28-10-2007, 05:36 PM
|
#1 (permalink) | |||||||||||||||
|
ÊzÎdÎ KÎne
Êzîdî kurd in û alîgirtên oleke kevnar in. Baweriya Êzîdiyan bi hebûna yek Xwedayî tê. Ew monoteyist in. Hejmara wan di nav gelê Kurd de pir hindike. Rehkûrbûn û koka ola wan dighîje heya 2000 salî berî çêbûna pêxember Îsa. Ola Êzîdîtiyê ne weke olên rohilata navîn, mîna cihûtiyê, xaçperestiyê û îslamê, bi yekcarê re peyda buye. Guhertin, pêshketin pêre çê buye. Di destpêkê de Êzîdiyan her çar elêmentên jiyanê, ax, av, ba û agir diparastin. Ol wisa pêshket, heya perestina rojî (SHêshims mefer e mêrê Êzîdî ye) derkete holê. Ew jî di dîrokê de bi navê Mitrayìzimê tê naskirin. Hejmara wan bêtir ji 750000 e, piraniya wan li Kurdistana Îraqê dimînin (600.000), perestgeha wan ya pîroz "Lalish" li Kurdistana Îraqê ye, Mîrê wan û serokê olê, "Bavê SHêx-Extiyarê Mergehê li Ba`adrê û Lalishê dimînin. Wekî din jî Êzîdî li Kurdistana Tirkiyê, Kurdistana Sûriyê, li Ermenistanê, Îranê û Gurcistanê, hene.
Piraniya Êzîdiyên Kurdistana Tirkiyê cî û warê xwe berdan û koçber bûn. Ew bi teybetî hatin Almaniya (30.000). Êzîdiyên welatên sovyeta berê terqiyan welatên din, hindek ji wan li Ermenistanê dimînin, hindek li Gurcistanê û yên din rewiyan Ûkrayîne, Rûsiya û welatên din li Ewropa. Ji zilm û zoriya li wan dibû, nikarîbûn tishtekî liser ola xwe derxînin. Êzîdé bi hezarên salan mane çavshikestî, reben û bindest. Ji ber vê yekê jî pir xelekên vê olê hinda bûn. Ev jî sedem bû, ku teologiyeke wekhev anjî feqehtiyeke wekhev ava nebû û hêje tine. Piraniya lêkolînvanên olê, yên Ne-Êzîdî tishtên xirab û ne dirist liser Êzîdîtiyê derxestine. Êdî wan çend ber û kevirê liser hevdû mabûn jî hêrivandin. Erê dereng e lê ne derengê dereng e, ku li xwe bipirsin û xelekên zincîra ola xwe bicivînin. Rast e, danheva kelepûrên vê ola, weke gera li derziyê di nav pûsh de ye, lê ne bê çare ye. Çareserkirin roj bi roj nêzîk dibe. Lêkolînvanên me karê xwe yê giranbiha berdewam dikin. |
|||||||||||||||
|
|
28-10-2007, 05:36 PM
|
#2 (permalink) | |||||||||||
|
Çend raman û nêrîn li ser rastîya vê ola kevnar, rewsha wê ya îro,
nexwendîtîya olî ya di nav me da û leyîstokên siyasî “Ji çi welat destpê dibe?!..” (Ji straneke rûsî ya sovêtî) Dema hinek hevalên me yên Yekîtîya êzdîyên Kurdistanê ji min ra digotin: “Tu çima tishtekî ji kovara me “Lalish” ra nanivîsî?”- Ez di nav mitalên xwe da digerîyam, min dixwest têbigîhîjim, ka çi dikarim binivîsim û tu bersiveke erênî nedidît: “Ê, ezê çi binivîsim?- Min digot, - Ez ne amade me û naxwezim hema wisa, ji bo xatirê nivîsekê tishtrkî binivîsim. Pirs û pirsgirêkên êzdîtîyê pirsne giran in, mijara wê jî ne wisa pir hêsan e!..” Her çiqas jî min gotibû-na, dîsa dem bi dem tisht di mejûyê min da digerîyan, min li ser wan serê xwe dêshand, lê dîsa ez ji xwe razî nedimam... Heya ku em gihîshtin demekê û min dît, ku hinekan êzdîtî kirine mijara gotin û nivîsên çewt û vala: her kesek, çi tê serê wî, dibêje û