28-05-2008, 02:43 AM
|
#1 (permalink) | |||||||||||||||
|
dersên kurdî
Dersên Kurdî - (Kürtçe dersler)
 Dersên Kurdî - Kürtçe dersler - 1 Dengên Kurdî (Kürtçe sesler) Bir dili öğrenmek için herşeyden önce o dilin alfabesini doğru yazmak ve okumak gerekir. Özellikle Kürtçede bazı seslerin birbirine yakınlığı, biribirine yakın seslerle birçok sözcüğün bulunması, doğru okumayı zorunlu kılmaktadır. Burada sunulan açıklamayı kavrayan kişi eksiksiz bir şekilde Kürtçe okuyabilir. Ayrıca bu sayfada verilen Kürtçe dersleri kendi kendine dil öğrenme metoduna göre hazırlanmıştır. Anlaşılmayan noktaları açıklamaya, gelen soruları cevaplamaya her zaman hazırız. Bu hizmetle Kürtçe ögrenin, başkalarının da öğrenmesi için onları teşvik edin. A a : Kürtçe de “a“ uzun okunur Örnek: Av (su), agir (ateş), B b : Türkçede ki “b” gibi okunur. Örnek: Bav (baba), bar(yük), bizin(keçi), ber(ön / ürün) C c : Türkçedeki “c” gibi okunur. Örnek: cam, conega (tosın), cot (karasaban), car (kere), cêwî(ikiz) Ç ç : Kürtçedeki “ç” vurgulu ve vurgusuz olmak üzere iki varyantlıdır. Çoğunlukla vurgulu varyantı kulanılır. Bu okunuş biçimi şöyledir: Dilin ön kısımi ön damağa (diş arkası) yapıştırılarak çıkarılır. Örnek: Çem (çhem = akarsu), çav (çhav = göz), çivîk (çhivik = kuş), çerm(çherm = deri), çêlek(çhêlek = inek), ço (çho = sopa) Vurgusuz telafuzuda Türkçede ki “ç” gibi dir Örnek: Çar(dört), çend (çend), çil(kırk), çol (kır/ çöl) D d: Bu harf de tamamen Türkçedeki “d” gibidir. Örnek: Dev (ağız), der (dışarı), dar(ağaç), dîl (esir), dil (kalb/yürek) E e: Türkçede kulanılan “e“ harfi gibi ağız hafîf açılarak çıkarılır. Örnek: Ez (ben), erê (evet), dest (el), te (sen =çekilmiş hali) Ê ê : Türkçedeki “beş, yedi, dedi” Kelimelerindeki “e” sesi gibi çıkarılır. Kısaca bu sesin çıkarılışı esnasında ağız sağa ve sola kasılarak yayvan hale getirilir. Sesin çıkışı esnasında alt dudak aşağı çekilerek hava dışarı bırakılır. Örnek: Êzing (odun), êvar (akşam), tê (gelir, geliyor) F f : Aynen Türkçedeki “f“ harfi gibi okunur. Örnek: fîstan, find (mum), fîdan, firotin (satmak) G g: Kürtçe alfabesinin bu harfi de Türkçedeki “g” gibi okunur. Örnek: ga (öküz), gul (gül), goşt (et), gotin (söz /söylemek) H h: Bu harfimiz herzaman okunur, hiç bir zaman yutulmaz, Türkçedeki “h” gibidir. Örnek: hebûn (var olmak/ malik olmak), hatin (gelmek), hêlîn (kuş yuvasi), heyv (ay) Halk arasında arapçanın etkisiyle az da olsa okunan bir başka varyantı var, bu sadece arap kokenli kelimelerde görülür Örnek: Hasan, Heci, Husên vb. I ı : Türkçenin “ı” sından daha kısa dir. “i” sesinin hafif çıkışıdir. Anlaşılması için bir karşılaştırma yapalım. Işık (uzun bir sestir) Kirin (kısa bir sestir) Örnek : Kirin (yapmak), birin (götürmek), mirin (ölmek) Î î : Türkçenin “i“ sindan daha uzun okunur. Anlaşılması için bir karşılaştrma yapalım. bir (Türkçede 1 sayısındaki “i” kısa dir.) bîr (Kürtçedeki “î” uzun okunur. Türkçenin iki “ii” sine tekabul eder.) ? Örnek: Îsot (acı biber), îsal (bu sene), bîr (muhakeme gücü / şuur / kuyu), şîr (süt)  Dersên Kurdî - Kürtçe dersler -2 J j : Aynen Türkçedeki “j“ gibi okunur: Örnek: Jin (kadın), jar (zayıf /güçsüz), jor (yukarı), jêr (aşağı) K k : Kürtçenin bu harfî de vurgulu vurgusuz olmak üzere iki varyantlıdır. En fazla vurgulu biçimi kullanılır. Vurgulu biçimi dilin ortası üst damağın ortasına (yumuşak damak) yapıştırılarak çıkarılır. Kısacası “g“ ile “k“ arası bir sestir. Örnek: Kevir (khevır = taş), kevok (khevok = güvercin), kerî (kherî = parça /sürü), kovik (khovik = honi), kavir (khavır = toklu) Vurgusuz varyantı çok az kulanılır. Türkçedeki “k“ gibi okunur. Örnek: Ketin (düşmek), kes (şahıs), kîsik (küçük cüzdan / torbacık), kûsî (kaplumbağa) Dikatinize: “k“ ile başlayan çok az kelime hem vurgulu, hem de vurgusuz okunur. Vurguya göre anlamlarıda değişir. Kürtçede bütün sözcükler cins takısı aldıklarından. Bu tür sözcükler zorluk çıkarmazlar. Örnek Vurgusuz 1- Kar (iş ; bu kelime erildir.) Karê min pir giran e. (işim çok ağır) vurgulu kar (oğlak; bu kelime dişil dir. Diger bir formu da var =karik) Kara bizinê belek e. (keçinin oğlağı alacalıdır.) 2 : Vurgusuz ker (eşek ; kelime olduğu icin cins takısı alır) Kera me xweş dibeze. (Bizim eşek iyi koşar.) Vurgulu Ker (sagir ; edat olduğundan dolayı herhangi bir takı almaz) Mêrikê ker diçe mal. (Sagir adam eve gidiyor) Not: Birçok yazar yanlış anlaşmayı önlemek için, vurguluyu iki “rr“ ile yanê “kerr“ biçimin de yazıyorlar. L l : Aynen Türkçedeki “L” gibi dir Örnek: Lêv (dudak), law(oğlan çocuk), lepik (eldiven), lal (lal, dili ağır) M m : Tıpa tıp Türkçe “m” si gibi okunur. Örnek: Mêr (erkek, yiğit), mîh (koyun), mîr (derebey, emir) N n : Tıpa tıp Türkçe “n” si gibi okunur. Örnek: Nav (ad, isim), nan (ekmek), nîr (boyunduruk), nok (nohut), hinar (nar) O o : Tıpa tıp türkçe “o” su gibi okunur. Örnek: ol (din), ode (oda), por (saç), sol( ayakkabı), sor (kırmızı) P p: Iki varyantlı olup yüzde doksanbeş vurgulu okunur. Bu vurgulu şekli şöyle çıkarılır: Üst dudak çok güçlü bir şekilde alt dudağa yapıştırılarak vurgulu okunur. “P” ile “b” arası bir ses çıkarılır: 1 : Vurgulu P (bp /ph): Örnek: par (phar = geçensene), pêrar (Phêrar = eveli sene / iki sene önce), pişt (phışt = sırt), pîşe (phîşe = meslek) 2 : Vurgusuz, Türkçe “p” si gibi. Örnek: pîl (pil), parçe (parça), plan, pol (sınıf /dershane) Q q : Arapça “ğ” gibi okunur. Ya da dilin arka kısmı damağın arka kısmına yapıştırılarak birden açılır ve “kanun” kelimesindeki “k” gibi sert biçim söylenir. Örnek : Qer (siyahın bir tonu), qam (boy), qalind (kalın) R r : Agırlıklı olarak Türkçedeki “r” gibi okunur. Yalnız şapkalı “î” önünde iki “rr“ gibi vurgulu okunur. Örnek Roj (güneş / gün), rez (üzüm bağı), rev (kaçış), rîs (yün iplik) Vurgulu okunuşu: kirîn (kırrin = satın almak) kirîn (bırrin = kesmek) mirîn (mırrin = homurdama) S s : Aynen Türkçedeki “s” gibi okunur. Örnek: Sîr (sarmısak), simêl (bıyık), sal (yıl), sar (soğuk) Ş ş: Aynen Türkçedeki “ş” gibi okunur. Örnek: Şil (ıslak / yaş), şal (pantolun), şev (gece) T t : Bu harfimizin de vurgulu vurgusuz olmak üzere çift varyantı vardır. Yüzde doksan vurgulu varyantı kulanılır. Dilin ön kısmı, damağın ön kısmına yapıştırılır, birden açılır. Yada “th” şeklinde okunur. 1- Vurgulu Örnek: tav (thav = güneş ışını), tarî (thari= karanlık), tîr (thir= ok=, tûj (thuj = biber acısı), tal (thal = ot acısı) 2 – Vurgusuz, Türkçe “t” si gibi Örnek: Tor (file / ağ), tas (tas), ta (sıtma), tar (tünek ağacı) U u : Türkçedeki “ö” harfine yakın bir sestir. Ya da “hö” biçiminde okunur. Örnek: Gul (ghöl= gül), Kurd (khörd = kürt), gund (ghönd = köy), Tu (thö = sen), gur (ghör = kurt) Û û : Türkçedeki “u“ gibi okunur. Sözcük başında kulanılmaz. Örnek : Bûn (olmak /varolmak), çûn (gitmek), tû (dut), rû (surat/sima), rûn (yağ), şûn (yer)  Dersên Kurdî - Kürtçe dersler - 3 V v: Türkçedeki “v” gibi okunur. Örnek: varik (piliç), vala (boş), bav(baba), dev (ağız), van (bunlar) W w: Bu ses Türkçede yoktur. Dudak “o” sesinde olduğu gibi yuvarlaklaştırılır, birden açılarak “oue” gibi bir ses çıkarılır. Ingilizcenin “Water” deki “w” sesi, yada arapçadaki “9 “ sesi gibi çıkarılır. Örnek: War (ouar = yayla), wan (ouan= onlar), wî (oui = o - eril), Wê (ouê = o – dişil), weris, (oueris = urgan) X x : Bu ses bir arkadamak sesidir. Damaktaki balgamı çıkarmak için çıkarılan sese benzer. Yani şöyle bir ses “ağhı“ Örnek: xal (ğhal = dayi), xanî (ğhani = ev /bina), xew (ğhew = uyku), xort (ğhort = Genç), xanim (ğhanım = hanım) Y y: Aynen Türkçedeki “y” gibi okunur. Örnek: yek (bir sayısı), yar (sevgili), Yado (bir kürt kahramanı) yêzdan (Allah /tanrı), yadigar (hediye) Z z: Türkçedeki “z“ sesi gibidir. Örnek: ziman (dil / lisan), zanîn (bilmek), zarava (lehçe) zava (damat /güvey), zêr (altın) Xw xw (diftong): Bu çift ses Türkçede yoktur. “x“ ve “w“ seslerinin beraber okunuşudur. Aşağı yukarı şöyle bir ses “ğhoue“ Örnek :Xwar (ğhouar =yedi), xwendin (ğhouendın = okumak, ) xwastin (ğhouastın = istemek) Lütfen şu aşağıdaki cümleleri alfabeye uygun okuyun. Bunun ardından gazetemizin kürtçe sayfasını doğru okumaya çalışın. Bir de kürtçe iyi bilen bir arkadaşınızla gazetemizin kürtçe sayfasını okuyun.  Dersên Kurdî - Kürtçe dersler - 4 Waneya (Dersa) Yekemîn -1- - Roj baş, - Roj baş, roj baş. Tu kurd î? - Erê, ez kurd im, lê tu? - Ez jî kurd im. lê ew? - Ew jî Kurd e. - Tu, ew û ez, em kurd in. - Erê em Kurd in. - Ew kî ne? - Ew Faris in. - Aha! Ez, tu, ew, em ew û ? - Na, ne wisa. Wekî min; ez, tu, ew, em, hun û ew. - Aha! Hun. Wateya peyvên kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami) wate = anlam peyv = sözcük / kelime kurdî = Kürtçe /kürt dili roj = gün, güneş baş = iyi, roj baş= tünaydın, merhaba, iyi günler tu = sen (yalın hal) kurd = kürt, î = sin (olmak fiilinin ikinci tekil şahıs takısı) Tu kurd î. = Sen kürtsün Tu kurd î? = Sen kürtmüsün? erê = evet ez = ben (yalın hal) im = ..im (olmak fiilinin birinci tekil şahıs takısı) Ez kurd im. = Ben kürdüm. Lê tu? = ya sen? jî = de / da ez jî = ben de Ez jî kurd im. = Ben de kürdüm. ew = o, onlar (her iki cins için) Lê ew? = ya o? e = ..dir (olmak fiilinin üçüncü tekil şahıs takısı) Ew jî kurd e. = O da kürttür. Em = biz (yalın hal) in = ..