Serhildanên Gelê Kurd û Berdêla Azadîyê -I. 2.3.4.5.......22 - Sayfa 3

**marksdede** · 18-08-2007, 08:12 PM

Serhildanên Gelê Kurd û Berdêla Azadîyê -10
Serhıldana Şêx Seîd

Dı dîroka komara Tırkîyê da serhıldana pêşîn a herî mezın û fıre serhıldana Şêx Seıdê Kal e. Dewleta Tırk, Mıstefa Kemal û hevalên wî vê serhıldanê, serhıldanek dînî û feodal nîşan dıdın. Dıbêjın ku Şêx Seîd kesek şêx bû, başverû bû, feodal û alîkarê xelîfe bû. Dıxwest kure Sıltan Evdılhemîf bıke xelîfe, bîne ser text. Dıbêjın ku bı alîkarîya Ingılîzan, dıjî komara nû derketî ye û ne dıxwest ku Tırkîya modern bıbe, demoqrasî çêbe û bı pêş va here. Alîkarê kevneperestan, dıjî modernîyê bû û rejîma komarî nıkarıbû qebûl bıke. Belê dema merıv dınêre hın gotın û kıryarên karbıdestên Tırkan merıv dıbîn e ku ew bıxwe serhıldana Şêx Seîd, serhıldanek mılî dıbînın û gelek jı vê serhıldanê dıtırsın û fıkaran dıkın. Ez dıkarım bı sedan lı vır mînakan nîşan bıdım. Belê ezê yek mînakek bı tenê bêjım, tê xwendevanên hêja qenc fam bıkın ka Tırk dı heqê vê serhıldanê da derewan dıkın anî na?..Serokwezîrê wê demê Fethî Okyar dı meclısê, cıvîna bıdızî da dıbêje:
“Meqseda Şêx Seîd ev e, dı bın hıceta xelîfetîyê da, ku xelîfetîyê bıde kurekê Sultan Evdılhemıd, bı esasî kurdçîtî heye. Jı kevın va Kurdçîyên ku lı vîyalî wîyalî dıgerın û heta nıha nehatıne gırtın alîkarê Şêx Seîd ın û Şêx Seîd dı bın tesîra wan da hereket dıke.”
Dı pırtûka jı alîyê Kurmay Albay Reşat Halli va hatîye nevesandın û jı alîyê Faık Bulut va hatîye hazırkırın “Devletın Gözüyle Türkıye`de Kürt Isyanlari” da ku ev pırtûk jı alîyê seroktîya tarîxa herbê (Harb Tarıhı Başkanligi) va hatîye nırxandın û tesdîqkırın, dı pela 41`an da nıvıskarê pırtûkê kurmay Albay Reşat Halli dı bın xala hıcûma ser Dîyarbekırê da wıha dıbêj e: “ Şêx Evdıla cepeheyê Mûşê gırtı bû û eleqa bajêr dabû qetandın. Vartoyê teslım sıtandı bû û bı alîyê Erzıromê va bı pêş da dıçû. Erxenê hê dı bûyêra Pîran da ketıbû destê ışqîya. Hedefa jı nıha û pê da pıştî teslîmsıtandına Dîyarbekırê û îlankırına serxwebûma Kurdıstan bû.”
Em lı vır dıbînın ku bı van gotınan tım bêjeyên xwe dı heqê serhıldana Şêx Seîd da derew dertînın. Kesek jı dervayê wan, karbıdest û rêvebırên komara Tırk lı derewînê dernaxe, ew bıxwe, xwe lı derewînê dertînin. Dı her fersendî da dıgotın û hej jî dıbıjın ku Serhıldana Şêx Seıd û serhıldanên dın dînî û feodalî, dıjî moderınîzmê bûn. Lı vır jî dıbêjın ku armanca van serhıldanan serxwebûna Kurdıstan bû. Herkesê ku pıçek dıkare fıkır bıke fam dıke çewa şerê azadîya Kurd û Kurdıstan çewt tê zıvırandın. Ne hewce ye em gelek dırêj û fıre lı ser armanca van serhıldanan û armac çewtkırına karbıdestên komara Tırk bısekının.
Gelo, serhıldan jı alîyê şêx, axa û begên feodal va hat amadekırın an jı alîyê kesên welatperwer û rewşenbîr va hat amade kırın û pêkanîn? Serhıldan bı awayek nelıhevî bê sazûmanî hat çêkırın, an bı alîkarîya sazûmanek bı plan û proxram hat hazirkirin?.. Ez dıxwazım hınek lı ser vî bısekınım.
Kurdên zanyar û welatparêz dı sala 1920`an da, pıştî damezırandına meclısa Tırk, dıtın ku nîyeta vê meclısê, nîyetek vekırî û qenc nîne. Her çıqas Mıstefa Kemal, soz dıda ku tê ev dewleta nû jı Tırk û Kurdan bê holê, dîsa jî dı kıryarên wî da pê dıhısîyan kû kıryarên wî ne li gorîya gotınên wî ne. Gotınên wî ên dı cıvîn û cıvatan da jî dıdan nîşandan ku derdê wî damezırandına dewletekê dı bın hakımîyeta Tırkan da ye. Jı alîyek va dıgot tê dewleta nû jı Tırk û Kurdan bê holê, jı alîyê dın va dıjî temamîya daxwazên rêzan û serokên Qoçgırîyê Seyît Rıza, Alîşan, Elîşêr û ên dın derdıket û dıjî daxwazên Kurdan bı dızî zanyarîyan dı cıvand, xwe hayîdar dıkır û dıxwest van daxwazan bı temırîne. Hazırîya hereketê Koçgırîyê hê sala 1919`an pıştî cıvîna Amasya, Sêwas û Erzıromê dest pêkırı bû. Ev hazırî dom dıkırın û Mıstefa Kemal dı heqê hazırîyan da xwe qenc hayîdar dıkır, dıjî wan lı çareyan dıgerîya. Dı sala 1920`an da jî bı çewetek dıjwar dıjî van daxwazan dest bı şer kır û dıxwest Kurdên Qoçgırî jı holê rake. Jı alîyêk va dıgot ku dewleta nû tê jı Tırk û Kurdan bê holê, jı alîyê dın va daxwazên Kurdan bı şıdetê dıda pûçkırın. Jı bo zanyarên Kurd ev tıştek çewt bû û nıkarıbûn bawerî lı kesê xwedîyê van gotınan bînın. Gelek fêmkırın ku tê ev dewleta nû bı şedadî dıjî daxwazên Kurdan derkeve.
Payîza sala 1920`an, hınek zana û welatperwerên Kurd wek Şêx Seîd, Mîralayîyê ordîya Osmanîyan [alıd Begê Cıbrî, Mebûsê Bılîsê Elî Rıza Beg û Kemal Fewzî Beg hatın cem hev û sazûmanek damezırandın. Ev sazûman, dı nav Kurdan da xebatek qenc û fıre kır. Bı kesên Kurd wek xwedevanan, teleban, zabıtên nav ordîya Osmanî, gundî û serokên Kurdan ra hevbendî danîn. Ev sazûman dı dû da bû sazûmana “AZADÎ” . Profesor Dr. Manuel Amenevıq Hasretyan, dı çapemenîya Akademîya Ilmê a Ermenîstanê Şaxê Ilmarojhılatê (Ermenıstan Bılımler Akademısı Dowubılımlerı Akademısı) da dınıvısîne ku sazûmana Azadî dı Meha Gulanê sala 1923`yan da hatîye damezırandın. Em dıkarın bêjın ku ev herdu tarîx jı rastın. Dema pêşî bı alîkarîya hersê şexsîyetên jorîn, bı awayek tengî dı sala 1920`an da hat damezırandın û dı sala 1923`yan da êdî armancên Mıstefa Kemal derheqê Kurdan da zelal bıbû û sazûmana Azadî bı eşkeretî û fıretî lı Kurdıstanê dı nav gel da, jı bo serhıldanek serxwebûna Kurdıstan dest bı xebatek mezın kır.