dinivîse, nêrînan davêje holê; hemîn di vê rewshê da nedost û neyarên ola êzdî û netewa kurd jî dest avîtine van nezan û hêsîrên hesh û sewdayê xwe yên di nav me da û ev hemû kirine nijara kirîn- firotana siyasî... Û ev pirsgirêka wek gêjgerîngekê li hev zivirî – zivirî û ji xwe ra nêrîneke mejûyê nexwesh û dûrî hesh û aqilan derxist holê. Gotin: “Êzdî ne kurd in!” Li hemberî vê di nav gel da helwestekê rû da: “Eger êzdî ne kurd in, êdî kî kurd e?...” Û van tevan ez vegerandim zarotîya min. Û min ji wir va dest bi lêgerîna bingeha xwe ya êzdîtîyê kir: Em- êzdî kî ne? Ji bo çi ji me ra dibêjin êzdî? Êzdîtî bi xwe çi ye? Van û pirsên din tabetî nedidan min... ...Bi rastî, hingî min çavên xwe vekirine, ji mirovayê û cîhanê ra têgihîshtina min çê bûye, min xwe êzdî nas kirîye... Rasttir dibû, ku mirov bigota, me hemûyan, ên ku di gundê me da mezin dibûn, me xwe wek lawê êzdî nas dikir. Êzdî jî, ne wek tishtekî cûda, wek rengekî kurdan, ên here kurd mayî, yên li ser bingeha netewî dombûyî, û zimanê xwe jî me kurdî dizanibû... Ev ji çi dihat? – Her çiqas bavê min- Cewoyê Emerê Mamo, mamostayê zimanên kurdî û ermenî bû, endamê Partîya komûnîst a Yekîtîya Sovêtê bû, û îdêolojîya vê partîyê jî atêîzm ferz dikir, lê kalik- pîrikên min û dayîka min bawermend bûn, êzdîtî diparêzîn, shêx, pîr, xûshk û birayên axiretê, koçek ji mala me kêm nedibûn. Her cejneke olî bi girêdaneke pir mezin dihate pîrozkirin, shev radibûn pashîvê û rojî digirtin, dîwar, stûne û banê xanîyan ên ji tenîya dûyê tendûrê reshbûyî bi êr dinitirandin, êvara cejna Xidirnebî xwe bi hêlikanan dikilan, ji bo ku “gunehên xwe dawshînin” . Dolîdang digerandin: keç û xortên 10-12 salî radibûn ser xanîyê her malekê, goreke rengîn, an tûrikek di kuleka wê malê da dadiliqandin û bi hev ra wek stranekê deng didin hev: “Dolîdangê, dolîdangê, Xortê malê zavangê, Pîra malê qurbangê... Tishtekî bixin vê dolîdangê!” Lê hema wê shevê di sinîyekê da ar dadanîn ser stêr, temezîyeke hevtrengî davîtine ser û hîvîya hatina Sîyarê Mirazbexsh – Xidirnebî bûn. Û eger shopa sima hespê Xidirnebî li ser êr bihata dîtin, bizanibe, çerxa wê malê rast dizivire û ewê bibe xwedî mal û hebûneke mezin, mala wanê tije keç û kur be, wê keç û xortên wê malê bigîhîjin bext û mirazê xwe... Û her çiqas jî ev hemû hebûn, ev ra- rizmên netewî, toreyên kevneshopî dihatin parastin, vî gundî bi êzdîtî bîn dida, lê dîsa jî navê wî Pampa kurdan bû. Û hemû pampîyan bi serbilindî digotin em ji Pampa kurdan in. Her pashê, dereng navê gund guhartin û danîn Sîpan. Lê dîsa heya îro jî kesekî ji gundê Sîpanê ji xwe ra nabêje sîpanî, dibêjin pampî... Ev rewsha me ya xwezayî bû. Û tu carê jî li serê me ra derbas nedibû, ku emê vê rewsha xwe ya xwezayî ji hinekan ra shirove bikin... Dibe ku, eger ev nezanîya ji nav me derketî nînbûya, me di derbarê van tishtan da behs jî nekira. A li vir e, ku dibêjin: “Tu tishtekî xirab tune, ku tishtekî qenc tê da nînbe!” Belê, em dîsa