üz, …sunuz, …dirler (olmak fiilinin ço?ul şahıs takısı) Em kurd in = Biz kürdüz. kî = kim Ew kî ne? = Onlar kim dirler. Ew faris in. =Onlar farstırlar. na = hayır (aynı zamanda şimdiki zaman olumsuzluk takısı) ne = değil (bu geçmish zaman olumsuzluk takısıdır) wisa = öyle, böyle, şöyle Na ne wisa! = Hayir öyle değil! weki = gibi, benzer, tarzında û = ve, ile hûn = siz (yalın hal) Rêziman (dilbilgisî) Kürtçedeki “bûn “ (olmak) fiilinin şimdiki zaman çekimi, türkçedeki “olmak” fiilinin çekimine çok yakındır. Sözcüklerin sesli veya sesiz harfle bitimine bağlı. Biz yukarıda sesiz harfle biten sözcüklerle “bûn”fiilinin çekimini gördük. Onu tekrarlayalım. Kürtçe Türkçe Ez … im. Ben …im. Tu … î. Sen ….sin. Ew … e. O…dur/dir… Em … in. Biz…iz /uz… Hûn.in. Siz.siniz/ sunuz… Ew.in. Onlar.dırlar/durlar. Têbinî(not /dipnot): Kürtçe de “bûn” fiilinin takıları türkçenin tersine sözcükten ayrı yazılır, okunurken bitişikmish gibi okunur. Ayrıca kürtçedeki “bûn” fiilinin takıları hiç değishmez, zira kürtçede ses uyumu kuralı yoktur. Mînak (örnek): Kürtçe Türkçe Ez kurd im. Ben kürdüm. Tu kurd î. Sen kürtsün. Ew kurd e. O kürttür. Em kurd in. Biz kürdüz. Hûn kurd in. Siz kürtsünüz. Ew kurd in. Onlar kürttürler. Pêhînî (aliştirma): Siz de şu sözcüklerini “bûn” fiiline, yanı yükarıdaki örneğe uygun çekin. tirk, alman, mêr (erkek), jin (kadın), ciwan (genç), karker (işçî) 2- - Roj baş - Roj baş - Ez Necî me, lê tu? - Necî! Hiii! - Erê Necî. "Ez Necî me. - Ez jî Hêvî me. - Ez Necî me, tu Hêvî yî - Ew kî ye? - Ew Gulê ye. - Ez gundî me. - Ez jî gundî me. - Ew kî ye? - Ew jî gundî ye. - Em gundî ne. - Lê hun çi ne? - Em bajarî ne? - Erê, erê, em gundî ne, ew bajarî ne. - Em gundî ne. Hun bajarî ne. Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami) … me = …im (olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan birinci tekil şahıs takısı) … yî = …sin (olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan ikinci tekil şahıs takısı) … ye = …dir (olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan üçüncü tekil şahıs takısı) gundî = köylü … ne = …yiz /siniz/ dirler ((olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan çoğul şahıs takısı) bajarî = şehirli Rêziman (dilbilgisî) Kurdî tirkî Ez gundî me. Ben köylüyüm. Tu gundî yî. Sen köylüsün. Ew gundî ye. O köylüdür. Em gundî ne. Biz köylüyüz. Hun gundî ne. Siz köylüsünüz. Ew gundî ne. Onlar köylüdürler. 3- Navê min Sîdar e. Welatê min Kurdistan e. Ez li vir karker im. Mala min li gund e. Mala min mezin e. Ez zewicî me. Du zarokên min hene. Navê jina min Delal e. Navê zarokên min Evîn û Pêşeng e. Pêşeng law û Evîn keçik e. Zarok hîn biçûk in. Pêşeng çar û Evîn jî du salî ye Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami) nav = isim / ad navê min .. =benim adim. welat = ülke /memleket li = ...de /da (yer bildiren edet) vir = bura li vir = burda karker = işçi / proleter Ez li vir karker im. = Ben burada işçiyim. mal = ev gund = köy li gund = köyde mezin =büyük Mala min mezin e.= Evim büyüktür. zewicî = evli Ez zewicî me.= Ben evliyim. zarok = çocuk zarokên min =çocuklarım hebûn = var olmak heye = var hene = vardırlar jin = kadın / esh navê jina min = eşimin adı law /kur = erkek çocuk keç /qiz = kız çocuk keçik = kız /kızca?ız hîn = henuz / daha biçûk /piçûk = küçük çar = 4 (dört) du / dudu = 2 (iki) sal = yıl / sene sali = yaş / yashında Pêhînî: 1- Pirs (soru) bersiv  cevap) Navê te çi ye? Navê min .... e /ye Navê welatê te çi ye? Navê welatê min...... e /ye Mala te li ku ye? Mala min li ........ e. Tu zewici yî ? Erê ez ...... me. Zarokên te hene ? Erê zarokê min ..... Navê jina te çi ye? Navê jina min ....... e. Navê zarokên te çi ne? Navê zarokên min ........e/ne 2- a - Navê min Sîdar .. . Navê welatê min Kurdistan .. . Ez kurd .. . Tu tirk . ? Em çi .. Em kurd .. Hun alman .. b -...min Sîdar e. ... kurd im.tirk î. kurd in. alman in. 3- Örneklerden yararlanarak diğer sözcükleri “bûn” fiilinin çekimine uygun çekin. Mînak: a) Mêr, Ez mêr im, tu mêr î, ew mêr e. Em mêr in, Hun mêr in, Ew mêr in. Hesinkar, heval, Baran, xwendekar b)Hêvî, Ez Hêvî me, tu Hêvî yî, ew Hêvî ye. Em Hêvî ne, hun Hêvî ne, ew Hêvî ne. Mamoste, bajarî, Suryanî, sêwî, rêwî vbrep_register("3568")Dersên Kurdî - Kürtçe dersler - 5 Waneya Duwemîn -2- Gundê me, Ez ji gundekî Kurdistan im. Gundê me gundekî biçûk e. Navê wî Sêgir e. Di gundê me de 25 mal hene. Li gund dibistanek jî heye, lê ne dibistana Kurdan e, ya Tirkan e. Li Kurdistanê dibistanên Kurdî tine, Kurdî qedexe ye. Di gund de xaniyekî min jî heye. Di mala min de sê ode hene. Yek oda razanê, ya dudyan oda rûniştinê, ya sisyan jî kelingeh (mutfax) e. Di oda rûniştinê de teregên pirtûkan hene. Hemû tereg tijî pirtûk in. Pirtukên min wekî dilê min in. Li ba min pirtûk, rojname û kovarên Kurdî jî hene. Ma pirtûkên we jî hene? Eger tine, Pirtukan bikirin û bixwînin. Xwendin tiştekî herî baş e. Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami) ji : ....den/....dan gundekî :bir köy/gund (köy)+yek (bir)+î (eril çekim takısı)= gundekî me : bizi /bize/ bizim / biz (bükümlü hal) gundê me : bizim köy wî : ona / onu / o (bükümlü hal) di ...... de : ..de /..da (içinde) di gundê me de: Köyümüzde /köyümüzün içinde mal : ev / daire bist û pênc : 25 hene : vardırlar dibistan : okul dibistanek : bir okul kurdan : kürtler tirk : türk tirkan : türkler Kurdî : kürtçe qedexe: : yasak xanî : bina /ev xaniyekî : bir bina / bir ev xaniyekî min : bir evim xaniyekî min jî : bir evim de heye : var /vardır sê : 3 yek : 1 du : 2 oda razanê : yatak odası oda rûniştinê : oturma odası sisyan : üçüncü /3. ya : cinsiyet belirleyen ön takı/ bu takı dişiler için dir. ya sisyan : üçüncüsü kelîngeh (mutfax) : mutfak tereg : raf pirtûk : kitap teregên pirtûkan : kitap rafları hemû : hepsî / bütün tijî : dolu hemû tereg tijî pirtûk in : bütün raflar kitap(lar)la dolu(dur) wekî : gibi dil : yürek/ kalp ba : yan, yanında /ruzgar li ba min : yanımda rojname : gazete kovar : dergî ma : soru ön takısı Ma pirtûkê we jî hene? :Sizin de kitaplarınız var mı? eger : şayet/ eğer tine /tine : yok/ yoksa/ yoktur bikirin : satın alın! (emir) bixwînin : okuyun! (emir) xwendin : okumak tişt : şey tiştekî : bir şey herî : en /daha baş : iyi herî baş : en iyi 2- Dîyalog. - Roj baş! - Roj baş bira - Tu baş î? - Sipas, lê tu? - Ez jî baş im. - Navê te çi ye? - Navê min Sîdar e. - Lê navê te? - Cindî ye. - Tu ji ku yî? - Ez ji gundekî Kurdistan im. -Navê gundê we çi ye? - Navê gundî me Sêgir e. - Di gundê we de çend mal hene? - Di gundê me de 25 (bistûpênc) mal hene. - Mala te heye? - Belê, çavîkî min heye. - Mala wê keçikê li ku ye? - Çi ji te re? - Hîç! Lê mala wî lawikî? - Mala wî li bajêr e. - Pêşeng û Evîn li ku ne? - Ew li der in. - Ma birçî ne bûne? - Na, wan hîn gava din nan xwarin. - Wan çi xwarin - Goştê biraştî xwarin. - Ma me çi kirî? - Hinek goşt jî bidin me. - Goşt nema. - Êh! Em ê jî nanê tisî bixwin. Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami) Sipas : teşekür Çi : ne Te : sen /sana / seni / senin (ikinci tekil şahisin bükümlü hali) Navê te çi ye? : Adın nedir? Ku : nere (yer bildirme sorusu ve edatı) Li ku : nerede / hani Ji ku : nereden We : siz/ sizin / size/ sizi Belê : evet/ tabi Çavî : göz (oda, cep, çekmece) Çavîkî : bir göz Çi ji te re : Sana ne? Der : dış / dışarı Li der : dışarda Birçî : aç Birçi bûn : acıkmak Ne : degil (olunsuzluk takısı) Ez ne birçi me! : Ben aç değilim! Hûn birçî ne bûne? : Siz acıkmadınız mı? Gav : adım Gava : esnasında / momentinde / eğer Din : diğeri Xwarin : yemek (fiili) Goşt : et Biraşti : kızartılmış / közlenmiş Goştê biraştî : kızartılmış et Kirin : yapmak, etmek Kirî : yapmış / etmiş Çi kirî? : Ne yaptı / yapmış? Min çi kiriye? : Ben ne yapmışım? Bidin : verin Nan bidin me! : Bize ekmek verin? Ma : kaldı (kalmak fiilinin dili geçmiş zaman kökü) Nema : kalmadı. Ma ? : .. mi? soru ön takısı Ma ew kurd e? : O kürt mü? Ma tu gundî yî : sen köylü müsün? .ê : .ecek / acak (gelecek zaman yardimci fiilî „dên“ nin şimdiki zaman kökü kökü) ez ê bêm : ben geleceğim. Tisî : yavan / kuru Nanê tisî : yavan ekmek / kuru ekmek Bixwin! : yiyin! ( yemek fiili „xwarin“ in emir kipi) Amadekar: Fêrgîn Melîk Aykoç [Linkleri Sadece Üyelerimiz Görebilir... ] Dersên Kurdî - Kürtçe dersler - 6 Dersa Duwemin -ıı- Rêziman: Kişi zamirleri üzerine kısa bilgi: A - Biz ilk derste birinci çeşit zamirleri gördük. Onlar yalın zamirlerdir. Bu yalın zamirleri tekrarlayalım: “ez, tu, ew, em, hûn, ew” bu yalın zamirler kürtçe de üç önemli görevi üstlenmişlerdir. 