Azadî, jı bo serxwebûna Kurdıstan xebatek gelek hêja dıkır û dıxwest bı serhıldanek tevayî (xasûam - ımûmî) Kurdan azad bıke. Yanî armanca serhıldana Şêx Seîd zelal û eşkere, bê şık û şıbe azadîya Kurdan û damezırandına Kurdıstanek serbıxwe bû. Serhıldanek netexî bû.
Dîsa Mıstefa Kemal û karbıdestên dewleta wî dıbêjın ku Şêx Seîd bı alîkarîya derva a dewletên dın vê serhıldanê kır. Belê nadın ber çavên xwe ku Palo, Pîran dı nıvê welat da cî gırtıne û dı wê demê da telefon ne bû, teknîk jı bınî tune bû. Dı nava van bê çaretîyan da Şêx Seîd dı nıvê welat da bı çî awayî peyvendî bı derva datanî û jı dewletên derva alîkarî dıgırt?.. Helbet mıletek jı bo azadîya xwe serhıldan bıke mıhtacê alîkarîya dewletan ne. Kurd jî dıxwestın ku dewletên cîhanê alîkarîya serhıldana wan bıkın. Belê Indılîzan dı vê serhıldanê da alîkarîya Kurdan nekırın. Ingılîzan lı Iraqê dıjî Kurdên başûr şerdıkırın û azadîya wan dı temırandın. Heker jı Kurdan ra rastbûna tê lı Iraqê azadîya Kurdan bıdan wan, çımkî Iraq dı bın bandora Ingılîzan da bû. Sırf Ingılîzan vê serhıldanê jı xwe ra qozek qebûlkırın ku dı mesela Mosılê da armancên xwe bıbın serî. Ne dı xwestın Kurd serkevtın bıkın destên xwe, dıxwestın Tırk bıserkevın, belê jı wan ra pırsgırêk derkevın. Bı saya van pırsgırêkan jı Tırkan hınek erêbûna dı mesela Mosılê da bıkın destên xwe. Ev serhıldan bı rastî jı wan ra bû qoz û dı mesela Mosılê da merheleyek qenc gırtın.
Tırka wê demê lı gorîya xwe serhıldanê xırab nîşan dıdan û îro jî xırab nîşan dıdın. Jı bo serhıldan netewî û pêşverû neyê nîşandan ku dewletên cîhane alîkarîya Kurdan nekın, hıkûmeta Tırk bıryarên bı dızî gırt serhıldanê, serhıkdanek başverû, bıpaşva anîna xelîfetîyê, dıjî modernîzmê nîşan dan. Heta jı destê wan hat vê serhıldanê xırab, feodal û başverû eyan û beyan kırın. Serhılganê ırtca yanî bı baş va zıvırandın, dîndarânîn, feodal û xwestına padîşahî û xelîfetîyê nîşan dan. Dewletên cîhanê jî ketın vê dafıka Mıstefa Kemal û hevalên wî. Demoqrat û komonîstên Tırk ên wê demê jî bı van propoxandayên Mıstefa Kemal û hevalên wî bawerîya xw anîn. Îro jî vê serhıldanê serhıldanek mılî nîşan nadın. Naxwazın bêjın ku ev serhıldan jı bo azadîya gelê Kurd bû.
Dı serhıldanê da hınek Kurdan jî alîkarîya dewleta Tırk Kırın. Hınek Kurdên ku dı salên pıştî serhıldanê da, bı durûyî û fetlûfêlên Mıstefa Kemal hısîyan, dıjî rejîma wî serhıldan kırın an jî jı alîyê rejîma wî va hatın dardakırın. Ema êdî feyde nama bû!.. Van Kurdan mala xwe bı destên xwe xırakırıbûn. Kurdên wek serokê eşîra Pencînaran Cemîlê Çeto, serokê eşîra Jılîyan Resûlê Mıhemed, serokê eşîra Raman Emînê Perîxanê, serokê eşîra Sırgûcî Kamıl Evênî, serokê eşîra Oxê Necîb, eşîra [ıromek alîkarîya Tırkan kırın û dıjî Kurdan şerkırın. Dîsa dı vê serhıldanê da Şêx Seîd xwest bı Sımko ra hevbendîyek dane ku Sımko alîkarîya serhıldanê bıke. Belê Sımko pêşnıyara Şêx qebûl nekır û alîkarî ne da serhıldanê.
Ne Tırk bıtenê vê serhıldanê, serhıldana dînî û fodalî, xırab nîşan dıdın. Hın Kurd, îro jî vê serhıldanê xırab nîşan dıdın, serhıldana jı bo azadîya gelê Kurd nîşan nadın. Serokê serhıldana dawî û herî fıre Apo jî vê serhıldanê, feodal, dînî û dıjî modernîzmê nîşan dıde û dı ıfadeyên xwe da wıha dıbêje:
“Mistefa Kemal dıxwest komarek demoqratîk damezırîne. Dıxwest Tırkîyê modern bıke û komara nû jı Tırk û Kurdan ra mıkemel bıke. Belê Şêx Seîd dıjî vê modernîzmê û komara demoqratîk serhıldanek başverû û feodal kır. Pêşîya modernîzma komara demoqratîk sıdımand. Mıstefa Kemal dı tım perçıqandınên serhıldanên Kurdan da heqlî bû. Çımkî Kurdan bı van serhıldanên xweyên dînî û feodal, pêşîya komara demoqratî dan gırtın.“
Çawa Evdıla Ocalan dıbêje sebebê pêşîsıdımandına komara demoqratık serhıldana Şêx Seîd bû. Belê hê serhıldana Şêx Seîd qênebıbû Mıstefa Kemalê demoqrat (!) qanûna esasî dı sala 1924`an da derxıstı bû û ev qanûn ne demoqratîk bû. Qanûna esasî a ku Mıstefa Kemal dı dema şer da jî derxıstıbû demoqratîk ne bû. Belê jı qanûna 1924`an demoqratıktır bû. Heke ınsanek bı rastî demoqrat be, serhıldanek nake sebebê êsîrîya mıletek. Insanê demoqrat nıkare bêje „~e serhıldan kır ez jî tım heq û huqûqên wê, tım mafên weyên mırovatî jı we dıstînım.“
Cemîyeta Azadî û Şêx Seîdê Kal lı hal û hereketên Mıstefa Kemal û komara nû mêzandın ku tım heqên Kurdan tên ınkarkırın. Şêx Seid, jı mıclısê ra, jı serokkomar Mıstefa Kemal, jı hıkumet û karbıdestên dewleta nû ra naman nıvısî, daxwazên mıletê Kurd pêşkêş kır, belê tu tıştek lı ber çav bı dest nexıst. Kesî guhdarîya nîyaz û awaza wî nekır. Mecbûr ma xwe jı şer ra amade bıkır. Dest bı cıvîn û lıhevcıvandınan kır. Jı bajarek ço bajarên dın Kurdan agahdar kır ku jı bo heqên xwe dıjî dewleta nû serhıldan bıkın. Dewlet jı kıryarên Şêx Seîd hayîdar bû. Dıxwest berî Kurd xwe amade bıkın, bûyêran derîne û lıhevcıvandına Kurdan bı peşkilîne.