vegerin ser Pampa kurdan. Ev gund li Ermenîstanê, bakûrê çîyayê Elegezê, di nav sêgosheya rêzeçîyan da destpêka sedsala 19’a ji hêla êzdîyên ji tevkujîya Roma resh filitî va hatibû avakirin... Û van êzdîyan hê 200 sal berê dizanibûne, ku ew bi ola xwe va êzdî ne, lê bi netew kurd in, ango kurdên êzdî ne. Û ji bo wê jî navê gundê xwe danîbûn Pampa kurdan. Mirov dêshe jî, ku di destpêka sedsala 21’î û hezarsala sisîyan van tishtan shirove dike, lê çawa bikî, kortî û nezanîyê timê di dîroka me da roleke resh û kirêt lîstine, û ên ku bi van nezanan dilîzin jî wek seên birçî, yên ku li der- dorên malan digerin, ji bo hestûyekî birevînin, dest davêjin wan û dijî yekîtîya netewî didin lîstin!.. Lîstik bi lîstikan, lê em bên ser êzdîtîyê. Di Sovêta berê da, bêhtir jî di Ermenîstanê da kurdan êzdîtîya xwe bash parasîtye. Ev jî ji ber ku 24 gundên me yên xurû kurdî li Ermenîstanê hebûne- bi zîyaret û ocaxên xwe va, bi oldar û bawermendên xwe va, bi xanî û tendûr-kuçikên xwe va, bi shîn û shahîyên xwe va. Hemû bi reng û naveroka xwe va- netewî – reng û awazên ola kurdan a kevnar – êzdîtîyê lê. Bi hemû rabûn – rûnishtina xwe va van kurdan bi êzdîtî bîn didan – rojîyên xwe digirtin, cejnên xwe pîroz dikirin, shîn û shahîyên xwe pêk danîn, diçûn ser mezelan, li goristanan mirîyên xwe bîr danîn, nanê mirîyan derdixistin, xêr didan, wek ku shanê êzdîyan dikeve, li hev dipirsîn: diçûn hewarî-gazîyên hev, dibûn xwendîyên shayîyan, diçûn ber ocax û zîyaretan tîya dibûn, serê xwe dadanîn, hêvîya jîyaneke bextewar dikirin û bi vî rengî jîyana xwe ya netewî didomandin. Lê kuloça sersalê? Ev jî hema-hema diket dema ku shev û roj weke hev dibûn – dema sersala kurdî ya netewî – Newrozê. Wan rojan li fêza gundê me- li Davanê berfînek derdiket- ne wek kulîlkên berfê yên din bû – bejna wê bilind bû, serê wê wek ku zengilekî lêvên wî tîsh-tîshî bibin û pashva zivirîbin- vajî bibûn, wek pelên serbixwe. Rengê wan sût bû. Û di navenda her pelekî tûdirêjkî ra kêleke zerê vekirî (qîçik) derbas dibû- teyê bigota yekî ta û derzî hidlaye û ew kêl daye... Û hûn dizanin navê vê berfînê çi bû? -Newroz! Berfîna sersalê, mizgînîya biharê – Newroz- Newroza delal! Lê dema ku kuloç ker dikirin?! Her we bidîta, em- zarok çawa li dorê dicivîyan, me çît digirt, û bê sebir hêvîyê bûn, ka wê morîyê para kê bikeve. Mezinê malê jî, – demekê kalkê min, lê pashê jî bavê min, kuloç ker dikir û ji bîna petinî û temtîskan hewayê li ber bêvila me fûrdida û dengê mezinê malê guhê me dihingavt: “Ev para Mêrê Rojê, ev para Xudanê Malê, ev para Zîyayê zer, ev para Mamereshan, ev para Mamê SHivan, ev para Gavanê Zerzan, ev para Xeta cot, ev para malxwê malê, ev para... rêwîyê me, ev para ...xwendevanê me, ev para!.. A, êzdîtî ev bû!.. Û îro jî ev e, eger em bi rastî êzdî bin – bi çûk û mezinên xwe va, bi oldar û bawermendên xwe va – bê qîle û lêpî... Êzdî bin, ji ber ku êzdî ne, ji ber ku rewsha kurd a xwezayî êzdîtî ye... Û êzdîtî û