1–Geçişli geçişsiz bütün fiilerin şimdiki zamanlarının çekiminde kullanılırlar. 2 - Geçişsiz fiilerin geçmiş zamanlarının çekiminde kullanılırlar. Örnek: şimdiki zaman geçişsiz :geçişli Ez diçim.(ben gidiyorum.) :Ez dibêjim. (ben söylüyorum). geçmiş zaman geçişsiz :geçişli Ez çûm. (ben gittim.) :Min got. (Ben söyledim.) 3 – Gelecek zaman çekimin de de yalın zamirler kulanılır. Örnek: Ez ê biçim.(gideceğim) :Ez ê bêjim. (söyleyeceğim) B- Cînavên tewangî (bükümlü kişi zamirleri): Yekjimar (tekil) - pirejimar (çoğul) min - me te - we wê - wan wî - têbinî (not): Bu ikinci çeşit yada bükümlü kişi zamirleri iki görevi üstlenmişlerdir. 1 – Mülkiyet zamirleri olarak kullanılır. Örnek: pirtûka min : benim kitabım / kitabım keça min : benim kızım /kızım kurê min :benim oğlum /oğlum pozê min : benim burnum / burnum 2 – Geçişli fiillerin geçmiş zaman çekiminde kulanılır. Örnek: Şimdiki zaman :geçmiş zaman Ez dibêjim (söylüyorum) :min got. (söyledim) Ez nan dixwim (ekmek yiyorum) :min nan xwar (Ben ekmek yedim) Lêkera hebûn (varolmak, malik olmak fiili): 1- var olma. Erênî (olumlu) Yekjimar Pirejimar Ez heme (ben varim) :em hene (henin) tu heyî :hûn hene ew heye :ew hene Nerênî (olumsuz) ez tineme (ben yokum) :em tinene tu tineyî :hûn tinene ew tineye :ew tinene 2- Bir şeyin elde bulunmasi, var olması. Yekjimar: Erênî Nan heye. (ekmek vardır) Nanekî min heye (Benim bir ekmeğim var.) Nerênî a) Nan tine. (Ekmek yoktur.) b) Nanê min tine. (Benim ekmeğim yoktur.) Pirejimar: Erênî a) Nan hene. (Ekmekler vardır.) b)Nanên min hene. ( Benim ekmeklerim vardır.) Nerênî a) Nan tinin. (Ekmekler yoktur.) b) Nanên min tinin. (Benim ekmeklerim yoktur.) Têbinî: Kürtçenin kurmanci lehçesinde yalın halde bulunan kelimeler çoğul takısı almazlar. Kelimenin çoğul oluşu fiilin aldığı çoğul takısından anlaşılır. Örnek olarak ilk cumle olan “Nan hene“ cumlesini kelimesi kelimesine tercüme ettiğimizde rahatlikla anlaşılır. Örnek: Yalın hal de kelimesi kelimesine esas anlam Nan heye. :Ekmek var(dır). Ekmek vardır. Nan hene. :Ekmek vardırlar. Ekmekler vardır Bükümlü hal kelimesi kelimesine esas anlam Nanê min heye.: Ekmek benim var(dır) :Benim ekmeğim var. Nanên min hene. :Ekmekler benim vardırlar :Benim ekmeklerim var. C) Daçek (Edat): Di...de(de/da/ bir şeyin içinde anlamındadir. Gözle görülmez) di sandiqê de. (sandıkta / Sandığın içinde) di binê kursiyê mezin de, (büyük sandalyenin altında) di erdê de (yerde /yerin içinde anlamında) Li ...(de /da / gözle görülür, açıkta anlamlarında) li ber sandiqê (sandığın önünde/ bakıldığında gözle görülür.) li ber kursî (sandalyenin önünde) li erdê (yerde / yerin üstünde, gözle görülür.) Bu iki edatın daha iyi anlaşılması için bir örnek daha. Pirtûk di erdê de ye. : Kitap yerde dir (yere gömülü, yerde saklı anlamında). Pirtûk li erdê ye. : kitap yerde dir. (yerin üstünde, bakıldığında görülür anlamında) Ji........ : ...den /...dan Ji Kurdistan. : Kürdistan dan ji Serhed, : Serhat tan ji Amed : Amed ten (Diyarbakır dan) pêhînî 1 - - gundê we - - çend mal hene? - - gundê me - - 25 (bistûpênc) mal hene. Pêşeng û Evîn - - ku ne? Ew - - der in. Pirtûk - - çaviya sandiqê - ye. Pirtûk - - ser sandiqê ye. pêhînî 2 Mînak: Ev mase - - darê mazî ye. Ev mase ji darê mazî ye. (Bu masa meşe ağacından) Ez - - gundekî Kurdistan im Tu - - ku yî? (nerelisin) Ez - - Dêrsim im. pêhînî 3 Boş yerleri şu sözcüklerle doldurun, heye, hene, tine, Li gund dibistanek jî--,Li Kurdistanê dibistanên Kurdî---, Di gund de xaniyekî min jî - - - -. Di mala min de sê ode - - - -. Di oda rûniştinê de teregên pirtûkan - - - -. Li ba min pirtûk, rojname û kovarên Kurdî jî - - -. Ma pirtûkên we jî - - - -? Dersên Kurdî -Kürtçe dersler -7 Wane 3 Zozanê Me; Em biharan diçin zozanan. Keç û bûkên gundê me xwe dixemilînîn, li hespan siwardibin û berê xwe didin waran. Kar dikeve ser milên herkesî; şivan berê birên pez didin zozanan, berxivan jî berxan hêdî hêdî ber bi waran dikişînin. Gundî tiştên xwe li ker û hespan bardikin, dibin waran, baran datînin, konan vedigirin, hinek jî çeper û holikan çêdikin. Roj dibe roja zarokan, ev roj ji bo wan wekî cejn e. Ew gulên pêşerojê dikevin nava mêrgên zozanan, deste deste gul, sosin û beybûnan dibistînin. Dengê zarokan, kalîna berxan û orîna golikan li hev diqelibin, dibe şadî û dikeve nava waran. Ber bi nîvro gavan dewaran dajo nava waran. Zarok diçin çêlekan tînin û li ber konan girê didin. Jin, berê golikan berdidin bin mangan û dûv re didoşin. Gava gavan diçe mala xwe, şivan jî pez tîne bêriyê. Bêrîvan eyaşîran dikin tûran, didin pişta xwe, elban davêjin milên xwe, diçin bêriyê û pez didoşin, gava elban tijî dikin, tînin berdin eyaşîran. Li pey dotinê berxivan berxan berdide nav pez. Berx makên xwe dibînin, dikevin bin û dimijin. Ev jiyan îro ji bo min wekî xewn e. Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami) bihar : ilkbahar baharan : ilkbaharlar /ilkbaharda çûn : gitmek Em diçin. : Biz gidiyoruz. zozan : Yayla keç : kız bûk : gelin xwe : kendi / kendini xemilandin :süslemek /bezemek xwe xemilandin : kendini süslemek Keç xwe dixemilinin : Kızlar kendilerini süslüyorlar. hesp : at siwar bûn : binmek Li hespan siwardibin. : Atlara biniyorlar. Li ereban siwardibin. : Arabalara biniyorlar. berê xwe : yönünü war : yayla dayin : vermek didin : veriyorlar Berê xwe didin waran. : Yönlerini yaylalara veriyorlar. kar : iş ketin : düşmek dikeve : düşer ser : üst mil : omuz kes : kişi herkesî : her kese şivan : çoban bir : sürü pez : koyun /küçük baş hayvan birê pez : koyun sürüsü berxivan : kuzu çobanı berx : kuzu hêdî hêdî : yavaş yavaş ber bi : istikamete / doğru (bir yöne doğru) dikişine : çekiyor kişandin : çekmek tişt : eşya / şey tiştên xwe : eşyalarını / şeylerini ker : eşek bar : yük barkirin : yüklemek birin : götürmek dibin : götürüyorlar danîn : indirmek datînin : indiriyorlar kon : kıldan dokuma çadır vegirtin : germek/ çadır kurmak. çeper : çeper holik : kulube /yayla evi / evcik çêkirin : yapmak çêdikin : yapıyorlar roj : gün roja : günü zarok : çocuk ev : bu ji bo : için ji bo wan : onlar için wekî : gibi cejn : bayram ew : o / onlar pêşeroj : gelecek nav : iç / içine mêrg : çayır deste : deste /buket sosin : susen (bir çeşit çicek) beybûn : papatya bistandin : dermek / sapıyla koparmak dibistinin : deriyorlar deng : ses kalin : meleme / melemek orin : böğürme böğürmek golik : dana nivro : öğlen / gün ortası gavan : sığırtmaç / büyükbaş hayvan çobanı dewar : sığır ajotin : sürmek dajo : sürüyor çêlek : inek anîn : getirmek tînin : getiriyorlar li ber : önünde girêdan : bağlamak girêdidin : bağlıyorlar berê : önce berdan : bırakmak berdidin : bırakıyorlar bin : alt mange : inek dûv re /dû re : sonra dotin : sağmak didoşin : sağıyorlar mal : ev Gavan diçe mala xwe : sığır çobanı evine gidiyor. bêrî : koyun sağma yere Şivan jî pez tîne bêriyê : Çoban da koyunları sağma yerine getiriyor. bêrîvan : koyun sağan kadın eyaşir : süt tulumu tûr : kulplu yünden çanta /torba dike : yapar dike tûran : torbaya koyar pişt : sırt Dide pişta xwe. :Sırtına alıyor /sırtına veriyor. elb : ağaçtan kova avêtin : atmak davêje : atıyor milê xwe : koluna Davêje milê xwe. : koluna atıyor. diçin : gidiyorlar tijî : dolu tijî kirin : doldurmak tijî dikin : dolduruyorlar li pey : ardından mak : anne dîtin : görmek / bulmak dibînin : görüyorlar mîtin : emmek dimijin : emiyorlar jiyan : yaşam / hayat xewn : ruya di bin darê de : ağacın altında rûniştin : oturmak rûdine : oturuyor firavin : öğle yemeği xwarin : yemek (fiili) dixwe : yiyiyor Dersên Kurdî - Kürtçe dersler -8 Rêziman Dema niha (niho, nika) Türkçe’nin mastar kökü hem şimdiki zaman, hem de geçmiş zaman köküdür. Örenek: “gitmek“ fiilinin kökü “git“ dir. “mek“ mastar takısıdır. “git“ kökü hem şimdiki hem de gelecek zaman kökü olarak kulanılır. şimdiki zaman :geçmiş zaman gidiyor :gitti Kürtçe de mastarlı fiillerin kökü geçmiş zaman köküdür. Bu nedenden dolayı önce şimdiki zaman kökünü bulmak gerekir. Örnek:“çûn“ fiilinin kökü “çû“ dür, “n“ mastar ekidir, “çû“ kökü aynı zamanda geçmiş zaman köküdür. şimdiki zaman (s.z) :geçmiş zaman Ez diçim. :Ez çûm Kürtçede istisnalar hariç şimdiki zaman kökünü bulmanın da bazı kuralları vardır. Kürtçe bilenler emirkipi vasıtasıyla bulabilirler. Kürtçe’yi yeni öğrenenler ise beli kuralları kavramak zorunda. 1. ci grup “..an, ..ûn, ...