-Wek xwe.

7- Rêzê gotinê pêşiya bi kafiye ne.

a- Pirî wan bi dengekî diqedin.

............a .............a ............a ............a

............a .............a ...........a ............a

............a ............a .............a

............a .............a

.............a



b- Kafiyeyê bi vî teşeyî jî hene.

............a .............a ............a ............a............b

............a .............a ...........a ............b

............a ............a ...........b

............a .............b

GOTINÊN PÊŞIYAN BI SEN'ETÊN WÊJEYÎ HATINÊ GOTINÊ

1-Gotinên pêşiyan peyvê wan bi hunermendî hatine hûnandinê, bi sen'etê teşpîh û mecaz hatine gotinê. Di nav dengên kiteyan de alîterasyon hene.

Beq nequre dê bidire.

Te da avê, ha li çongê, ha li navê.

Êl yeman, beg yeman.(Êl rabû, beg winda bû)

Her kes dînê bêcil nasdike, esil ew e dînê bicil nasbike.

Karê îro, nehêle dû nîvro.

Teyr bi per û baskê xwe,

Teba bi qîl û diranê xwe,

Însan bi hiş û fahmê xwe,

Digihîje mirad û meqseda xwe.

2- Di nav gotinên pêşiyan de bo wateya ristê xweş fahm bibe û xurt bibe du tiştên li hev derin anîne ba hev.

Arê kezebê ji arê tenûrê germtir e.

Jina bêar, wek girara bê xwê ye.

Xwarin germa germ,

Şixul nerma nerm.

Xwarin hûr hûr,

Axaftin kûr kûr.

Xweliya mala merivan, ji cewahîrê xelkê çêtir e.

Zeman, wek kela şîr e.

3- Di hin gotinên pêşiyan de sen'etê tezat hatî bikaranîn. Yekî qenc û yekî pîs anîne ba hev. Mana yekî bi yê din re hatî nîşandayin. Du du peyvê dijwate di ristekê de, bi alîkariya hev şixulandine, çêtir manê dane fêm kirinê. Dijber anîne ber hev ku ferqa wan baş xwanê bibe.

Barê bûkan, barê lokan.

Bayê gur gurî, wek jina vir virî.

Dar bi ziravî, mêr bi stûrî dişkê.

Jina bêzaro, wek dara bêber.

Kar û zirar birayên hev in "

Keça kera me, jina mêrê çê me.

Zêr biçûk e, biha giran e.

Zikê têr, hay li zikê birçî tune.

4- Di hin gotinên pêşiyan de sen'etê îrsalî-mesel hatî bikaranîn. Bona fikirkî îspat bike hin mînak nîşan dane.

Akinciyên bê rez,

Şivanên bê pez,

Peyayên dibêjî ez,

Ji tiştekî re nabin.

"Teyr bi per û baskê xwe,

Teba bi qîl û diranê xwe,

însan bi hiş û fahmê xwe,

Digihîjin mirad û meqseda xwe."

"Sê teres henin li gund:

Kalê jin rind,

Feqîrê bîvil bilind,

3. Mêvanê mal di gund."

Zarok zarok e,

Çi feqîr e,

Çi milûk e.

Zivistana du bihar,

Jina kofî xwar,

Bizina zok kar,

Lê neke îtîbar.

5- Pêşiyên me bona wateya ristê baş bidin fahmkirinê ew tiştên baş tên zanîn mînak nîşan dane û li ser wan, ber heqê hin tiştên din de hikum hatî dayin.

Berf li nepaniya, pere li cem piniya.

Bext bextên mêra, nan nanê genimî.

Gayê pîs tim golik e, mêrê pîs tim lawik e.

Ha bêriya bizina, ha şêwra jina.

Jina bira, wek gura.

6- Di hin nav gotinên pêşiyan de peyvên siruştî hatine bikaranîn. wek " ax,of, ay, way, vir-vir, qur-qur, gur-gur, xuş-xuş" bi senetê nîda dengê xwezayê derxistin e.

Bayê gur gurî , wek jina vir virî.

Bi minê-minê,(lav-lavê) dernakevî ji ber hikmê jinê.

Teq-reqa fera, şeq-şeqa pera, fiq-fiqa jina, fireh dike dila.

Ji ava gur gur netirse. ji ava bêdeng bitirse.

Giv giv, ji pêvedanê xirabtir e.

7-Di hin gotinên pêşiyan de Sen'etên teqrîr (dubarekirin) hatiye bikaranîn. Bona wateya ristê baş fahm bibe, hin peyv du cara li ser hev hatine şixulandin.

Bila gur, gur be bila berê kera min bixwe.

Nan nanê genimî, bext bextên mêra.

Hesin dikutin, germa germ.

Mêran dikutin nerma nerm.

Jin jin e, mêr mêr e.

8-Di hin gotinên pêşiyan de sen'etê mibalaxa (derwên bê zirar) hatine bikaranîn. Bona gotin baş di hiş de cî bigire, hin mînak ji hedê xwe zêdetir hatine mezin kirin an biçûk kirin.

Benîştê dîna ji lîtirê ye.

Adarê, berfê de guliyê darê, nema heta êvarê.

Tir û vir zêr be jî, kes lê nabe xwedî.

Barana nîsanê, çêtir e ji bangêra zêrê ser meydanê.

9- Bo gotinên pêşiyan xweş bibin, wateya wan girîng bibe, di ristekê de mînakek lewaz û mînakek xurt raberî hev kirine. Mana yekî bi saya yên din re xweştir derketî rastê. Sen'etê teşpîh hatî bi kar anîn.

Adar e, sibê sar e, êvarê kûçik xwe dide ber siya dîwar e.

(Adarê kêrguh sibeha xwîn dimîze, nîvro xwe davêje ber siya darê. )

Dest nebe rêx, dev nabe rûn.

Şûna şêra rovî dike gêra

Bila rê be, bila dûr be.

Bila çav li riya dûr be, ne li gora kûr be.

Bila girtiyê hepsê be, ne miriyê gorê be.

Bila sax be, bila qet li xerîbiyê be.

10- Çend gotinên pêşiyan hene weka xaçapirsa zimanê kurmancî ne. Bala meriva pir xweş dikşîne ser giringiya peyvê. Peyvên ristê, ji alî teşe û wate û awazê de bi ahengek hunerî hatine hûnandinê.

Ewê ku mêr1 bû, çi jin bû, çi mêr2 bû.

mêr1 :jîr jêhatî çak

mêr2 :zilam

Dîwarê xwar1 tê xwar2.

xwar1 Neyî rast, çewt

xwar2 Hildişê, jihevdedikeve.

Rûn li axê1 ke, li ber axê2 ke.

axê1 : heriyê, celbê

axê2 : axayî

alıntı..

__________________

| Üye İmzalarını Görmek İçin Buraya Tıklayarak Kayıt Olabilirsiniz. |

marx47

__________________