êzdîbûn jî ne wisa hêsan e! Û li vir fêlbazî, lêpokî ne pêwîst in. Êzdîtîyeke nû, ji ber xwe hinartî, bê bingeh nikare hebe, dûmka wê kin e, ji ber ku êzdîtîya rast û ya pîroz a destpêneketî li ser zarê kal û pîrên me maye, di rewan û ramana wan da ye, ya ku bi zarê pîroz ê oldarên me yên rast û paqij tê gotin û dibe perwerdeya me ya rewanî2... Ev jî di jîyana me ya herrojî da hema wisa hêsa çê nabe. Zaroka ku bi çanda bîyanî ya xerîb mezin bû, ya ku heya bi xurekê xerîb hate mezinkirin, di mala xwe da bi êzdîtî nejîya û bîn neda, nikare bibe êzdî. Bi gotinekê: “Ez êzdî me!” – mirov nabe êzdî. Êzdîtî di destpêkê da bi perwerdeya dayîkê ra tê– dayîka êzdî, ya ku ew bi shîrê xwe ra, bi lorîkên xwe dide zarokên xwe... Eger em dixwezin zarokên êzdî mezin bikin, divê her dayîkekek êzdî bikin mamostaya ola êzdî. Ol bawerî ye, bawerî jî bi rêya têgîhîshtina ramanî digîhîje, ji vê ra jî kar û xebateke bêhempa pêwîst dike... Bingehek weha çêbûyî jî wisa hêsa hilnaweshe, nayê tunekirin. Ev hezar û sêsed sal e, ola Îslamê di Kurdistanê da cîyê xwe girtîye, giranîya gelê me (80-90%) vê olê diparêze, lê hê jî, pishtî ewqas sal, gelek kevneshopîyên êzdîtîyê di nav wî da mane... Havîna 1993’an meyê li Komara Adîgêyê ya Fêdêrasîyona Rûssîyayê di gundê Bêloyê da konfêransa Yekîtîya kurdên Sovêtê lidarbixista. Wê demê ez der-dorê 15 rojan li wir mam û malmêvanên min jî du malbatên kurdên misilman bûn... Û dayîkên van malan, dema sond dixwarin, digotin: “Ez bi vê Rojê!”, “Ez bi vî nanê germ û texte – sivrê sar!”, “Ez bi vî agirî!”... Ma ev ji ku tê? Lê eger em sondên nav me- êzdîyan binihêrin?- “Ez bi vî SHemsî!”, “Similayî!” (ango, “Bismilayî!”), “Ez bi milyaketan!”, “Ez bi Cin Teyar!”, “Ez bi SHêshims!”- Ma ev ji ku tên? Wek ku ji van herdu mînakan tê xuyanê, li bal hinek kurdên misilman hinek tishtên bingehîn ên êzdîtîyê bêhtir hatine parastin, ne ku li bal kurdên êzdî. Demekê oldarekî êzdî bû mêvanê me- mirovekî hêja, oldarekî pîroz! Min demekê xizmeta wî kir. Û her carê, dema ez bi wî ra têkildar dibûm, zarotîya min dihate bîra min, dema kalikê min Emerê Mamo ez dishandim pey shêx, an pîrê xwe, digot: “Here, lawo, bêje pîr Kerîmê Biro, bila bê, bîna min teng bûye, min bîra wî kirîye... Ya Xwedê hêvîyê ji min kêm nekî, ez gunehkarek im, li rû erdê dijîm... Ya Xwedê!” – Digot û ez dilezandim: “De bilive, ha!” Û her carê, dema ez bi oldarê bi rêz û hurmet ra diaxivîm, min texmîn dikir, ku wek ku dema zarotîya min, bîna kalikê min bi Kerîmê Bro fireh dibû, bîna min jî- bi kekê pîr... Lê pishtî van, dema dihat bîra min, ku ev zarokên me yên îro, ji hebûn û bawerîya xwe bê zanebûn mezin dibin, ez bînteng dibûm...
__________________ |
|||||||||||
|
|
|
28-10-2007, 05:37 PM
|
#3 (permalink) | |||||||||||
|
Û di demeke weha da, carekê wî pîrê me yê pîroz ê rûheden ji min ra got: “Ez ji te ra gorî bim, xwezî êzdîyên mîna te pir hebûna!”- Min ber xwe neda, ez “teqîyam”: “Ez çi êzdî me!”- Min got.