în, ...istin, ...irin“ ile biten mastarlı fiiler de bu takıları kaldırdığında şimdiki zaman kökü elde edilir. Örnek: Çûn: “ç – ûn“ bû fiilde şimdiki zaman kökü sadece “ç“ dir. Kürtçe’de de türkçe gibi bir şimdiki zaman takısı kulanılır. Türkçe deki şimdiki zaman takısı “yor“ dur. Ve fiil kökünden sonra gelir “geli-yor.“ Kürtçedekî şimdiki zaman takısı “di“ edatidir. Bu edat fiilin şimdiki zaman kökünden önce gelir “di-ç“ fiil çekim esnasında tabii olarak kişi zamirlerinin takılarını da alır. Têneper Yekjimar (tekil) :Pirejimar (çoğul) Ez diçim, :Em diçin Tu diçî :Hûn diçin Ew diçe :Ew diçin “..an, ..ûn, ...în, ...istin, ...irin“ ile biten bazı fiillerin şimdiki zaman kökleri aşağıdaki tabelada sıralanmışlardır. Bu fiilleri yukardaki şimdiki zaman örnek çekimine göre çekimi yapın. Pêhînî (alıştırma): 1 Mînak(örnek) Hespan, waran = Li hespan siwarbûn û berê xwe dan waran. 1-Keran, gund 2- Gayan (öküzler), bajar 3-Mangan çiyan, 4-Otobosê, Amaed, 5- Balafirê (uçak), Almanyayê. 6- Keştî (gemi), Amêrîkayê, 7- Trên, Hewlêrê pêhînî 2 mînak: Elban tijî ......., ........., ........ eyaşiran Elban tijî dikin, tinin berdidin eyaşiran Şivan di bin darê de ..... (rûniştin) û firavina xwe........ (xwarin). Jin berê golikan ........ (berdan) bin mangan û dûv re ..... (dotin) Keç û bûk xwe ......... (xemilandin) li hespan ..........(siwarbûn) û berê xwe ......... (dayin) zozanan. Gundî tiştên xwe li ker û hespan ........ (barkirin), ..... (birin) waran, baran ....... (danin), konan ......... (vegirtin), Eyaşîrên di tûran de ....... (danin), elban ....... (girtin), ....... (ketin) nav pez û pez ....... (dotin), Zarok ..... (çûn), çêlekan .....(anin) û li ber konan girê ...... (dayin) Pêhînî 3 Şivan jî .. ... .... .. rûdine û ....... ... dixwe Jin .... golikan berdidin .... mangan û … .. didoşin Keç û bûk ...dixemilînin, .. hespan siwardibin û ..... ..... didin zozanan. Gundî tiştên .... .. ker û hespan bardikin, Eyaşîrên .. tûran .. datînin, elban digirin, dikevin ... pez Zarok diçin çêlekan tînin û .. ... konan girê didin. Ev roj .. .. wan wekî cejn e. Berx makên ... dibînin, dikevin ... û dimijin. Cînava serbixwe /xweger (refleksiv/ dönüşlü zamir) Xwe Ez bi xwe, (ben kendim) ew bi xwe, (o kendisi) em bi xwe, ( biz kendimiz) hun bi xwe (siz kendiniz) têbini(not): yukarıda görüldüğü gibi “xwe“ refleksiv zamiri kişilere göre değişmez, Türkçe’nin tersine sürekli aynı kalır. Daçek (edat) Yalın yalın çifte edat Li ser li ser Li ber bin di bin de Li wir bi bi……re Li pey nav di nav re Li bin bo ji bo şu dialogu bir kaç kez okuyun. - Em biharan diçin seyranê,(geştê)hun çi dikin? - Em jî diçin zozanan. - Hûn li zozanan çi dikin? - Em konan vedigirin, holikan çê dikin. - Keça te diçe ku? - Ew diçe bêriyê. - Lê lawê te? - Ew diçe zanîngehê - Tu koçerî? - Belê - Pezê we heye? - Erê. - Ma zarok dikevin nav mêrgan? - Belê, ew gulan dibistînin. - Tu jî gulan dibistînî ? - Belê ez di wî karî de dixebitim. - Li mala we elb heye? - Belê. - Tu di elbê de pez didoşî? - Na ez tenê mangan didoşim. - Hespê te heye? - Na, hespê min tine. - Tu li hespê siwar dibî? - Car caran. - Eyaşîr çi ye? - Çermê pez e, mirov şîr, av yan jî dew dikê. - Berx çi ye? - Çêlika miyê ye. - Ma tu jî şivan î? - Na ez xwendekar im.  vbrep_register("3572")Dersa duwemin -ıı- Rêziman: Kişi zamirleri üzerine kısa bilgi: A - Biz ilk derste birinci çeşit zamirleri gördük. Onlar yalın zamirlerdir. Bu yalın zamirleri tekrarlayalım: “ez, tu, ew, em, hûn, ew” bu yalın zamirler kürtçe de üç önemli görevi üstlenmişlerdir. 1–Geçişli geçişsiz bütün fiilerin şimdiki zamanlarının çekiminde kullanılırlar. 2 - Geçişsiz fiilerin geçmiş zamanlarının çekiminde kullanılırlar. Örnek: şimdiki zaman geçişsiz :geçişli Ez diçim.(ben gidiyorum.) :Ez dibêjim. (ben söylüyorum  geçmiş zaman geçişsiz :geçişli Ez çûm. (ben gittim.) :Min got. (Ben söyledim.) 3 – Gelecek zaman çekimin de de yalın zamirler kulanılır. Örnek: Ez ê biçim.(gideceğim) :Ez ê bêjim. (söyleyeceğim) B- Cînavên tewangî (bükümlü kişi zamirleri): Yekjimar (tekil) - pirejimar (çoğul) min - me te - we wê - wan wî - têbinî (not): Bu ikinci çeşit yada bükümlü kişi zamirleri iki görevi üstlenmişlerdir. 1 – Mülkiyet zamirleri olarak kullanılır. Örnek: pirtûka min : benim kitabım / kitabım keça min : benim kızım /kızım kurê min :benim oğlum /oğlum pozê min : benim burnum / burnum 2 – Geçişli fiillerin geçmiş zaman çekiminde kulanılır. Örnek: Şimdiki zaman :geçmiş zaman Ez dibêjim (söylüyorum) :min got. (söyledim) Ez nan dixwim (ekmek yiyorum) :min nan xwar (Ben ekmek yedim) Lêkera hebûn (varolmak, malik olmak fiili): Dersên Kurdî - Kürtçe dersler -9 Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami) seyran :gezi gezinti geşt : gezî piknik zanîn : bilmek zanîngeh /zanko :üniversite/ yüksek okul car : sefer /defa carcaran /carina : bazen çêlik : yavru mî /mîh : koyun yan jî : ya da yan ..... yan jî : ya ... ya da şîr : süt xwendekar : öğrenci Rêziman Hevokên pirsê (soru cümleleri) Kürtçede üç çeşit soru cümlesi kulanılır 1- Ses tonu ile, bu durumda ilk sözcük ile cümlenin son sözcüğü, ya da son sözcüğün son hecesi vurgulu okunur Mînakk: Tu kurd î? (Sen Kürt’sün? /Sen Kürt müsün?) Tu li hespê siwar dibî? /Sen ata binersin? / Sen ata biner misin?) Tu di elbê de pez didoşî? (Sen kovada koyun sağar mısın?) Li mala we elb heye? (Evinizde kova var mı?) Tu jî gulan distînî ? (Sen de gül alır misin?) 2- Soru takısı “ma” ile soru cümlesi yapılır. Bu soru cümlesinde soru takısı ile cümlenin son hecesi vurgulu okunur. :Minak Ma tu Kurd î? (Sen Kürt müsün?) Ma tu li hespê siwar dibî? Ma tu hînê Kurdî dibî? (Sen Kürtçe ögreniyor musun?) Ma tu jî ji azadiyê hez dikî? (Sen de özgürlügü sever misin?) 3 – Soru sözcükleri ile sorü cümleleri kurulur. Bu durumda soru sözcükleri vurguludur. Mînak: Eyaşîr çi ye? (Süt tulumu nedir? Kî li hespê siwar dibe? (Kim ata biniyor?) Tu çima Kurdî nizanî? (Sen neden Kürtçe bilmiyorsun?) Elb ji bo çi çêbûye? (Kova ne için yapılmıştır?) Te kijan pirtukê girt? (Sen hangi kitabı aldın?) Pêhînî Şu cümleleri soru cümlesine çevirin. - Ew diçe bêriyê. - Ew diçe zanîngehê - Tu koçerî - Pezê we heye - Zarok dikevin nav mêrgan - Ew gulan dibistînin. - Tu jî gulan dibistînî - Ez di wî karî de dixebitim. - Li mala we elb heye. Wane 4 Vexwendin Postewan tê, derdixe, nameyeke dide min, ev ji xalê min tê. Ez bi dilhejî vedikim û bi lez dixwînim. Xalê min li Almanyayê dijî, ew min vedixwîne. Dibêje; “were li vir di zanîngeha Alman de bixwîne. Ez berê radiwestim, difikirim, ramanek tê, ramanek diçe. Ev ji bo min vexwendineke dilhejî ye, mathîştekî dilinî ye. Li welatekî biyanî xwendin, zimanekî biyanî fêrbûn, bêgûman, hem dijwar û hem jî balkêş e. Ez bazdidim, ji diya xwe re mijarê vedibêjim: “Dayê xalê min min vedixwîne Almanyayê! Diya min berê kûr dirame, dibêje; “Na, berxo, na!.” Min diya xwe hembêzkir û got, “Na dayê, ez naçim, li welatê biyanî naxwînim, dilê diya xwe naêşînim.” Bevê min bi hêrs; “Çima naçî, naxwînî, nabî xwediyê pîşeyeke bi nirx?” Bi rastî ez dixwazim, tenê di ber dilê diya xwe re diçim. Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı) postewan : postacı tê :geliyor derxistin :çıkarmak dedixe :çıkarıyor name : mektup nameyeke : bir mektup xal : dayı ji xalê min : dayımdan bi : ile /la,le dilhejî : heyecan vekirin : açmak lez : çarçabuk/ hızlı xwendin : okumak dixwinim : okuyorum jiyan : yaşamak / yaşam dijî : yaşıyor vexwendin : davet etmek vedixwine :davet ediyor Ew min vedixwine : O beni davet ediyor. gotin : söylemek dibêje : söylüyor were : gel (halk dili) rawestan :durmak, durup kalmak, dikilmek radiwestim : duruyorum fikirandin /ramandin : düşünmek,mutala etmek difikirim /diramim : düşünüyorum mathişt /lalhişt : sürpriz dilini : duygulu, heyecanlı Li welatek biyani xwendin :yabancı bir ülkede okumak biyanî : yabancı bêguman : şüphesiz dijwar : zor balkêş : dikkat çekici, ilginç Hem dijwar û hem balkêş e. : hem zor hem de ilginç. bazdan : kaçmak Ez bazdidim : ben kaçıyorum mijare : konu vegotin : anlatmak Ez mijarê ji diya xwe re vedibêjim. :Ben konuyu anneme anlatıyorum. kûr : derin Diya min berê kûr dirama :Annem önce derin dalıyor (düşünüyor) hembêzkirin : kucaklamak Min diya xwe hembezkir. :Annemi kucakladım. êşandin : acitmak Dilê diya xwe naêşînim. : annemin yüreğini acıtmam. pîşe : meslek nirx : değer xweiyê pîşeyek bi nirx : değerli bir meslek sahibi rast : doğru rastî : doğruluk di ber dil re çûn : gönlü hoş etmek, gönlünü almak şu diyaloğu birkaç kez okuyun - Tu diçî zozana? - Na, ez naçim. - Tu jî xwe dixemilînî? - Na, ez wekî we xwe naxemilînim, - Tu li hespê siwardibî? - Na, ez li hespê siwarnabim. - Tu mala xwe bardikî? - Na, ez mala xwe barnakim? - Tu bi Îngîlîzî dixwînî?, - Na, ez bi Îngîlîzî naxwînim. - Tu stranan dibêjî? - Na, ez stranan nabêjim Dersên Kurdî - Kürtçe dersler -10 Wane 6 Ez ji telefona destan pir hez nakim. Betlaneyekê du hefteyî hebû, ez jî hatim gund. Mirata telefonê di bêrika min de bi min re hatibû gund. Min sê roj ew girt, lê min ew cardin vekir. Bi vekirinê re hevalê min î Sincar telefon kir. Em bi telefonê wiha peyivîn. “Roj baş! Tu li ku yî, lo?” “Ez li gund im?” “Tu li wir çi dikî? “Ohoo çi nakim! Em sibe zû radibin, pismamê min min dibe li çiyan digerîne. Li pey em kivkarikan dicivînin. Li ser agir kewa dikin û dixwin. Li pey jî ez diçim, hespê dibezînim. Nîvro jî em bi tevê jinan diçin nav pez, Jin pez didoşin, em dikevin nava mêrgên çolê û Her wiha! Lê tu çi dikî?” “Ez jî xwe dixemilînim, diçim çarşiyê, awiran direşinim ser bedewan, li pey dikevim çayxanê, wê bin û pixa genî dikişinim nava pişik û kezevê.. Êvaran jî li ber televizyonê tiliya xwe dimijim!” “Ma karê te çi ye? De têra xwe tiliyê bimije.