**marksdede** · 18-08-2007, 08:14 PM

Serhildanên Gelê Kurd û Berdêla Azadîyê -12-
Sazûmana Azadî hazirîya serhildanê kir

[Linkleri Sadece Üyelerimiz Görebilir... ]

Li gorîya hazirîya teşkîlata “Azadî” serhildan tê di meha Hezîranê sala 1925`an dest bihata pêkirin. Profesor Dr. Manuel Amaneviq Hasretyan jî dibêje ku cemîyeta Azadî di civînên xweyên Helebê û Diyarbekir da biryar girt ku serhildan di Newozê da roja 21`ê meha Adarê destpêbike. Sazûmana Azadî hazirîyên xwe bi awayek tendirûstî dimaşand. Belê hinek bêçarî derketin pêşîya serhildanê. Ev bêqareyên derketin, bûne sebebên bizûtir ji bo dest pêka serhildanê. Ev sebebên bêçareyî evin: Serokê Azadî ê beşa Bilîsê Usif Zîya Beg ji şifra têlxerafek xelet mane deranî, çewt fêmkir û bê agadarîya sazûmana Azadî li hêla Bilis û Hîzanê zû dest pêkir. Dîsa şaşîyek din çêbû ku di Serhildana Beytulşebabê û Hekarîyê da li vanderan da hinek pelgeyên hazirîya serhildanê ketin destên dewletê, kesên ku rêzanî ji serhildanê ra dikirin, kesên wek Usif Zîya Beg, Xalid Beg zû hatin zîndankirin. Di du wan da Musa Begê Xwêtî jî hat girtin. Eker serhildanê wek çewa hatibû pilankirin destpêbikir, ewil tê ev serokên ku hatibûn girtin û di hepisxana Bilîsê da bûn, bihatina azadkirin. Bi vî awayî serhildan bi alîkariya van kesan bihat domandin.
Mehkema van kesan li Bilîsê destpêkir. Dewletê bangê Şêx Seîd Şahid kir ku were Mehmekê şahidî bike. Armanc girtina Şêx Seîd û hevalên wî bû. Şêx Seîd bersiva vê bangê neda û ne çû dadgehê. Kurê Şêx Seîd Alî Riza Beg di meha Mijdarê sala 1924`an da ço Diyarbekir û Helebê, civînan çêkir. Di van civînan da hat biryardan ku azadî, serxwebûn û heqen netewa Kurd encax bi şerek çekdarî dikare bê sitandin.
Di van rojan da Şêx Seîd diçe Pîranê (navê îro Dicle), û li wê jî di mizgeftê da civîn çêdike, milet agahdar dike. Li mala birayê xwe Şêx Evdirehîm mêvan e. Dewlet vî takîb dike. Dixwaze piravakasyonan çêke û Şêx Seîd zîndan bike an bide kuştin. Di roja 13.02.1925`an da 15 cindirme di bin emirdarîya zabitên Tirk Hüsnü Efendî û Mistefa Qasim da diçin Pîranê û dibêjin ku kesên qaçax li wir hene hatine wan bibin. Kesên ku esker navên wan dibêjin li malekin û xwedîyê malê û pismamên xwe wan kesan teslîm nakin. Şêx agahdar dibe û wan teslîmê zabitê Tirk dike. Şêx naxwaze bûyêr çêbin û hazirîya wî bi peşkile. Şêx û hevalên xwe hê ji serhildanê ra amade nînin. Di nav tedarikên xwe da ne. Esker kesên qaçax dibin. Belê bê haya Şêx Seid hin kesên nezan davêjin pêşîya esker û qaçaxan ji wan distînin, du eskeran jî birîndar dikin.
Dîsa li ser vê meselê Prof. Dr. M. A. Hesratyan dibêje ku esker di roja 08.02.1925`an da diçin Pîranê. 10 kesên qaçax dixwazin. Ev kesên qaçax li cem Şêx Seid in û Şêx naxwaze xirabî çêbe. Ji zabitên Tirk hêvî dike, dibêje:

Ez ji we hêvî dikim, heta ez li vir bim wan nebin, bi wan ra miemeleyek ne qenc nekin.

Dema ez ji vir çûm win çidikin bi kêfa xwe ne.
Zabit dibêjin:

Em ji xeynî zagonên Tirk, rûmet nadin tu kesî û tu tiştî. Emê van kesan bibin. Em