“Ma, li te xwesh nayê, ku êzdî yî?” – Wî pirsî. “Na! Ne ku li min xwesh nayê! Ma êzdîtî weha dibe? Em û hemû yên derdorê me, heya gelek zarokên we oldaran jî, nizanin êzdîtî çî ye, mirov çawa bi êzdîtî dijî, mercên êzdîbûn û êzdîtîyê çi ne? Gelo, eger van femkorên nav me zanibûna, wê bigotana, ku êzdî ne kurd in?..” – Min bi dengekî bilind gotina xwe birî. “Ma, tu çawa tishtê wisa dibêjî, - pîr ber dilê min da hat, - her êzdîtyek ji dayîka xwe êzdî dibe! Ma dê-bavê te ne êzdî bûn? Belê! Tu jî êzdî yî!..” Min dîsa ber xwe neda, vê carê ez bînteng bûm (bila keko min biborîne!), û bi xeyd lê vegerand: “Keko, ez gorî, ez ji dê-bavê xwe wek mirov hatime cîhanê. Pashê ez bi çanda kurdî wek kurd mezin bûme! Êzdîtîya min jî, dema ez bi dayîka xwe ra çûme ber zîyaret û ocaxên me, shêwaz-girtîye; dema oldar hatine mala me, wan û kalikê min sowbet kirine, wan drozge xwendine, qewl û beyt gotine, dema hatine ser mirîyan, rojên mezelan... Û hew! Hema kesekî ez êzdîtî fêr nekirime, dayîka min ji min ra lorîk, an mercên êzdîtîyê negotine. Ewê bi xwe jî ew nizanibûne. Kesekî ew jî fêr nekirîye. Hê ya me bash e, me gund dîtin, me êzdîtî (pir an hindik!) dît û jîyan kir. Lê van zarokan, ên ku li mêtropolên bîyanî mezin dibin – bi çanda xerîb, di nav hewa û dor û berê olên xerîb da, emê çawa biparêzin?” “Çawa?!-“ Pir bê hemdî xwe pirsa min dubare kir. “Ê ku xwe êzdî dibîne, - min got, - divê ji bo êzdîtîyê tishtekî bike. – Kekê pîr bi pirs li min nihêrî.- “Çi?” – Min pirsa wî ya bê deng bi zar lê zivirand.- Vê jî hûnê bibêjin! Û barê herî giran li ser milê we – oldaran e! Hûnê ji bo ruhê her zarokekê têkoshînê bikin, têkoshîna olî-netewî ya qazenckirinê. Bes nîne, ku hûn herin ser mirîyan, dirozga bixwînin, divê hûn herine her maleke êzdîyan, li bal zêndîyan, her yekî ra têkilîdar bin, rewan û mejîyê wan bi êzdîtîyê perwerde bikin. Hûn in hostayên rewana wan! Nizanim, ez ne oldar im, lê ez dibînim ên olên din çawa kar dikin. Roj-nava rojê kerîyê we ji destê we diçe. Eger wisa bidome, demê bê, hûnê bibin wek shivanên bê kerî...” Kekê pîr bi melûlî li çavê min nihêrî, min texmîn kir, ku di ruhê wî da hêwarzeyek rabûye... Ew hêwarze îro jî di nav min da kel dide. Dihatûya van zarokan wê çawa be? Emê vê ola kevnar a gelê kurd çawa biparêzin- wek parçeyekî xezîna çanda mirovahîyê? Ev nezanîya ola netewî – nexwendîtîya olî emê çawa ji holê rakin û bingeha xwe ya ruh û rewanî nas bikin? Ev pirsana dikin hêwarze û bersiva xwe dixwezin. Ji hêla din va goftûgohên cûda, yên ku îro li ser ola Êzdî derketine holê, netabetîyê didin her kurdekî têgîhîshtî (ew êzdî be, an-na!) û mirov dixweze têbîgîhîje û bersivê wan pirsan bibîne... Dema em dibêjin êzdîtî ola kurdî ya kevnar e, yên dijmberî me van tishtên han didin pêsh me: - Eger êzdîtî ola kurdan a kevnar e, lê ev peyvên weha, yên ku di vê olê da hene, hûnê çawa shirove bikin? -SHems, SHêshims, Sultan Êzîd, cinet, cehneme, ruh, cin, miilyaket, melek, Tawisî Melek, shêx, Nasrêddîn, Sicadîn, Melek Ferfxeddîn, SHêxûbekir, Ebûbekir, Cinteyar, SHîxadî (SHêx Adî), similayî (bismilayî), Rebê alemê/ Rebilalem, Xuliqellah, Xaliq...