“ “Zû were, min bîriya te kiriye!“ “Ezê demeke kin de li wir bim.“ Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı) dest :el hez kirin : sevmek hez nakim : sevmiyorum betlane :tatil hefteyi :haftalık hebû :vardı hatim :geldim mirat :miras mirata :miras/ alahın belası bêrîk : cep di bêrîka min de : cebimde bi min re : benim ile girtin : kapatmak /kapmak girt : kapadım vekirin : açmak vekir : açtım cardin :tekrar bi vekirinê re :açmamla beraber peyivîn : konuşmak ku :nere li ku : nerede tu li ku yî :sen neredesin? li wir : orada oo çi nakim : ne yapmıyorum ki? zû : erken /çabuk pismam : emioğlu /amcaoğlu çiya :dağ gerandin : gezdirmek digerine : gezdiriyor. li pey : ardından kivkarik : mantar civandin : toplamak / toplanmak dicivînin : topluyoruz li ser : üstünde agir : ateş kewa kirin : közlemek kewa dikin : közlüyoruz xwarin : yemek hesp : at bezandin : koşturmak nîvro : öğleyin bi tevê : ile çol : yaban /kırsal her wiha : bunun gibi awir : bakış / gözetiş reşandin : serpmek direşinim : serpiyorum bedew : güzelik ketin : düşmek bîn : koku bin û pix : koku ve dumani kişandin : çekmek nava : içine pişik : akciğer kezev : karaciğer êvar : akşam tilî : parmak mîtin /mijîn : emmek. Ma karê te çi ye? : işin ne? têr : tok, doymuş de têra xwe : kendine yetecek kadar De têra xwe tiliya xwe bimije. : Eh! Yeteri kadar parmağını em. Zu were! : Çabuk gel bîrî kirin : özlemek Min bîriya te kiriye! : Seni özledim. dem : zaman kin : kısa Ezê di demekî kin de li wir bim : Ben kısa zamanda orada olacağım. Rêziman Biz daha önceki derslerde birinci ve ikinci grup fiillerin şimdiki zaman çekimlerini gördük. Burada da diğer bir grup olan pasif fiillerin, ya da “andin /din” ile biten fiillerin şimdiki zaman köklerini bulma metodunu öğrenecegiz. Önce “din” takısı atilir, geride kalan fiil kökünün son hecesindeki “a” sesi yumuşatılarak “î”ye dönüştürülür, ortaya çıkan sonuç fiilin şimdiki zaman kökü dür. Örnek: Gerandin (bu fiilde “din” eki atılır, geri kalan “geran”nın son hecesindeki “a“ “î“ye dönüştürülür. Ortaya “gerîn“ çıkar. Bu şimdiki zaman köküdür. Şimdi de çekimini yapalamın Gerandin Ez digerinim Ben gezdiriyorum Tu digerinî Ew digerîne Emdigerînin Hûn digerînin Ew digerînin Sizde yukarıdaki örneğe uygun şu pasif fiillerin çekimini yapın. 1 – civandin, 2 – kişandin, 3 – xemilandin, 4 – reşandin, 5 – bezandin Pêhînî 1 Mînak: Ez ........ hez nakim (telefonê) Ez ji telefonê hez nakim. 1 – Ew ....... hez nake (derewan = yalan) 2 – Em ..........hez nakin (zulumkaran) 3 – Tu ...... hez nakî (min). 4 – Hûn ......... hez nakin (me) Pêhînî 2 Mînak: Min bîriya …… kiriye(te). Min bîriya te kiriye. 1 – Wî bîriya....... kiriye (min) 2 – Wê bîriya ........ kiriye(diya xwe). 3 – Min bîriya .....kiriye(bavê xwe). 4 – Wan bîriya ........ kiriye (me). 5 – Me birîya ........ kiriye (welatê xwe). Pêhînî 3 Mînak: Ez …Li wir im (sibe) Ez sibe li wir im. 1 – Em .........li wir in(êvarê). 2 - Ew ......... li vir in (roja cejnê=bayram günü). 3 – Ew ….. li vir e (pêncşemîyê). 4 – Tu …… li vir î (kengê=nezaman)? 5 – Ez … li wir im(sêşemiyê=Salı). Ez li otobûsê siwar bûm, diçim mal. Di otobûsê de tiştên balkêş hene. Yek bi tiliyên xwe dijimêre, yek destê xwe dadilêse. Yek jî porteqalan diqeşêre., Dergûşek bi destên xwe yên biçûk çavên xwe ji mêşan diparêze. Li der dinêrim, hin derketine seyranê goşt dibrêjînin. Lê ev tiştên balkêş jî hedana min nayne. Ez stûnên devên rê dijmêrim. Ji bêhedaniya di xew re çûm. Gava ez li qerajê ji otobûsê peya bûm, hevalê min bi hemû hêza xwe ve destê min diguvêşe, ez jî milê wî diguvêşim. Li pey jî em di nava bajêr de digerin. Li her derê tiştekî cûda. Cîhan wiha ye. Dersên Kurdî - Kürtçe dersler -11 Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı) balkêş : dikkat çekici jimartin : saymak dijmêre :sayıyor dalastin /alastin : yalamak qeşartin : meyve sebze soymak dergûş : bebek / beşik çav :göz çavên xwe : kendi gözlerini mêş : sinek parastin : korumak /savunmak / sözüne sahip olmak nêrîn : bakmak deketin : çıkmak seyran : gezi /piknik goşt : et biraştin : kızartmak hedan : dişlik /oyalanma nayne : getirmiyor stûn : direk dev : ağız rê : yol devê rê : yol kenarında jimartin : saymak ji bêhedaniyan : sıkıntıdan xew : uyku di xew re çûn :uykuya dalmak peya bûn : inmek hemû : tüm hêz : güç bi hemû hêza xwe ve : bütün gücüyle guvaştin : sıkmak mil : omuz /kol bajar /bajêr : şehir Di nava bajêr de digerin : şehirin içinde dolaşıyoruz cûda /cuda : ayrı / başka tiştekî cuda : başka bir şey. cîhan : dünya  Bu küçük anlatım da yapıları biribirine benzeyen fiiller kulanılmıştır. Bu fîiler de bir grup teşkil etmektedirler. Biz bunlara dördüncü grup fiiler diyoruz. Bu tür fiilerin de şimdiki zaman kökü bir sisteme dayalı. Örnek: “parastın” Bu tür fiillerde “tin” takısı atılır, geriye “paras” kökü kalır. Paras kökünün son hecesindeki “a” büküm kuralına uygun “ê” ile yumuşatılır, “s” harfi de biraz tizleşir. Sonuçta bu kök “parêz” kökü ortaya çıkar. Bu açıklamaya uygun şimdiki zaman çekimi Parastin Ez diparêzim Tu diparêzî Ew diparêze Em diparêzin Hûn diparêzin Ew diparêzin.  Pêhînî 1 Mînak: otobûsê tiştên balkêş. Di otobûsê de tiştên balkêş hene. 1 –bajêr – dikanên mezin. 2 – dibistan mamosteyên baş jî 2 – mal – meywe û sewze jî 4 – li almanyayê – kurd jî Pêhînî 2 Mînak Keçik – dest bira parastin. Keçik bi destan birayê xwe diparêze. 1 – Dergûş – dest – çavên – parastin. 2 – Lawik – destan – serê – parastin 3 – Mirîşk (tavuk) – per – çêlik – parastin 4 – bizin – qiloçên – kara – parastin. Dersên Kurdî - Kürtçe dersler -12 |
|||||||||||||||
|
|
28-05-2008, 02:45 AM
|
#2 (permalink) | |||||||||||
|
Wane 7
Wane 7
Her tişt ters diçe! Sîdar kûr kûr diponijî, ez nêzîkê wî bûm û min jê pirsî, ka çi bûye. Wî jî derdê xwe wiha got: “Sala 2005 an li min nehat, hertiştê min ters diçe. Xwarinê çêdikim, binê beroşê dişewite. Tiştekê binivîsim, ximav li ser kaxizê belav dibe û bi tevhevî dilewitîne. Pencerê digirim cama wê dişkê. Min çendekî destê xwe neda tiştekî, bê tevger mam, di mal de diketim hundirê dolabê, gava derdiketim der, di nedî de kevir dihat û li serê min diket. Ez pir li ber xwe ketim. Bi qasê hefteyekê baş bû. Min cardin her tişt ji bîr kir, bêhna min vebû. Rojekê hevalan got, “em biçin kaşokan bajon!” Ez bi kaşokan bi weş hatim, li darê ketim, wek paçekî bi darê ve zeliqîm. Ez bi birîndarî û stûxwar ji wir vegeriyam. Gava xweş bûm, min sêçerx ajot, lastîkê wê teqiya. Li tirimbêla bavê xwe siwar bûm, tirimbêl xirab bû. Ji bo ku tiştek nebe, min xwe li nexweşiyê danî û ez ketim nav nivînan. Li pey çend rojan dîsa ji mal derketim, çûm, min gog lîst, hevalê min ling avêt ber min, ez li erdê dirêj bûm, bi vê re nav dev û diranên min tije xwîn bû. Roja din ez çûm, li hespê siwar bûm, bi carê ve hespê xwe hilavêt û ez ji ser hespê ketim. Ev çend hefte ne, ti deng tine. Gelo ez ji vê belayê rizgar bûm yan na?” Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı) ponijîn :düşünmek nêzîk : yakın ka : hani / hele lêhatin : uymak lê nehat : uymadı 2005 : (du hezar û pênc) xwarin çêkirin : yemek yapmak beroş : tencere şewitîn :yanmak nivisandin :yazmak ximav : mürekep /boya belav bûn : dağılmak tevhevî : tüm, bütün lewitandin : batırmak şikandin : kırılmak çendeki : bir müdet /bir ara tevger : hareket hundir : iç /dahiliye di nedî de : aniden kevir : taş li ber xwe ketin : üzülmek / kendî kendine kahırlanmak ji bîr kirin : unutmak bêhn vebûn : nefes almak kaşok : kayak ajotin : sürmek paç : bêz / bêz parçası zeliqîn : yapışmak Bi darê ve zeliqîm: ağaca yapıştım. birîndar : yaralı bi birîndarî : yaralı olarak stûxwar : boynu bükük vegerîn : dönmek xweş bûn : iyileşmek sêçerx : üç tekerlekli bisiklet du çerx : bisiklet teqin : patlamak tirimbêl : taksi / araba xira bûn : bozulmak ji bo ku : ... için Ji bo ku tiştek nebe. : birşey olmaması için nexweşî : hastalık /hasta Min xwe li nexweşiyê danî : Kendimi hastalığa verdim. nivîn : yatak ketim nav nivînan : yatağa girdim. dîsa : yine gog : top min gog list. : top oynadım. ling/nig : ayak Hevalê min ling avêt ber min : Arkadaşım çelme taktı bana. dirêj : uzun dirêj bûn : uzamak Ez li erdê dirêj bûm. : yere uzandım diran / didan :diş xwîn : kan tijî bûn : dolmak Dev û dıranên min tije xwîn bûn : ağzım dişim kan doldu. din : diğerî roja din : diğer gün hilavêtin : hoplamak /sıçramak ti : hiç gelo : acaba rizgar bûn : kurtulmak Çend pirs; 1 – Sîdar çi dike? 2 – Di baweriya Sîdar de sala 2005an ji bo wî çawa ye? 3 – Gava ximav bela be çi dike? 4 – Sîdar di mal de diket ku derê? 5 – Hevalê Sîdar ji Sîdar re çi dibêje? 