mecbûrin di çarçova zagonên Tirk da hereket bikin û ji xeynî vî tu tiştek nadin ber çavan.
Sedem vê yekê di navbera xelk û kumandarê cindirman Hüsnü Efendî da bihevçon çêdibe. Hin esker tên kuştin, ê din jî tên êsitkirin.”
Mesele ne ev e ku cindirman kesên qaçax ji gund deranî ne an na? Ev kes li cem Şêx Seîd bû ne an an? Jindirme hatine birîndarkirin an hatine kuştin? Mele ev e ku dewletê bi zanebûn ji alîyê zabitên xwe va pirovokasyon da ye çêkirin û vê bûyêrê ji xwe ra lirîye hicet û fersendek qenc, eskerê xwe dajo ser talankirina Kurdistan.
Mistefa Kemal û karbidestên komara Tirkîya dibêjin ku Şêx Seîd bi zanebûn bûyêra Pîranê bi kar anî û dest bi serhildanê kir. Ev derewek gelek mezin e. Dîsa ew anî karbidestên dewleta Tirk bixwe, bi kiryar û gotinên xwe, derewên xwe derdêxin holê. Dîsa di pirtûka “Bi Çavên Dewletê li Tirkîyê Serhildanên Kurdan – Dewletin Gözüyle Türkîye`de Kürt Isyanlari” rûpela 21 - 22`an, da telîmata 15/16`yê meha Sibatê sala 1925`an (15/16.02.1925) da wezîrê hindir telîmatek bidizî belav dike û di xala 7`an da wiha dibêj e: “Ji tabûra estersuwara Erzincanê di bin komûtanîya Yuzbaşi Mistefa da, bi teqwîya makine tifingan 120 suwarî, di 12`e meha Sibatê 1925`an da di ser Egin-Arapkirê da hereketê Elezîzê kirî ye. Ev qewet tê bikevê bin emrê Kazim Paşa.” Serhildan kengê hat destpêkirin?.. Dîsa li gorîya rismîyeta Komara Tirk esrhildan di roja 13.02.1925`an da li Pîranê hat destpêkirin. Komara Tirk û wezîrê hundir kengê eskerê bi tifingên makînelî dişîne Elezîzê?.. Roja 12.02.1925`an... Yanî hê serhildan dest pê nekirî ye. Rojek berî destpêka serhildanê esker hereketê Elezîzê dike. Li vir tê xuyakirin ku dewlet dizanibû tê di roja 13.02.1925`an li Pîran bûyer çêbe. Berî çêbûna bûyêrê hazirîya xwe kirî ye û bûyêrê li Pîranê bi pirovokasyonan daye çêkirin.
Pêveçûna Serhildanê:
14 ê meha Sibatê Şêx Seîd û kesên pêra Gêncê zeftkirin. Qeymeqam û memûran êsîr girtin. Serhildan di demek kin da li her alî fire û xurt bû, çar wilayet ketin bin hakimîya Kurdan. Di 20 ê meha Sibatê da Salih Begê Xanêyî dest danî ser Lice û Xanê, berê xwe da Diyarbekirê. Li nêzî Diyarbekirê qewetên Şêx Şemsedîn gihîştin qewetên wî. 29 ê Sibatê birayê Şêx Seîd Evdirhman li Madenê serhilda. Şêx Eyup bi 500 şervanên xwe va li Çêrmûkê gihîşte Şêx Evdirhman û pêra bû yek. Her du bi hevra bera xwe dan ser Erxenê. Şêx Seîd di roja 28 ê meha Sibatê da Paloyê kir meqerê (karargah) xwe. Di wê demê da jimara şervanan gihîştibû 20 hezar kesan. Şêx Seîd dixwest Dîyarbekir bike paytextê Kurdistanek serbixwe.
Qewetên dewleta Tirk roja 26 ê Sibatê bi sîlehên giran hicûmê ser Diyarbekir, Eleziz û Vartoyê kirin. Qolordîya yekan kete Vartoyê. Hin eşîrên hêla Elezîzê xwe dan alê Tirkan. Di nav serokên eşîrên di serhildanê da hê bi temamî yekîtîyek bi qewet nehatibû pêkanîn, peyvendî û mixeberata wan gelek sist bû. Serokê eşîra Hoxû Necîb Beg, û hin begên Elezîzê, eşîrên rojhilata Dêrsime Kiferan, Lolan. Ebûzalan, û Soran di bin seroktîya Huseyin Dumandioxlû da, bûn alîkarî dewletê û bi xîyanetî dilê qewetên Şêx Seîd xencer kirin. Seba vê yekê eskerê Tirk êdî bi hêsayî dimeşîyan. Bi qasî 5 hezar şervanê Kurd li gelîyê Mindo bi paşva kişîyan û li pêşîya tabûra pêncan ku di bin kumandarîya Kazin Paşa da bû dafik -xefik- (pisi) danîn. Di navbera her du alîyan da şerek giran çêbû. Kurd dijî çekên giran mecbûr bi paşva kişôyan nav daristanan. Şêx Şerîf ji bo bigihîje Şêx Seîd bi çekdarên xwe va berê xwe da hêla Çebexçûrê. Roja 6 ê Nîsanê qewetên dewletê ketin Çebexçûrê Şêx Seîd bi 300 şervanên xwe va, mecbûr ma bi hêla Solxanê va paşkî kişîya. Eşîra Xormikê alîkarîya karbidestên dewletê kir. Serokê eşîrê Mihemed Xilûsî Efendî 100 çekdarên xwe kir xizmeta dewletê. Eskerên Tirk bi alîkarîya eşîrên Kurd li Qarliowayê qewetên eşîra Cbran şikênandin. Bûbo û Xido bi 50 siwarîyên xwe bi paş va şikestin û li Aşmîdanê gihîştin Şêx Seîd. Di xilazîya meha Adarê sala 1925`an da Xalidê Hesen, Alî Riza, biayê Xalid Begê Cibranî û hin rêzanên Kurd piştî şerê Xinûsê bi 1000 sîyarîyên xwe va bi hêla rojhilatê va kişîyan. Di vê navberê da qewetên dewletê ên ku li Qereqûşê bûn, bi alîkarîya eşîra reysê Heyderan Kurdan mecbûrî şerek gelek zorkirin. Piştî vî şerî Xalidê Begê Hesenanî û kesên pê ra mecbûr man hidûdê Iranê derbaz kirin. Eskerê hikûmetê Iranê di hidûd da xwe ji şer ra hazirkiri bû. Eskerên Iranê jî vê fersendê ne revandin û hicûm dan ser Kurdên ku ji ber teyrikê di revîyan. Kurd ji teyrikê revîyan ketin ber tofanê. Mecbûr man bi eskerê Irane ra ketin şerek giran. Di vî şerî da Şemsedînê hurê Xalid Begê Hesenanî, kurê Şêx Seîd şêx Ebas, serokê eşîra Zirkan Kerem û gelek kesên din şehît ketin. Xalid Begê Hesenan, kurê Şêx Seîd Elî Riza (Elî Riza Septioxlu) û kesên bi wan ra xwe gihandin Simko.
Ji bo perçiqandina serhildane çareyen eskerî û qanûnên ku dewletê derxist:
Di roja 22 ê Sibatê sala 1925`an hikûmat di bin seroktîya Mistefa Kemal da û bi teklîbûna kumandarî sereskerîya imûmî Fevzî Çakmak civîya û ji bo herema serhildanê biryarê idara awarte (sikiyönetim) girt. Ev biryar ji alîyê meclisê va hat qebûlkirin. Di biryarê da wiha dinivisîne:

« Li hêlekê wilayeta Erxenê dijî qewetên çekdarên dewletê serhildanek çekdarî derketiîye û ev serhildan wilayetên Diyarbekir, Elezîz û Gencê jî daye berxwe. Seba vê yekê li wilayetên Genc, Muş, Erganî, Dersim, Diyarbakir, Mardin, Urfa, Siverek, Siirt, Bitlis, Van, Hakkarî û qezayên Erzurumê Kixi û Hinisê mehek idara ewarte harîye ilankirin.»
Pişti derbazbûna mehek idara ewarte hat dirêjkirin û êdî zûbizû ranebû. 24`ê Sibatê Fikra (partîya) Komara Xelkê a Mistefa Kemal a ku îro Cumhurîyet Halk Partîsî ye civîya û li ser mesela serhildanê sekinî. Wezîrê edaletê Mahmut Esat Beg teklîfa qanunek kir kesên ku ketibin serhildanê, an propoxende kiribin bên idamkirin. Di civînê da biryar dan ku Şêx Seîd bi propoxenda dîn dixwaze dewletek Kurd damezirîne. Ji bo vê yekê propoxenda dîn jî xistin bin hikmê idamê. Fethî Beg di civînê da wiha dibêje :
«Ev serhildan ne tiştek işqiyatî ye, tiştek irticayî ye. Şêx Seîd dixwaze Kurdistanek serbixwe bi alîkarîya propoxenda dîn damezirîne û paşveanîna xelîfetîyê pêkbîne. Şerî`etê hakim bike. Sedem vê yekê ji dewletên derva alîkarî digre. »
Ji wê rojê û virda partî û dewletê serhildana Şêx Seîd paşverû, dînî û irticayî nişandan û hêj jî li ser vê sîyaseta pûç dimeşin. Dibêjin ku ji dewletên derva alîkarî distinîn. Dema meriv li gotinên biryarên partîyê binêre, meriv zelal dibîne ku bilî damezirandina dewletek Kurd ev gotin derew û pûç in. Di dema Osmanîyê da xelîfe heqek netewî ne dida Kurdan û bi dehan serhildan dijî xelîfetîyê çêbû ne. Kesê dewletek Kurd a serbixwe damezirîne çewa çêdibe ku xelîfetîyê bi baş va bîne û xwe dîsa bike bin bandora Osmanîyan? Gelo di vê fikrê da aqil û mentiq he ye? Dewletên biyanî dixwestin ku xelîfeyî ji binî rabe. Seba vê yekê alîkarîya komara nû dikirin û xelîfeyîyê dan rakirin. Ew dewletên ku dixwestin xelîfeyî rabe, dewletên wek Ingilîz, Firingsiz, Rûs û ên din gelo alîkarî dikirin ku carek din xelîfeyî bi paş va were? Imkan heye ku eb dewlet alîkarîya Kurdan bikin? Ya rastî ev e ku dewleta Tirk van propoxendan ji bo bitenêhiştina Kurdan dikir. Ev propoxenda dewleta Tirk, alîkarîya dewletên biyanî ji Kurdan dan dûr kirin. Kurd manê bitenê. Di vê civînê partîyê da da gelek zelalîyek derket kû di nava partîyê da kesê herî milîyetçîye Ismet Paşa ye. Ismet Paşa (Ismet Inönü) qewet ji Mistefa Kemal sitand û bi milîyetçîtîya xwe derket pêş. Di 03.03.1925`an da hikûmeta Fethî Beg istifa kir û Ismet Paşa bû serokwezîr. Ez vî jî bêjim ku biryarên partîyê dibûn biryarên hikûmatê. Çimkî diktatorîya miravek û partîyek hebû. Ismet Paşa hikûmeta nû danî û proxramê hikûmetê anî meclisê. Di proxramê Hikûmetê da wiha dihat gotin:
«Emê welat ji fitnan biparêzin. Ewlewî û hakimiyê bi serbixin. Emê tedbîrên xisûsî ku em mecbûrî dibînin bigrin û dewletê bi çewt bikin, hakimê her tiştî bikin.»
Meclisê di roja 04.03.1925`an da qanûna « Teqrîrê Sikût » deranî. Zagonê selahîyetek gelek fire da hikûmatê ku kesên dijî dewlet, hikumat û partîyê derdikevin ceza bike. Meclisê biryar girt ku du dadgehên Istiqlalê (Istiklal Mahkemesî) bê damezirandin. Yek li Enqerê û a din li Dîyarbekirê. Meclisê selahiyeta idama kesên serhildanê da van dadgehan ku bê biryara meclisê kesan bi imzeyê kumandarê hêlê idam bikin. Mehkema Istiqlalê a Dîyarbekirê ku navê wê Nehkema Istiqlalê a Wilayetê Şerqîye (Vilayetî Şerkîye Istiklal Mahkemesi) bû bi hezaran Kurdên ji her tiştî bê hayîdar da idamkir.

Hikûmatê devê kesên mixalif û çapemenîya mixalif da girtin, wan fetisand. Rojname û kowarên bi navê Tevhîdî Efkar, Sebilürreşat, Istiklal, Sair Telgiraf, Sihiye, Aydinlik, Orak Çekik ku li Sitenbol, Emqerê û bajarên din derdiket qedexe kir.
Hikûmatê ordîyên xwe li Kurdistanê civand. Kemaledin Samî Paşa kir kumandarê ordîya qetlîamê. Kemaledin Samî Paşa got ku sê meseleyên esasî li pêşîya hikûmate ne.

Ji bo perçiqandina serhildanê pêwiste gelekî bi şidet bê hereket kirin, kesek gunah xwe bi Kurdan neyne. Divê hicûmkirina perçiqandinê bi xwîn û êş be. Ev hicûm tê di serê meha Nîsan da destpêbike.

Ketibin serhildanê an neketibin serhildanê ezê temamîya Kurdan bê sîleh bikim.

Kurd mecbûr nefîyê bajarên Anadalên ben kirin û di cîyên bi cîbibûnan da kêmasî bimînin. Di cîyê Kurdan da Tirk bêne bi cîkirin.