- Û dibêjin, ku ev navên bingehîn ên ola Êzdî, ne ku tenê yên erebî ne, lê her weha giranîya wan peywirên ola Îslamê destnîshan dikin... Heya radeyekê ev rast e. Lê tenê heya radeyekê! Heya destpêka dema SHîxadî rewsh cûda bû, bi hatina SHîxadî û hemû rêformên bi navê wî ra girêdayî serdemek nû di dîroka ola êzdîyan da destpê dibe, ya ku emê bi mercî serdema SHîxadî nav bikin. Lê serdema berî SHîxadî jî emê wek serdema Êzdîtîya kezî, ya bihurtî (pîroz) nav bikin. Êzdîtîya îro, nîgara vê ola me ya kevnar û pîroz bi hatina SHîxadî ra shêwazekî din wergirt. Wek ku ji çavkanîyên dîrokî tê zanîn, SHîxad (SHêx Adî) di dema xwe da (sedsala pêncan a koçî) di Bexdayê da xwendina zanistî standîye (binihêre gotara Feqî Huseyîn Saxniç a “SHêxadî”, kovara “Lalish”, 2004, hejmar: 21, rûpel: 24-26.). Û wê demê jî di Bexdayê da xêncî perwerdeya ola Îslamê tu perwerdeke din nikaribûye hebe, ji xêynî misilmanan yekî ji oleke din ji bo perwerdeyê nehatye pejirandin, ji ber ku ew perwerdeya ola Îslamê bûye. Ji bo wê jî ew êzdîtîya serdena SHîxadî bi rengê xwe va pir nêzîkî Îslamê bûye, heya wek tarîqateke wê, û hemû zanista wî ya olî bi têrmînolojîya îslamî hatîye- gihîtîye me, heya hemû navên Xweda û Xwedawendên ola Êzdî wergerandine erebî, ango kirasekî îslamî lê kirine. Ev jî xwezayî ye, ji ber ku wî perwerdeya ola Îslamê standîye, ne ya ola Êzdî. Heya radeyekê ev zanista SHîxadî, ya ku oldarê serdema wî tenê zarkî hîn bûne (oldarên êzdî dibêjim, “ew dînekî sînem-devterî ye û li ser balgî digîhîje hinek oldarên sharaza û pispor”), di nava çarçoveya oldaran da tenê teng maye. Lê êzdîtîya berî SHîxadî, ya ku bêhtir gelêrî bûye, di nav gel da, di nav zargotina me ya gelêrî da hatîye parastin. Em hema li van peyvan, ên ku hê jî di nava êzdîyan da zindî mane, binihêrin: Mêrê Rojê3, Xudanê malê, Zîyayê zer, Memê SHivavn, Gavanê Zerzan, Mamereshan, û navên din ên pîroz, eger ne navê xwedewandan in, lê çi ne? Her çiqas jî di nava sedsalan da dikare hinek tisht di wan da hatine guhartin! Û bi vî awahî, pishtî rêformên SHîxadî hêdî-hêdî, berekê va shûna peyvên : Xweda(ê)4, rewan, bihusht, raman, dojeh, firêshtê, ol, tep, Roj, bi hêvîya Xwedê van peyvan bikar tînin: Ellah, Reb, Xuliqellah, Rebilalem (Rebê Alemê), ruh, cinnet, cehnime, fikir, Milyaket, dîn, cin, SHems. Dibe ku dehsal pêwîst bin (dibe ku sedsal?), ku lêkolînerên ola êzdî bingehên wan ên netewî bibînin. Êdî em di derbarê nexwendîtîya hinek oldarên me da nabêjim, ên ku li ser shîn û xêran li shûna drozgeyên ola êzdî heya ayatên Qurana pîroz dibêjin û hash jî pê nînin... Îro êzdîtî ji çarçoveya teng a monopolîya çend oldaran tenê derketîye. Di dema xwe da gelek berevkarên zargotina kurdî her weha qewl û beyt û drozgên ola Êzdî jî berevkirine û weshandine, weshanên Yekîtîya êzdîyên Kurdistanê îro bi lêkolînên xwe va goftûgoheke berfireh li ser vê ola kurdan a kevnar vekirine (bingehîn jî – di “Lalish” ê da). Û ew goftûgoyên di civakê da (hinek cîyan bi tirs, hinek cîyan bi sherm û dizî) îro cîyê xwe didin lêkolînên zanistî yên li ser rûpelên weshanan û bi radîyo-têlêvîzîyonan... Wek me li jorê jî got, hê jî di nav me da hinek ji nexwendîtîya olî êzdîyan ji netewa kurd cûda dikin. Ji bo van tishtan jî bingehên cûda-cûda hene: yek, wek ku me got, nezanîya olî ya di nav me da ye, ya duduyan, cûdaxwezîya olî, ya ku bingeha xwe ya obyêktîvî heye û di nava gelek gelên cîhanê da jî rû dide5, a din, faktora siyasî ye: dema destekî ji derva van tishtan tevger û destek dike, ji bo ku derbê bigîhîne yekîtîya netewê bi gishtî. An jî cîh-cîhna ev hemû faktor bi tev dertên holê. Û em, wek êzdî û, her weha, lêkolînerên ola Êzdî, gihîshtine qonaxekê, ku divê vekirî bi hev ra biaxivin, hemû terefên pirsê yên tarî ronî bikin, çavê cîhanê li ser rastîya êzdîtîyê, nezanî-nexwendîtîya di nav me da û leyîstokên siyasî vekin. Divê mirov ne li vê pirsê, ne jî xetera leyîstokên siyasî yên ser me- êzdîyan, bi çavekî biçûk nenihêre...