6 – Gava Sîdar kaşokê dajo çi tê serê wî? 7 – Hesp çi dike? Kürtçede Türkçenin tersine bir çok edat kulanılmakta. Bu edatlar nesne ve objelerin tarifi, pozisyonlarını belirlemede, hatta kelime bükümlerinde büyük rol oynarlar. Ayrıca birçok fiil de edatlı fiilerdir. Örneğin “eve bakıyorum“ cümlesin de ismin “e“ hali kulanılarak bir yöne yöneliyor. Bu kürtçede “li“ edatı bu erki üstlemektedir. “Ez li malê dinêrim!” Aşağıdaki edatları tekstin içinde bulun, bir daha cümle ile beraber okuyun. binê beroşê (tencerenin dibi), li ser kaxizê(kağıdın üzerinde), bi tevhevî (bütünüyle), bê tevger (hareketli), di mal de (evde), hundirê dolabê (dolabın içi), di nedî de(aniden), li serê min (benim üstümde), li ber xwe (önünde), bi weş(suratle), ji mal (evden), bi kaşokan (kayakla), li darê(ağaca), bi darê ve(ağaca/ ağaca yapışık), ji wir zivirîm (ordan döndüm). li tirimbêla bavê xwe (babamın taksisine). ji bo ku tiştek nebe (birşey olmaması için), li nexweşiyê danî( hastalığa verdi), ber min (önümde), li pey çend rojan(bir kaç günden sonra), bi carê ve (aniden), ji ser hespê (atın üstünden), ji vê belayê( bu beladan). Dersên Kurdî - Kürtçe dersler -13 Pêhînî 1 Mînak: Simêl min hatin li (olumsuz), mû poz (di…re) min çûn. Simêl li min nehat, mû di pozê min re diçe. 1 – Sala 2006 an min hatin li (olumsuz), her tişt min ters çûn. 2 – Hewa welatê biyanî min hatin li (olumsuz), her karê min ters çûn. 3 – Zewac(evlilik) min hatin li (olumsuz), karê min ters çûn. Pêhînî 2 Şu edatları aşağıdaki cümlelerin boş yerlerine uygun bir şekilde yerleştirin. Binê, li ser, li pey, ji bo, di ..de – bê, hundirê, li ser, li ber. 1 - - - - beroşê dişewite. 2 Ximav - - - - - kaxizê bela dibe. 3 - - mal - - - - tevger dima. 4 Ew dikeve - - - - - - - dolabê. 5 Pere - - - - - min tine. 6 - - - - - xwe dinêre, lê nabîne. 7 - - - - ku diştek nebe, ji mal dernakeve. 8 - - - - - çend rojan, cardin karê wî ters diçe. Diyalog Şu diyaloğu bir kaç kez okuyun! Eğer olanağınız varsa, kürtçe bilen bir arkadaşla beraber okuyun. Anlyamadığınız sözcüklerin anlamını sözlükte bulun ve öğrenin. – Ew çi bîn e, tê? (o ne koku dur, geliyor) – Binê beroşê dişewite. – Çima dişewite? – Ez nizanim, her tiştê min ters diçe! – Tu çi dikî? – Ez bi qelemximavê (dolma kalem) dinivisînim, xwedê bela xwe pê de, dîsa! – Çi bû, be camêro? – Ximav (mürekep) li ser kaxizê bela dibe! – Tu jî hêdî binivîse! – Na, ne ji wê ye, jixwe her tiştê min ters diçe! – Tu çima naçî der? – Ez ditirsim, dibe kevir li serê min bikeve! – Çima kevir li serê te keve? – Îsal her tiştê min ters diçe! – Pencerê veke! – Na, cam dişikê! – Tu evîndarê darê yî? – Na! – Tu çima darê hemêz dikî? – Na, ez darê hemêz nakim! – Lê ew çi ye? – Ez şemitim, hatim li darê ketim. – Tu gogê dilîzî? – Na ez nalîzim! – Çima nalîzî? – Heval ling davêjin ber min! – Wêçaxê biçe li hespê siwar be! – Na, hesp xwe hildavê, paşê ez li erdê dikevim! – Tu jî pir tirsonekî lo! – Na îsal her tiştê min ters diçe! Bu cümleleri kürtçeye çevirin Neden ağacı kucaklıyorsun? Hayır ben ağacı kucaklamıyorum. Camı aç Hayır ben açmıyorum Sen ata biniyormusun? Hayır binmiyorum. Niçin binmiyorsun? Attan düşerim. Rêziman Kürtçede eğer anlam bozulmuyorsa yanyana gelen iki sessiz harften bir tanesi düşer. Örnek: simbêl >simêl, kember >kemer, koçber >koçer gibi. Bazı fiilerde de bu özeliğe uygun olarak sessiz harfler düşmüştürler. Şimdi bu kurala uyan fiilerin şimdiki zaman köklerini bulalım. Dersên Kurdî - Kürtçe dersler -14 Wene - 8 ZIYARET (Serdan) Ez par çûm welat. Em li balafirgeha Frankfurtê li balafirê siwar bûn. Balafir di ser Enqerê re firiya û li balafirgeha Xarpêtê danî. Ez çûm qeraja otobûsan, bi wê dilhejiyê li otobûsa gund siwar bûm û me berê xwe da gund. Rêya gund bi qasê saetek kudand (domand). Dema otobûs li gund rawestiya, ez jê peyabûm. Min tûr û baholên xwe girt û xwest ber bi mal biçim. Lê bav û dayîka min hatin pêşiya min. Min tûr û bahol avêtin û ber bi wan bazda, min berê bi hemû hesreta dil dayika xwe ya delal hemezkir û destê wê paçîkir. Hima li pey min bavê xwe hemêzkir û destê wî jî paçîkir. Me li hev pirsî û hêsirê şahiyê rijand. Di wê kêliyê de birayê min ê biçûk jî hat. Min ew berê di hemêza xwe de guvaşt û dûv re jî herdu çavên wî yên reş paçîkir. Birayê min tûr û baholên min hilgirt û em çûn mal. Min çavên xwe li malê gerand, hîn gişt wekî berê bû, tiştek neguherîbû. Dayê mînder danî, em rûniştin, me hinek henek û yarî kir. Bi carê ve xwişka min a biçûk, şîrîna mala me jî, ket hundir. Me hevdu hemêzkir, bi dilşadî li hev pirsî. Xwişka min a delal ji me re nan û çay çêkir, anî; me nanê xwe xwar, çaya xwe vexwar. Xwişka min elb avêt pîlê xwe û em bi hev re çûn nav mangan, bi gotineke din nav çêlekan, Me çêlek dotin, anî, keland, hinek vexwar û hinek jî meyand, kir mast. Fêrgîn Balyan çûm : gittim par : geçen sene balafirgeh : hava alanı balafir : uçak li ser, di ser…re : üzeri, üzerinden Xarpêt :Harput /Elazıg qeraj : otogar otobûs : otobüs dilhejî : heyecan qasê : kadar bi qasê : takriben, kadar bi qasê saetek : takriben bir saat kudandin : sürmek (zaman için) kudand /domand : sürdü Bi qasê saetek kudand :Takriben bir saat sürdü. rawestan : durmak /dikilmek rawestiya : durdu peya bûn : inmek peya bûm : indim. bahol : bavul girt : aldım xwast : istedim biçim : gideyim dayîk : anne pêşî : ön Lê bav û dayika min hatin pêşiya min : Ama baba ve anem beni karşıladılar. avêtin : atmak min bazda : koştum Min tûr û baholên xwe avêtin û ber bi wan bazda. : Bavul ve çantalarımı atım, ve onlara dogru koştum. hemû : tüm hesreta dil : gönül hasreti ile delal : nazli / iyilerin iyisi hemêz kirin : kucaklamak hemêz kir : kucakladım paçî kirin /maç kirin : öpmek li hev pirsîn :birbirinin hatırını sormak hêsir /rondik : gözyaşı şahiyê : sevinç rijandin : dökmek rijand : döktü Me hêsirê şahiyê rijand : Sevinç gözyaşlarını döktük. kêlî : an, moment, dakkika di wê kêliyê de : o sırada, o anda piçûk/ biçûk : küçük guvaştin : sıkmak Min guvaşt : ben sıktım herdu : her iki reş : kara herdu çavên wî yên reş : her iki kara gözlerini hilgirtin : kaldırmak, sırtına almak hilgirt : kaldırdı. gerandin : dolaştırmak gerand : dolaştırdım. Min çavên xwe li malê gerand : Evde göz gezdirdim. gişt : hepsi Gişt wekî berê bû :Hepsi eskisi gibi idi. guhertin : degiştirmek Tiştek neguheri bû : Hiç bir şey degişmemişti. Dayê mînder danî : Anne minderi indirdi. Em rûniştin : Biz oturduk. hinek : biraz henek / yarî : şaka / yarenlik bi carê ve : birden xwişk /xweh : bacı / kızkardeş ket : düştü ket hundir :içeri girdi, içerisine düştü hevdu (hev û din) : birbirini me hevdu : biz birbirimizi. dilşadî : yürek / gönül sevinci anî : getirdi xwarin : yemek (fiili) vexwarin :içmek Me xwar û vexwar : Biz yedik ve içtik. pîl : kol bi hev re : beraber avêtin : atmak Avêt pîlê xwe : koluna attı /aldı gotin : (burada) söz bi gotinekî din : başka bir söz ile dotin : sagmak kelandin : kaynatmak Me keland : biz kaynattik. meyandin : mayalamak Me meyand : biz mayaladık. mast : yogurt Dersên Kurdî - Kürtçe Dersler - 15 Rêziman (dilbilgisi) Biz daha önce şimdiki zamanı gördük. Bu derste de geçmiş zaman çekimlerini öğrenecegiz. Her şeyden önce iki önemli noktayı açıklamamız gerekiyor. 