Hikumatê van sê xalan anî cî. Di dawîya meha Adarê da hikumatê daxuyanîyek li karbidestên dewletê û eskeran bela kir, got:
„Li heremên Erzurum, Erzincan, Dersim, Elazix, Malatya, Urfa, Van, Siirt, Muş û Gêncê, ordîya paqijkirinê ( hêlê ji insana paqijkirin) hazirîya xwe temam kirî ye. Kesê dijî hikûmatê derkeve kî dibe bila be, tê bi awayek gelek xidar bê cezakirin. Mecbûre xelk bê sûcîya xwe isbat bike. Mecbûre ilan bike ku alîkarî û desteka komarê dike. Ji bo ku ji cezayê bifitile divê dijî kesên serhildanê şer bike. Seba vê yekê divê kesên van hêlan di demekî gelek kurt da li cem karbidestên dewletê serlêdana xwe qeyitkirina eskerîyê bike û ji eskerîyê ra hazir be.“
Li vira hikumet temamîya Kurdên bajarên ku ilan dike sûcdar dibîne. Kesê Kurd be li gorîya hikûmatê sûcdar ê û divê besûcîya (bêsûcdarîya) xwe ispat bike. Li her alîyê cîhanê kesên sûc dikin heta sûcdarîya wan neyê ispatkirin bê sûc in. Belê li vir, li gorîya daxuyanîya hikûmatê xelkê Kurd bi temamî sûcdar e û divê bê sûcîya xwe ispat bike. Di cîhanê da tiştek bi vî awayî encax di rejîma Mistefa Kemal da tê dîtin û Tirk wî bavê xwe qebîl dikin. Rejîma wî rexne nakin. Îro jî dema tiştek ne li xweşê wan çêdibê hewara xwe digihînin Mistefa Kemal û ji tirbê rabûna wî dixwazin. Dîsa di daxuyanîya hikûmatê da pêwiste herkes xwe qeydê eskerîyê bike, bibî esker û li birayê xwe yê Kurd bide. Ez çi bêjim, ev tiştên ha edaleta komara nû ye!... Hikûmeta Tirk her rê û bend da pêşîya xwe. Ji bo kuştina Şêx Seîd, an jî girtîdabûna wî 1000 zêrên zer bexşîş danî. Bi vî awayî insanan dikirîya ku armancên wan bêne pêkanîn.
Nîvê meha Nîsanê bi xayîntînya Qasimê Cibranî li deşta Gêncê hawîdorê qewetên Şêx Seîd hat çepaqekirin, Şêx Seîd, bi hevalên xwe va xwest ji ava Mûradê derbaz bibe û xwe bigihîne çîyan. Di derbazbûna ava Mûradê da Şêx Seîd bi hevalên xwe Şêx Evdila, Seyît Elî, Şêx Xalip, Reşît Axa, Temir Axa û hin şervanên xwe va kete destên eskerê Tirkan. Piştî girtina Şêx Seîd şer hinek dom kir. Şervan xeleqa hawîdorê xwe qetkirin û xwe avêtin çîyayê Şerefdînê. Esker çîyayê Şerefdînê jî girti bû. Li dor Şervanên Kurd dîsa hat xeleqekirin û serhildan bi temamî hat pelixandin. Belê eskerê dewletê û dewlet ne sekinîn. Gundan talan û weran kirin. Kesên neketibûn serhildanê jî hatin girtin, hatin kuştin. Ez di karim li vir mînanek ji malnata xwe bidim. Bavê min neketibû serhildanê belê wî û çend pismamên me digirin, bi tadeyî û îşkencê dikin davên zîndanê. Dîya min tim qisedikir. Digot:
„Piştî ser hildana Şêx Seîd eskerê reş kete gundê me, nav malan. Çîyê me hebû hemî rijandin, şikênandin, li nav hev xistin. Kuwarên genim berdan erdê, cewalên ar vekirin berdan ser genim, tenoka rûn berdan ser arvan, dimsê berdan ser van tiştên erdê, cil û berikên me, qazik û kodikên me li nav wan dan û hemîyan di nav hev da perçiqandin. Ji me ra gotin werin li ser van govendê bigrin. Bi darêzorê bi me govend dan girtin.”
Di vî şerê dawî da, şerê dijî PKKê da jî cindirme diçin gundê mala xwuşka min û eynî tiştî dikin. Metod nehatine guhartin, metodên işkenceyê, medodên maltalankirinê eynî metod in. Belê teknik gelek bi pêş va çoye, işkence û maltalamkirin jî bi tekniktirin tên çêkirin.

**marksdede** · 18-08-2007, 08:16 PM

Mehmet Ağar û kurdên xwe nenas...

Gelo em kurd tê ji dîrokê tîştek fam nekîn û her tîm neyartîya xwe bîkîn?... an jî Mehmet Ağar û kurdên xwe nenas...

Însan mehlûqek bê tarîfe. Xwedîyê bi hezaran rêk û pek e. Îro bi awayek, sibê bi awayek din hereket dike.

Însan, mehlûqek bi tedbîr û pergal e. Ji bo her pirsgirêkek li çareyek digere û bi milyonan pirsgirêkan çareser dike. Xwe ji her awayî ra li gorîya şert, şirût, merc û erkanan amade dike. Ji baharê ra xwe bi awayek, havînê ra bi awayek û ji zivistanê ra xwe bi awayek din amade dike, li gorîya şert û mercên van demsalan xwe hazir dike.

Gelek ferqîyet di navbera insanan û heywanan da hene. Ji bo van ferqîyetan gelek tarîf hene. Tarîfa herî rast pêwist e ku ev tarîf be: Însan dikare sîyaset bike û xwe biguhirîne, an jî xwe nû bike. Belê heywan nikare sîyasetê bike û xwe biguhirîne nû bike. Yanî bi kurtayî Însan mexlûqek polîtîk e .
Insanê bêje "Ez ji polîtîkayê fam nakim" û insanê ku nikaribe xwe nû bike, bi şeklî insan e belê bi rûhî, civakî û sosyalî ne insan ê.

Mezîyeta insan, li gorîya şert û mercên cîhanê xwe nûkirin e. Di vê xalê da, di îslamîyê da hedîsek heye, tê da tê gotin: “Heker tu nikaribî cîhanê biguhirînî, mecbûr xwe li gora cîhanê biguhirîne û xwe nû bike.”

Em di demek wisa da dijîn ku meriv nizane insan xwe nû dikin, an jî, ji bona insanên din bixapînin bi sextekarî xwe wek nûkirinê nîşan didin. Em di nava dewr û demek wisa bêbextî da ne ku herkes herkesî dixapîn e, derew, vir, sextekarî ketine cîyê rastî, dirustî û mezîyetên qenc, mezîyetên qenc jî bûne sivikayîya agil, sîyaset bûyê xapandin û sextekarî. Rêçika guran, keran, kûçikan û merivan ketine navhev, ji hev nayên cûdakirin. Meriv nizane kî rast dibêje kê derew. Kê rast û dirust e, kê xwar e, ji hev nayê ferqkirin...

Van rojên dawî Mehmet Ağarê ku berî çend salan pêşkêşî û serbazîya hêzên tarî dikir, ji nişk va xwe qehremanê demokrasî û aşîtîyê nîşan da. Mehmet Ağar li Dîyarbekrê beyanatek da û piştî vî beyanatî jî derkete televizyonan hin tiştan got ku devê kesên wî nasdikirin û nasnedikirin vekirî ma. Kesên hevalên wî ên dewleta kûr wî hevalkarê terorîstan û bolûcûyan dîtin. Kesên Kurd jî wî dostê xwe hesibandin.