__________________ |
|||||||||||
|
|
|
28-10-2007, 05:38 PM
|
#4 (permalink) | |||||||||||
|
Li shûna peyvnivîsarê
... Du sal berê ji Lalishê peywirdarek hatibû Rûssîyayê. Ew bi temenê xwe ciwan, lê pirî zane bû. Bi zanistî nêzîkî pirs û pirsgirêkên olî dibû, ji bo wê jî ji hêla gel va hate hezkirin. Dema hevdîtinekê kurdekî êzdî jê pirsî: “Koçekê birêz, li vir hinek êzdî derketine û dibêjin, êzdî ne kurd in. Ev çi tisht e, ji ku hat? Hûn li vê pirsê çawa dinihêrin!” Koçek hizingek rahisht û, bêyî ku lez bikeve, peyv bi peyv, yeko-yeko gotinên xwe rêz kir: “Ewên ku wisa dibêjin, dibe ku ne kurd bin. Û, ger wisa ye, ew ne êzdî ne jî. Wê demê ew divê ji pîrik û dayîkên xwe bipirsin, ka ew ji ku tên... Eger ewên ku wisa dibêjin ne kurd bin jî, ew nayê wê wateyê, ku êzdî ne kurd in, ji ber ku tu têkilîya mirovên weha bi êzdîtîyê ra tuneye. Eger êzdî ne kurd in, êdî kî kurd e?- Koçek gotina xwe domand. – Kî kurd e – ne kurd e, ez nzianim, lê ku êzdî kurd in, ew jî kurdên li ser bingeha kal û bavan mayî ne, ez vê dizanim. Û cîhan jî vê dizane... ” ___________________________________ Nasî: 1. Tu grêfterîyek di navbera navê ola kurdan a kevnar Êzdî û navê Sultan Êzîd da nîne. Navê ola Êzdî yek ji navên Xwedê ye. Di qewlekî ola Êzdî da tê gotin: “Hezar û yek navên Xwedê hene, Êzdî jî navekî Xwedê ye!”. Her navekî Xwedê tê ravekirin: Peyva Êzdî ji peyverêza “Yê ez dayî” tê. Pashê, hê dereng, ev peyverêz di axavtina zêndî da hey hatîye gotin û di wê da guhartin çê bûne, peyv jê werîyane, gihîshtine hev û ew bûye peyvekê. Peyverêza “yê ez dayî” bûye Yêzdî, ev jî ji hêla xwe va bûye Êzdî (Êzdî <êzdayî<Yêzdayî<yê ez dayî). Hê jî di nav gelek êzdîyan da ji êzdîyan ra dibêjin ezdayî... Lê Yêzîd bên-Maewî bên- Ebî- Sifyan benî –Omeya ji eshîra ereban a Qurêshîya ya li Mekkê, pismamê Mihemed Pêxember ê dûr e, yek ji Xelîfê (Sultan) cîhana îslamê bûye. Yezîd (an, wek yên êzdî wî nav dikin, Sultan Êzîd) kurê Maewî bên Ebî – SHifyan e. Heya Êzîd (Yezîd) xelîftî di dest malbata Pêxember da bûye. Ji vê malbatê Elî xelîfê 4-em ê dawîyê bûye. Tê gotin, ku kushtina wî bi destê maewîyan çê bûye. Hesenê kurê Elî, tê jehirdadaykirin, ê dinê- Huseyn û hemû malbata wan, bi gishtî 22 kes, di Kerbelayê da ji hêla Êzîd va tên kushtin. Û, bi vî awahî, dawî bi desthilatdarîya malbata Pêxember tê û pismamên wan ên dûr- meawîyan desthilatdarîyê hiltînin destê xwe. Û Êzîd dibe Xelîf (Sultan). 2. Rewan, ango, ruh di kurdî da peyva Pakrewan (pak+rewan), tê watetya ruhê pak/paqij, ango shehîd. Her weha di Avêstayê d jî peyva ravan tê wateya ruh (li ser ruh û rewan binihêre nasîya 3.). 