1 – Daha önce de söylemiştik, kürtçede mastarlı fiilerin kökü geçmiş zaman köküdür. Sondaki mastar takısı atıldığında, geçmiş zaman kökü kalır. Ikinci önemli nokta da kürtçede geçişli ve geçişsiz fiiler geçmiş zaman çekimi esnasında birbirinden ayrılırlar. a) Geçişsiz fiilerin bütün geçmiş zamanlarının çekimi yalın haldeki kişizamirleri ile çekilir. Örnek : Dema bori ya têdayî (dili geçmiş zaman) çûn (çû - n) Siz de yukarıdaki çekime uygun olarak aşağıdaki geçişsiz fiilerin çekimini yapınız. Hatin, rawestan, rûniştin, ketin, siwar bûn, man Bazı fiilerin uzun ve kısa olmak üzere iki çeşit çekimleri var. Bunu kavramak için aşağıdaki tabelayı dikatlice inceleyiniz. (1) Sen de şu fîillerin çekimini örnek çekime göre yap. Helîn (erimek), qêrîn (bağırmak), kenîn (gülmek), girîn (ağlamak) b) Geçişli fiilerin geçmiş zaman çekimi bükümlü kişi zamirleri ile çekilir. Dema borî ya têdayî (dili geçmiş zaman) 1 – Mastarı yalnız “n“ olan fiilerde “n“ mastar takısı atılır, geriye geçmiş zaman kökü kalır. Örnek : dan da Min da. (Ben verdim.) Te da. Wî da. (O verdi. « eril ») Wê da. (O verdi. « dişil ») Me da. We da. Wan da. Verdiğimiz örnekte de görüldüğü gibi, geçişsiz fiiller obje ile birlikte kullanılmadığı müddetçe kişi takılarını almazlar. Obje ile birlikte kullanıldıklarında da, obje çoğul ise, fiil de ileride göreceğimiz kürtçeye has bir form olan ergative uygun olarak çoğul takısını alır. Sen de şu fiilerin dili geçmiş zamanini çek. Danîn, pirsîn, anîn, kirîn, 2 – Mastarı “in“ olan fiilerde “in“ mastar takısı atılır, geriye geçmiş zaman kökü kalır. Örnek : Girtin girt Min girt. Te girt. Wî girt. Wê girt. Me girt. We girt. Wan girt. Sen de aşağıdaki fiilleri yukardaki dili geçmişiş zaman çekimine uygun çek. meyandin, dotin, dîtin, domandin, kudandin, xwestin, xwarin, vexwarin, gerandin, rijandin, avêtin, guvaştin, rijandin. Nerênî =olumsuzluk. Kürtçede bütün geçmiş zamanlar için “ne“ olumsuzluk ön takisi kulanilir. Têneper = geçişsiz Erênî nerênî Ez keniyam. Ez nekeniyam. Tu keniyayî. Tu nekeniyayî. Ew keniya. Ew nekeniya. Em keniyan. Em nekeniyan. Hûn keniyan. Hûn nekeniyan. Têper = geçişli Erênî nerênî Min pirsî Min nepirsî.(Ben sormadım.) Te pirsî. Te nepirsî. Wî pirsî. Wî nepirsî. Wê pirsî. Wê nepirsî. Me pirsî. Me nepirsî. We pirsî. We nepirsî. Wan pirsî. Wan nepirsî. Dersên Kurdî - Kürtçe Dersler - 16 Wene - 9 Bajarê me Gund piçûk e, bajar mezin e. Gundê me gundekî biçûk e. Li gund dukan tine, gundî diçûn bajêr, li wir tişt û mişt dikirîn. Gava gundî ji bajêr vedigeriyan, em zarok diçûn pêşiya wan, wan jî şekir didan me. Gava ez hîn li gund bûm, min tim dixwest ez biçim bajêr. Ez cara yekem bi bavê xwe re çûm bajêr. Bavê min hinek pere dabû min, min bi wî pereyî ji xwe re bestenî kirîbû. Ji bajarê me re Depê (Karakoçan) dibêjin. Sînameya bajarê me biçûk bû. Heroj film tinebû, carina fîlm hebûn. Min tenê sê caran li wê sînameyê film sêrkir. Di fîlmeke de hirçê para berda yekî, ew jî ji tirsan bi darê ve hilkişiya, hespê wî jî ji tirsa hirçê bi zîn û bar ve çû. Qeraja bajêr jî wêçaxê biçûk bû. Gava min bajarên din dît û bi şûn ve hatim bajarê Depê, min xwe bi xwe got; “hey bajaro tu çima wiha biçûk î?” Min ji qeraja bajêr re jî wiha got; “hey qerajê qerajên bajarên mezin, mezin bûne, navên ewropî girtine, bûnin otogar, tu çima hîn qeraj î?” Bi rastî ew biçûk jî be, her tişt lê tinebe jî, ez bîriya bajarê xwe dikim, ez ji bo wî helbestan dinivisînim. Di xewn û xeyalên min de ew heye. Ezê rojekê cardin biçim wir û bêjim: “Bajaro! Tu bajarekî biçûk, lê xweşik î, jiyan bê te nabe!” Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami) tişt û mişt : şeyleri, eşya ve benzer şeyleri gava : …iken, eğer, …diğinde bestenî : dondurma bi wî pereyî : o para ile kirîbû : satın almıştım ji bajarê me re : şehirimize heroj (her + roj) : her gün tenê : yalnız, tek başına sêr kirin : seyretmek hirç : ayı hilkişîn : tırmanmak, çekilmek bi darê ve : ağaca bi .. ve : bu edat(ilgeç) bitişik anlamını verir. zîn : eyer Hesp bi zîn û bar ve çû. : At eyer ve yük ile gitti. qeraj : garaj, otogar wê çaxê : o zaman bi şûn ve : geriye, arka üstü xwe bi xwe : kendi kendine Ewropa : Avrupa ewropî : avrupalı bi rastî : doğrusu bêrî kirin : özlemek helbest : şiir xewn : rüya Biz bu derste ismin hallerini ve isim tamlamasını göreceğiz. Bütün dillerde en karmaşık dilbilgisi bölümü ismin halleridir. Bunları kavramanın en doğru yolu her dili o dilin mantığı içinde kavramaktır. Kürtçede bu konuda kendine has özeliklere sahiptir. A – yaşıyan isim halleri 1 – Tewîneka xwerû = Yalın hal (nominativ) Konuda kullanılan şu sözcükler yalın halde bulunmaktadır. Gund Gund biçûk e. Bajar Bajar mezin e. dukan Li gund dukan tine. Kısacası cümle içinde hiç bir değişime uğramayan sözcükler yalın haldedir. 2 – Tewîneka tewandî = bükümlü hal (Akkusativ) bu kimi zaman Türkçenin “i” kimi zaman de “a” halerine deng düşer. a)Kürtçede yönelim içeren cümlelerde bükümlü hal kulanılır. Örnek: dar darê Ew darê dikire. = O ağacı satın alıyor. Ew darê dibîne. = O ağacı görüyor. Ew av dide berxê. = O kuzuya su veriyor . Ew diçe malê = Eve gidiyor. b) Bükümlü halin kulanımında eril sözcüklerin son hecesi “a” harfini içeriyorsa bu harf genelikle yumuşatılarak “ê” ye dönüştürülür. Örnek bajar bajêr Gundî diçûn bajêr welat welêt Ez isal diçim welêt. aş êş (değirmen) Bavê min işev diçe êş. c) Yine “i” halindeki eril sözcüklerde büküm takısı düşer. Örnek: Eril esas durum takısız ve günlük kulanılan Ez nanî dixwim. Ez nan dixwim (Ekmeği yiyorum.) Ez kevirî dibînim. Ez kevir dibînim.(Taşı görüyorum.) Ez bang Sîdarî dikim. Ez bang Sîdar dikim. (Sîdar’ı çağırıyorum.) Ez dîkî difiroşim. Ez dîk difiroşim. (Horozu satıyorum.) Dişil Sürekli büküm takısı ile kullanılır. Ez sêvê dixwim. (Ben elmayı yiyorum.) Ez darê dibînim. (Ben ağacı görüyorum.) Dersên Kurdî - Kürtçe Dersler - 17 3 – Tewîneka peywendî = İsim tamlaması (genitiv) Kürtçede Türkçenin tersi önce tamlanan, sonra tamlayan gelir. Örnek ; baxçê Sîdar = Sidar’ın bahçesi mala Sîdar = Sidar’ın evi binavkirî = belirli keça Fatmayê (dişil) = Fatma’nın kızı kurê Fatmayê (eril) = Fatma’nın oğlu Sînameya bajarê me biçûk bû. (dişil) Şehirin sinemasi küçüktür. Qeraja bajêr jî wê çaxê biçûk bû. (dişil) Şehirin otogarı ozaman küçüktü. Bavê min hinek pere dabû min. (eril) Benim babam bana biraz para vermişti. Nebinavkirî = belirsiz Kürtçede belirsiz tamlama şu formüle göre yapılır: Tamlanan sözcük+bir sayısı+cinsiyet takısı =belirsiz mal + (yek) ek+ e (dişil) = maleke baxçe + yek + î (eril) = baxçeyekî maleke Sîdar (dişil) = Sidar’ın bir evi baxçeyekî Sîdar (eril) = Sidar’ın bir bahçesi keçeke Fatmayê (dişil) =Fatma’nın bir kızı kurekî Fatmayê (eril) = Fatma’nın bir oğlu Gundê me gundekî biçûk e.(eril) =Bizim köyümüz küçük bir köydür. Di fîlmekî de hirçê para berda yekî = Bir filimde, ayı birini kovalıyordu. Ezê rojekê cardin biçim wir . = Bir gün bir daha oraya gideceğim. Tu bajarekî biçûk î! = Sen küçük bir şehirsin. çoğul baxçêyên Sîdar = Sidar’ın bahçeleri malên Sîdar = Sidar’ın evleri keçên Fatmayê = Fatma’nın kızları kurên Fatmayê = Fatma’nin oğulları Min bajarên din dît. = Ben diğer şehirleri gördüm. Qerajên bajarên mezin, mezin in. = Büyük şehirlerin garajları büyüktür Wan navên ewropî girtine. = Onlar avrupayi isimler almışlar. Di xewn û xeyalên min de ew heye. = Rûya ve hayellerimde o var. 4 – Tewîneka bangê (vokativ) = Çağırma hali Bu hal birçok dilde herhangi bir anlam ifade etmez. Kürtçede canlı bir şekilde kullanılmaktadır. Eril sözcüklerin sonuna “o” harfi, dişil sözcüklerin sonuna “ê” çoğul halinde ise “ino” getirilerek yapılır. Örnek: yekjimar = tekil Kur Kuro! = Hey oğlan çocuk! Keç keçê = Hey kız çocuk! Gıııı! Kızzz! Pirejimar = çoğul Kuran kurino = Hey oğlan çocuklar! Oğlanlar Keçan Keçino = Hey kızlar! “hey bajaro!” “hey qerajê!” B – Sözcükler cümledeki yere göre de “e” (dativ) halinde bulunabilirler. Örneğin sözcük fiilden sonra kullanıldığında “e” (dativ) halinde olur. Min nan da wî. = Ben ona ekmek verdim Min sêvekê da Bêrîvanê. = Bêrîvan’a bir elma verdim. Ez hêdîka ketim odeyê. = Yavaşça odaya girdim. alikarî kirin = yardım etmek. Min alîkariya xortan kir. = Gençlere yardım ettim. Ez qêriyam ser wan = Onlara bağırdım./Onlarin üstüne bağırdım. C – Edatlar yardımıyla yapılan isim halleri Kürtçede birçok edatın kullanıldığını gördük. Bu edatlardan bazıları eski dilde isim hali takıları olarak da kullanılıyordu. Halen de bazı İrani dillerde kulanılıyor. 1 – Tewîneke jêve (ablativ) = Ismin ..den hali a) En eski edatlı hal ji do ve = dünden (beri) Ez ji do ve li vir im. = Ben dünden beri buradayım. Ew ji dê ve birayê min e. = O anneden kardeşimdir. Ev ji bin ve şaş e. = bu dipten yanlıştır. Ew ji serî (xwe) ve dîn e. = Bu kafadan delidir. Divê ev xanî ji nû ve were lêkirin = Bu ev yeniden yapılmalı. b) “ji”Edatı ismin “..den” hali görevini üstlenmiştir. Ew ji mal tê = O evden geliyor. Ev mase ji mermer e. = Bu masa mermerdendir. vbrep_register("3583")Dersên Kurdî - Kürtçe Dersler - 18 2 – Jê re (dativ) ismin “e” halinin ikiz edatlarla yapımı. a) eski dativ yada “e” hali ji…..re = …e, …a / için Ji min re = bana / benim için Ji te re = sana /senin için Ji wî re = ona / onun için (eril) Ji wê re = ona /onun için (dişil) Ji me re = bize /bizim için Ji we re = size /sizin için Ji wan re = onlara /onlar için Cümle içinde Wî ji min re got. = O bana söyledi. Wê ji malê re xalîçe kirî. =O eve (ev için) halı satın aldı. Ji bajarê me re Depê dibêjin. = Şehrimize Depê diyorlar. Min ji qeraja bajêr re jî wiha got. = şehir garajına (için) şöyle dedim. Pêhînî: Mînak: Min, wî, pirtûk, kirîn Min ji wî re pirtûk kirîn. 