Baş e Mehmet Ağar kî ye?.. Mehmet Ağar, qaymeqam, walî, midûrê ewlewîya Tirkîyê (Emnîyet Genel Midûri), wezîrê edaletê û wezîrê hindirê Tirkîyayê ê kevine, wekîlê serbixwe ê wilayeta Elezîzê ê kevin e û serokê partîya Rîya Rast (DYP), wekîlê milet ê DYP’ yê. Ji bo bîranîna xwendevanên hêja ez dixwazim çend kiryarên Mehmet Ağar li vir kin bînim bîra herkesî.
1. Mehmet Ağar, di malkambaxkirina Kurdan da rolek girîng girtîye ser milên xwe. Dema midûrê hêzên ewlewîyê û wezîrê karûbarê hundir bû bi awayek her şidetî hicûmê ser Kurdên welatparêz dikir. Her Kurdê ku xwe Kurd didît, dikir nav refên terorîst û wan layiqê heqê jîyanê nedidît.
2. Mehmet Ağar, yek ji wan kesan e ku digot masî bi girtina yekoyeko nayên qelandin, pêwiste ava masîyan bê ziwakirin ku masî bi temamî bên qirkirin. Kurd masî bûn û bi yek-yek kuştinê ji ortê nedihatin rakirin. Pêwist bû ava masî di nav da ne, bihata zûwakirin ku bi temamî bihatan qirkirin. Ji bo qirkirina Kurdan pêwist bû tiştên jîyanê didin domandin, bi temamî ji holê bîhatin rakirin. Pêwist bû gundên Kurdan bihatin şewitandin, xirabkirin û kavilkirin. Sedem vê yekê bi emir û fermana Mehmet Ağar bi hezaran gundên Kurdan hatin şewitandin û kavilkirin.
3. Mehmet Ağar, digot Kurdê ku dewa Kurdîtîyê dike, li kêderê bê ditîn bê eman û yeman pêwiste hema ji holê bê rakirin. Bi hezaran Kurdên welatparêz ji alîyê hêzên tarîyên ku bi hayîdarîya Mehmet Ağar hatibûn damezirandin, hatin kuştin û windakirin.
4. Di dem midûrtî û wezîrtîya Mehmet Agar da cara ewil 15 çekên suîkastê ku xisûsî hatine çêkirin ji dewleta Îsraîl hatin kirîn. Van çekan bê qeyd, bê izin û misede dan destên kesên mafîya kesên wek Evdila Çatli û hevalên wî. Kurdên welatparêz bi van çekan hatin kuştin. Yek ji van çekan di mesela Susurluk’ê da derket meydanê.
5. Mehmet Ağar, ser aktorê mesela Susurluk’ e bû.
6. Di doma Mehmet Ağar da mafîya di nav dewletê da xwest doza hakimtîyê bike destê xwe û di vî karî da gelek bi pêş va çûn. Tetikçî derketin û ev tetikçî kesê welatparêz hatin hesibandin.
7. Di dema midurtîya Mehmet Ağar da 1490 kes hatin kuştin ku qatilên wan meçhûl bûn.
8. Di dema midûrtî û wezîrtîya Mehmet Ağar da ji bo kesên mafîya wek Abdullah Çatli, Halûk Kirci; û kesên din pasaporten dîplomat hatin çêkirin.
9. Mehmet Ağar, di sala 1992'an da qatilê qetliama Bahçelievler Halûk Kirci da berdan.
10. Di dema hikumeta 53'iyan da wezîrê edaletê bû. Girtîyên zîndanan ji ber bê edaletîya wî ketin boykota birçîbûna mirinê û 12 kes jîyana xwe ji destdan.
11. Di dema wezaretîya Mehmet Ağar da 400 çekên sûîkastê winda bûn. Ji 2000 zêdetir kesên mafîyayê wesiqeyên sîlehan sitandin, bi fermî kesên mafîya bûne xwedî çek û fedayîyên dewletê.
12. Di dema hikûmeta 54'an da wezîrê hundir bû çekên sûikastê winda bûn. Îfada xwe da komisyona parlementoyê û got ku dizane çikirine ji çekan û çek li kû ne. Belê ev sirê dewletêye û sedem sirê dewletê nabêje.
13. Li her cîyên cîhanê înterpol li Evdila Çatli û Yaşar Öz digerîyan. Belê bi imzayê Mehmet Ağar pelgeyek ji wan ra hatibû tenzîmkirin ku ev wezîfedar û ûzmanên MÎT'ê ne û ev kesên mafîya bi pasaportên dîplomat li her welatî û li Tirkîyayê azad di gerîyan.
14. Dema Halûk Kirci zewicî, Mehmet Ağar bû şahidê nîkaha wî bu.
15. Mehmet Ağar di roja 26.04.199'an da ji komisyona îşkencê a Avropayê ra got ku li Tirkîyayê qed îşkenve tune. Sedem vê gotinê Suleyman Demirel aciz bû û got: "Bi gotina îşkence tinebûbê, îşkence ji ortê ranabe."
16. Piştî van kiryarên Mehmet Ağar, li Elezîzê Kurdên nezan, Kurdên neyarên xwe 68.540 dengan dane Mehmet Ağar û di dîroka komara Tirkîyayê da ji bo Mehmet Ağar rekorek pêk anîn wî şandin parlemanê. Di dîroka Kurdan da ev tişt heye û tê zanîn ku Kurd gelek caran bûne dostê neyarên xwe û ji bo neyarên xwe canê xwe fedakirine. Di vir da jî em dibînin ku Kurd çewa bi destê neyarê xwe digire.
17. Di vê hilbijartinê da serokê qaçaxçîyên eroînê Mehmet Alî Yaprak; Mehmet Ağar finanse kir.
Çewa min got di dîrokê da gelek caran Kurdan alîkarîya dijminên xwe kirine û mala xwe bi destên xwe kambax û wêran kirine. Di vira da dîsa dîrok xwe dûbare dike û Kurd sedem gotinek Mehmet Ağar ku li Amedê anî zimên dibin, dost û mihubê neyarên xwe.

Gelo em Kurd tê ji dîrokê tiştek fam nekin û tim neyartîya xwe bikin???

**marksdede** · 18-08-2007, 08:17 PM

Serhildanên Gelê Kurd û Berdêla Azadîyê -13-
Serhıldana Eşîreta Reşkotan û Raman – Serhıldana Xerzan, Kubîn û Iloha