3. Di kurdî da wateya peyva mêr teng nîne (mêr û jin). Di zargotina me da peyverêzên weha mane û gihîshtine me: Mêrê Rojê, Mêrê Dîwanê, Mêr-Milyaket. Dema em di çarçoveya zimanên hind- ewropî (hind- gêrmanî) da hemberî hev dikin, dibînin, ku di hinek cîyan da wateyên wan digîhîjin hev. Mînak, di înglîzî da peyva merit (‘mrit) tê wateyên qazenc, hêjayî, qazenckirin, hêjayî tishtekî bûyîn. Di rûsî da peyva mêr di nava peyverêza “mêr goroda” da tê wateya rêvebir, serok (rêvebirê/serokê bajêr). Dema mirov van mînakan dide ber hev, dibîne, ku di kurdîya kevn da mêr hatîye wateya peywirdarekî payebilind (Mêrê dîwanê), peywirdarekî pîroz di “pantêona” xwedawendan da (Mêrê Rojê, Mêr - milyaket). Eger em peyverêza mêr- milyaket ravekin, emê bibînin, li vir mêr bi wateya milyaket hatîye têgihîshtin: dema pêshîyên me peyveke bîyanîyan di nav axavtina xwe da anîne, ew bi peyveke kurdî ra tevayî bikar anîne, ji bo ku bê têgîhîshtin: horî-melek, mêr-milyaket, ruh û rewan, roj û shemal, shert û merc, dua-dirozge, hesh-aqil, derî-bacî... Mêr peyvek e, ya ku di kurdî da wateya wê fireh bûye, an du peyvne cûda ne, yên ku tenê bi shêwazên xwe va di nava demê da bûne wek hev?! Ji bo bersiveke rast û zanistî bê dayîn, divê lêkolîneke zanistî ya kûr û berfireh bê kirin... 4. Wek ku me li jorê jî got (binihêre nasîya 1-em), her navekî xwedê shiroveya xwe heye. Xwedê jî wateya xwe heye, ango, yê ku xwe daye. Di qewleke êzdîyan da hê jî shroveya wê maye: Xwedê cîhan sêwirand, Kesekî Xwedê nesêwirand- Xwedê xweda ye! Li hinek deverên Kurdistanê naha jî li shûna peyva Xwedî(Xudê) peyva Xweda(Xuda) tê bikaranîn. Her weha navên Xwedê yên din jî hene: Yekê jorîn, Yê bê heval, Padishahê Padishahan û.y.d.. 5. Em zêde dûr neçin: ev êdî zêdetirî heyshtê salî ye, Ermenîstan wek komar heye, siyasteke netewî ya yekgirtî tê meshandin, dibistanên netewî hene, lê hê jî ermenîyên katolîk xwe frang nav dikin û bi dijwarî hal û zewacê bi ermenîyên grîgorîyan ra pêk tînin. Ew xwe frang dihesibînin, ên din- ermenî, ji zaravê xwe ra nabêjin ermenî, dibêjein frangî (bi ermenî- frangêrên), hema em hemû jî dizanin, ku ew rengekî ermenîyan in. Êdî em di derbarê ermenîyên hemshî da, yên ku misilman in, nabêjin… Gulan- hezîran- 2004 Moskova
__________________ |
|||||||||||
|
|
|
28-10-2007, 05:42 PM
|
#5 (permalink) | |||||||||||
|
hevale mevan kürtçeyi okuyup bilmemenin acizliği işte uğraşıyom ama çoğu kelimeyi anlamıyom anlamayıncada zaten bi tadı kalmıyo okumanın ellerine ve yüreğine sağlık konu için ezidi kardeşlerimiz başımızın tacıdırlar.
__________________ |
|||||||||||
|
|
«
Önceki Konu
|
Sonraki Konu
»
| Konu Araçları | |
| Mod Seç | |
Düzenli Mod
|
|
|
||||
| Konu | Konuyu Başlatan | Forum | Yanıt | Son Mesaj |
| Birgül Açıkyıldız ile Ezidi mimarisi üzerine | Kajîn Jîr | Zerduştluk, Şamanizm, Budizm vb. | 9 | 25-10-2007 03:45 PM |
| Dîroka Kurdên Êzdî | MÊVAN | Zerduştluk, Şamanizm, Budizm vb. | 2 | 03-05-2007 05:50 PM |
| Tarihin Kayıp Dini: Ezidiler | MÊVAN | Zerduştluk, Şamanizm, Budizm vb. | 19 | 01-03-2007 10:36 PM |
| Dinler Tarihi | MÊVAN | Tarih | 63 | 20-02-2007 12:43 AM |
Forum saati Türkiye saatine göredir. GMT +2. Şuan saat: 07:53 AM .
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