1 – Bav, zarokan, meywe kirîn. 2 – Min, keçik, sol kirîn. 3 – Zarokan, min, fanêre, kirîn. 4 – Min, bavê xwe, sako, kirîn. b) Yönelim durumunda ise “li” edatı, ya da adetli fiiller kulanılır. Örnek: mêzekirin li (lê mêzekirin) Ez li malê mêze dikim. =Eve bakıyorum nêrîn li (lê nêrin) Ez li kulilkê dinêrim. = Çiçeğe bakıyorum. 3 – Eski refakat formu da şimdi edatlar vasıtasıyla yapılır. a) Yan yana olma durumunda bi …. re Ez bi Sîdar re digerim = Sidar ile geziyorum. Ez bi birayê xwe re diçim bajêr = Kardeşim ile şehire gidiyorum. Canî bi hespê re çû. = Tay at ile gittî. b) Bitişik durumda Örnek: Pisîk bi darê ve hilkişiya. =kedî ağaca tırmandı. Hesp bi zîn ve çû. = At eyerle gitti. Bûk bi dergûşê ve çû. = Gelin bebek ile gitti. Pêhînî 1 Mînak: Gund, dukan, nebûn, çûn, bajar Li gund dukan tine, gundî diçûn bajêr, 1 – mal, nan, nebûn, Sîdar, çûn firin. 2 - mal, pere, nebûn, Dîlber, çûn, banq. 3 – Mal, av, nebûn, keç, çûn, kanî. 4 – Tûtina kalo, nebûn, em, çûn cîran. Dialog Roj baş! Tu bajarî yî, yan gundî yî? Ez gundî me. Gundê we mezin e, yan bajarê we? Bajar mezin e. Gundê me gundekî biçûk e. Li gundê we dukan heye? Na li gund dukan tine. Wê çaxê gundî li ku tişt û miştên xwe dikirin? Gundî diçûn bajêr, li wir tişt û mişt dikirin. Wê çaxê te dixwest ku tu biçî bajêr? Belê! Gava ez hîn li gund bûm, min tim dixwest ez biçim bajêr. Tu cara yekem kengê û bi kê re çûyî bajêr? Sal nayê bîra min, lê ez baş dizanim ku ez cara yekem bi bavê xwe re çûm bajêr. Te li bajêr çi kir? Bavê min hinek pere dabû min, min berê bi wî pereyî ji xwe re bestenî kirîbû. Dû re li nav bajêr geriyam. Navê bajarê we çi ye? Ji bajarê me re Depê dibêjin. Tu niha bêriya bajarê xwe dikî? Hem jî çawa! Tim dibêjim: “Tu bajarekî biçûk, lê xweşik î, jiyan bê te nabe!” Şu cümleleri kürtçeye çevirin. Şehrin sineması küçüktür. Hergün film yoktu, sadece bazen vardı. Bir filmde ayı birini kovalıyordu. Oda korkudan agaca tırmandı. Hey şehir sen niye böyle küçüksün? Büyük şehirlerin garajları Avrupayi isimler alıp otogar olmuşlar. Ben onun için şiir yazıyorum. Rüya ve hayallerimde o vardır. Dersên Kurdî - Kürtçe Dersler - 19 Wane:11 HESRETA WELAT Gava ez hîn li gund bûm. tim li wan çiya û baniyên li dora gund digeriyam. Min ji wan avên zelalên wek şîrê pêsîrên dayîkan vedixwar, ew hewa ji bêhna sosin û beybûnên zozanan xwe guherandibû mîsk û amberê dikişand nav pişik û kezevê. Belê, mehê carê jî diçûm bajêr. Gelek caran cîranên me dihatin, em di binê siya daran de rûdiniştin, diketin nav mijûliyan. Car caran jî hevalek dengxweş dest davêt kerika gohê xwe, dilorand û stranên li ser dilan ji me re distira. - Gava tu li ku bû? - Gava ez li gund bûm. - Ha li gund! Baş e, ê te çi dikir? - Ez diçûn, derdiketim serê çîya û baniyan. -Te li dîmena gundê xwe dinêrî? - Na, li xweşiya xwezayê sêrdikir. - Te jî stran digotin? - Eh min jî hinek dilorand. Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı) banî = dam üstü zelal = berak pêsîr = göğüs/ kadın memesi beybûn = papatya pişik = akciğer kezev = karaciğer mijûlî = muhabet/ uğraşı dengxweş = güzel ses kerik = kulağın iç kısmı Rêziman Dema bori 2 / çîroka dema borî(durativ)= 2. geçmiş zaman, yada şimdiki zaman hikayesi. Kürtçe’de de Türkçe gibi şimdiki zaman takısı geçmiş formu ile birlikte kullanılıyor. Bu form özelikle geçmiş zaman içinde sık sık tekrarlanan eylemleri dile getirmek için kulanılır. Bu zamanın bileşimi. a) têper (geçişli fiiler) Şimdiki zaman takısı + geçmiş zaman kökü Di + got Min digot = Ben söylüyordum. Çekim Olumlu - olumsuz Min digot. - Min nedigot.* (ben söylemiyordum.) Te digot. - Te nedigot. Wî digot. - Wî nedigot. Wê digot. - Wê nedigot. Me digot. - Me nedigot. We digot. - We nedigot. Wan digot. - Wan nedigot. *Şimdiki zamanın aksine, bu ikinci geçmiş zamanda olumsuzluk şimdiki zaman takısı ile birlikte kulanılır. Têneper = geçişsiz fiil şimdiki + geçmiş + kişi zamiri zaman takısı - zaman kökü - takısı di + keniya + im Ez dikeniyam = Ben gülüyordum. Erênî - nerêni. Ez dikeniyam. - Ez nedikeniyam.(Biz gülmüyorduk) Tu dikeniya(yî). - Tu nedikeniya(yî). Ew dikeniya. - Ew nedikeniya. Em dikeniyan. - Em nedikeniyan. Hûn dikeniyan. - Hûn nedikeniyan. Ew dikeniyan. - Ew nedikeniyan. İşlediğimiz konuda kullanılan bu şimdiki zaman hikayesini bir daha okuyalım. Ez li dora gund digeriyam. = Ben köy etrafında geziyordum. Min avên zelal vedixwar. = Ben berak suları içiyordum. Min ew hewa dikişand nav pişikê. = Ben o havayı ciğerlerime çekiyordum. Ez mehê carê jî diçûm bajêr. =Ayda bir şehire gidiyordum. Cîranên me dihatin. = Komşularımız geliyordu. Em di binê siya daran de rûdiniştin. = Biz ağaçların gölgesinde oturuyorduk. Baş e, lê te çi dikir? = Güzel, ya sen ne yapıyordun. Ez diçûn, derdiketim serê çîyan. = Ben gidiyordum, dağlara çıkıyordum. Sen de bu cümlelerdeki fiilerin çekimini şimdiki zaman hikayesi formuna uygun çek. Pêhînî 1 Mînak: (Dema) welat, bûn, pirtûk, xwedin. Dema ez li welat bûm, min pirtûk dixwend. 1 – (gava) gund, bûn, çiyan gerîn. 2 – (gava) ciwan, bûn, stran gotin. 3 – (dema) ciwan, bûn, xwe cîhan, din dîtin. 4 – (gava) etar (çerçî), hatin, gund, pir tiaht firotin. Pêhînî 2 Mînak: Do tu li mal bûyî? Na, ez do ne li mal bûm. 1 – Teşî di ciwantiya xwe de stran digotin? 2 – Tu jî li çiya û baniya digeriyayî? 3 – Ma cîran dihatin mala we? 4 – Hûn jî di bin daran de radibûn govendê? 5 – Ma we li welat bi kurdî dixwend? Şu cumleleri Kürtçe’ye çevirin. Ben köyde iken, köyün etrafında dolaşıyordum. Ben o anne memesindeki ak süt gibi berrak sulardan içiyordum. Ayda bir şehire gidiyordum. Çoğu zaman komşularımız geliyordu, biz ağaçların gölgesinde oturuyorduk. Ben gidip dağ ve tepelerin üstüne çıkıyordum. Hayır, doğanın güzelliğine bakıyordu. Eh! Ben de biraz mırıldanıyordum. Dersên Kurdî - Kürtçe Dersler - 20 Wane:12 BELENGAZ Dibêjin; hebûye tinebûye Belengazekî xwedê hebûye. Qet tiştekî wî tinebûye. Biharan pel û pincar civandiye, xwariye; zivistanan jî derketiye nêçîr û seydê. Gava belengazê xwedê rojek ji rojên zivistanê dîsa derketiye nêçîrê, kêvroşkeke belekê rindik ji bin zinarekî wek derba fîştoqê fijiqiye û bi weş bazdaye. Wî jî serî daye ser. Nêzîka tarî têkeve erdê, pê girtiye. Di wê kêliyê de kêvroşk lê hatiye ziman û gotiye: “Min mekuje, ez ne kêvroşk im, ez keça paşayê periyan im.” Her çendî qure qura zikê belengazê xwedê jî bûye, wî ew kêvroşk berdaye. Bi pel û gihayên li ber lat û zinaran zikê xwe têrkiriye. ji ber ku pir westiyaye, hima li wir di xew re çûye. Xewneke gelek xweş dîtiye, di xewna xwe de çûye mala bavê kêvroşkê. Kêvroşk jî bûye keçekê delal, xwe bi awayekî gelek xweşik xemilandiye, hatiye, bi destê wî girtiye û wan bi hev re berê xwe dane tirîjê rojê, bûnin zirnixek ji tirîjê rojê, bi rojêre helyane û firyane. -Tu dizanî çi bûye? - Na! Çi bûye? - Dibêjin erd hejyaye! - Na lo! Kê got. -Min ji radyoyê bîhîst. - Kamo miriye - Na lo! Kê ji te re got. - Memo got. - Kengê miriye? - Du roj berê. - Pêê! Berf bariye!.. - Law çi ecêv e. hîn hetanê nîvê şevê jî her der çîk sayî bû - Him jî her der girtiye. Halk arasında masal anlatılırken genelikle “hebû tunebû” formu kullanılır. Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı) hebûye : varmış tinebûye : yokmuş belengaz : fakir, zavalı xwedê : Allah, tanrı. pel : yaprak pincar : pancar nêçîr : av, avcılık kêvroşk /kerguh : tavşan zinar : kaya derb : mermî, darp fiştoq : Havai fişek patlayıcısı/ fırlatıcısı fijiqîn : çok hızlı bir şekilde fırlamak. weş : hiz, surat nêzîkê tarî têkeve ewrdê : yere karanlığın çöküşüne yakın her çendî : her nekadar xewn : ruya westîn : yorulmak westiyaye : yorulmuş awayek : bir biçim de, birşeyler yapma tirîj : ışın, güneş ışını. zirnix : zere, zerecik Rêziman Biz bu derste de üçüncü geçmiş zamanı, yada mişli geçmiş zamanı göreceğiz. Bu zaman genelikle ikinci kişi tarafından kullanılır, yada hatırlanmayan, kesin bilinmeyen zaman dır. Bu fransızcanın “pase simple”, almancanın “konjuktiv perfek” zamanlarına denk düşer. Bu konuyu anlamak için tekstin sonundaki kısa dialogları birdaha okuyun! a) Lêkerên têneper (intransitiv) = geçişsiz fiiler. Erênî nerênî Ez ketime. Ez neketime (ben düşmemişim) Ti ketiyî. Tu neketiyî. Ew ketiye. Ew neketiye. Em ketine. Em neketine. Hûn ketine. Hûn neketine. Ew ketine. Ew neketine. Siz de konu da geçen şu geçişsiz fiillerin 3. geçmiş zamana uygun çekimini yapınız. Hebûn, derketin (çikmak), hatin, westîn, çûn, helîn, firîn b) Lêkerên têper (transitiv) = Geçişli fiiller Erênî nerênî Min gotiye. Min negotiye. (ben söylememişim) Te gotiye. Te negotiye. Wê gotiye. Wê negotiye. (dişil o) Wî gotiye. Wî negotiye. (eril o) Me gotiye. Me negotiye. We gotiye. We negotiye. Wan gotiye. Wan negotiye. alıntı..
__________________ |
|||||||||||
|
|
Düzenli Mod