Pıştî serhıldana Şêx Seîd, eskerê komara nû kete ser erd û axa Kurdıstanê lı her alî qırkırın û talan qêbû. Wezîrê hındır dı roja 26 Gulanê sala 1925`da jı savcıyê dadgeha ıstîqlalê (ıstıklal mahkemesı), mıfettışê ordîya sısîyan (3. Ordu) ra fermanek nıvısand ku lı bajarên Erzırom, Bazît, Dêrsım, Melet, Elezız, Erxenê, Sêwerek, Dıyarbekır, Gênc, Mêrdîn, Sêrt, Bedlîs, Mûş û Wanê hereketê paqıjkırına (temızlık hareketı) Kurdan bêçêkırın. Dı vî fermanî da wezîrê hındır dıbêje ku kesên pevyendîya wan bı kesên serhıldankırın va hebe, an bı Kurdîtîyê û kurdçîtîyê va, an jî bı kesên ku dı vê rîyê da bın va hebe pêwıste kuştî an jî sax bêne gırtın. Dîsa wezîrê hındır, dı vê fermana xwe da eşkere dıke ku ev paqılkırın heta roja 25 ê Gulanê sala 1925`an temam bıbe.
Lı ser vê fermanê mıfetışîya ordîya sısîyan telîmatek dıde esker û dıbêje ku lı Kubîn (Bışêrî), Xerzan, Mıfarqîn (Sılîvan) Basûr (Kulp) û Sasonê hereketek gelek bı şıdet derhal bêçêkırın, temamîya sîlehan bên cıvandın, eşqîya bên gırtın, mal bên talankırın û lı gorîya hal û wezîyetê kesên nerazîbûna xwe nîşan bıdın hema (derhal) bên qırkırın(ımhakırın). Esker dıkeve Xerzan, Qubîn û Îloha, kê dıkeve ber wan dıbêjın serhıldan kır û qırdıkın. Eşîreta Raman, Reşkotan û Mala Faro dıkevın çîya: Cemîlê Çeto, Şêx Evdırhıman, Şêx Emer lı hêla Mısrıc (Kurtelan) û Qubînê (Bışêrî –Beşîrî) û eşîrên Raman, Elıkan, Pencînaran û Receban dı bın fermandarîya Emînê Perîxanê da lı hêla Iloh (Batman), Qapılcewz(Kozluk) û Sasonê dıjî esker dı roja 09.08.1925`an da dest bı şer dıkın.
Mın lı jor jî got ku serokê eşîra Mala Faro Cemîlê Çeto, serokê eşîra Raman Emînê Perîxanê dı serhıldana Şêx Seîd da alîkarîya dewletê kırıbûn. Belê 4 meh nakeve navberê dewleta komara nû fermana qırkırına alîkarên xweyên Kurd derdıxwe. Mal û warên wan wêran dıke. Ev dostên alîkar pışrî berxwedanên çetîn û dıjwar dışkên. Tên zîndankırın, dardankırın û nefîkırın.
Ez her tım lı cîyan û dı nıvısandınên xwe da fesla dardakırına Cemîlê Çeto dıkım. Cemîlê Çeto jı gundê Eynqesır bû û Eınqesır bı qezayê Mısrıcê (Kurtalan) va gırêdayî ye, jı gundê me Mınar gelek dûr nîne Dema Cemîlê Çeto lı meydana Dıyarbekır tê dardakırın kurmamek babê mın esker bû. Dema ez bıçûk bûm ev kurmamê bavê mın rehmetîyê Ehmed tım qıseta dardakırına Cemîlê Çeto dıkır: Dıgot:
“Dema Cemîlê Çeto elıqandın ez esker bûm. Gelê Dîyarbekır lı meydana ıdamê hatın cıvandın. Cemîl derxıstın ser kursî û jê pırsîn, gotın:
- Gotınên te ên dawî çîne, bêje.
Cemîl lı qerebalıxa meydanê mêzekır û got:
- Gelî Mısılmanan, Jı herkesî ra bêjın, lı kîjan cıvat û cemeet navê mın derbaz bıbe, bıla kes rehmetê lı mın neke û bıla bêjın Cemıl “lanet lı tebe!.” Em tev şaş û mat bûn.“
Wê demê kesî fêm nedıkır ku Cemıl çıma wıha gotîyê. Ez zarok bûm mın jî fêm nedıkır. Belê pıştî salan mın fêm kır rehmetîyê Cemıl jı bo çı van gotınan kırîye wesîyet. Berî dardakırına xwe bı 5-6 mehan alîkarê Mıstefa Kemal bû. Belê dîsa jî hat dardakırın. Wwedê rehma xwe lê bıke, wî bı buhışta xwe şa bıke, hêvîdarım cîyê wî buhışt be, ewî wesîyetek gelek manîdar jı me ra gotî ye.
Dı serhıldana eşîrêrên dora Batman û Bışêrîyê Raman û Reşkotan da wezîrê hındır jı mıfetışê ordiya 3.`an ra serê meha Temmizê sala 1925`an, dı nıvısandınek xwe da wıha dıbêj e: “Bı qewetên leşkerî lı hêla Bışêrî, Xerzan, Mıfarqîn, Qulp û Sasonê pêwıste hereket zaf bı dıjwar û bı şıdet bê pêkanîn. Dıvê dı vî hereketî da kesên mıxalıf bı temamî jı holê bêne rakırın û bêne wındakırın.”
Dewletê jı bo qırkırına Kurdan çî jı dest hat dıkır. Em dıkarın bı sedan fermanên wan lı vır bînın holê bı gotınên wan, dı vê cîhanê da wan şermezar û rûreş kın. Her serhıldanek bû ye mana jı bınî rakırına gelê Kurd. Bû ye sedemê xem û kulan, malxırabî û perîşanîyê, nexweşanî û mırınê, nefîkırın, bêmal û warî, belengazî û tuneyîyê.

**marksdede** · 18-08-2007, 08:19 PM

Serhildanên Gelê Kurd û Berdêla Azadîyê -14-
Serhildana Sasosn ê

Gelek sebebên serhildana Sason hene. Dewlet, piştî serhildana Şêx Seîd, dixwaze hêdî hêdî Kurdistan vala bike, bê Kurd bihêle. Hele du cî di Kurdistan da hene ku dewlet van cîyan serbela dibîne. Ev cî yek Dêrsim e û ê din jî Sason e. Dêrsim û Sason di dema Osmanîyê da jî nebûnê koleyê dewletê, vêrgî nedan e, ji bo şeran esker neşandin e. Di dema komara nû da jî vergî nadin. Sason ne vergî dide û ne jî xortan dişîne esker. Dewlet dixwaze temamîya Kurdistana Bakûr bike bin bandora xwe. Seba vê yekê li Sasonê zorî û zordarî zêdedike. Bi qebûlkirina Zagona Îskanê dixwaze hêl û eşîrên serhişk nefî bike. Sason jî cîyek ji van cîyê serhişk e.
General Cemal Madanoglu di pirtûka xweya bi navê « Anîlar 1911-1838 » da sebebê serhildana Sason wiha dinivisîne :
«Qeymeqamek zaf dirust dibe qeymeqamê Sasonê. Dixwaze bi delalî Sasonîyan bine rê. Bi kesên xwuyayîn ra civînan çêdike, xwe bi wan dide şirînkirin. Memûrên bilind ên qezayê dijî qeymeqam dibin yek, gilîya wî dikin û ji Sasonê didin sirgunkirin.
Dewlet midurê nehîyeyek tayînê cîgirtîya qeymeqam dike. Cîgirê qeymeqam kesek ku ji ordîyê hatîyê avetin e. Dixwaze bibe qeymeqamê esil. Memûrên Sasonê tev dide hev û bi wan ra mişêwram dike, wan li hev tîne, temaman dike alîkarên xwe. Yuzbaşîyê cindirman, reysê cemîyeta teyarê, miftî, midurê postê û kî heye tevan li dora xwe dicivîne, li gundan qereqolan digirin û cindirman tînin qezayê ji wan bêlûkek eskerên cindirme çêdikin. Dibêje heta niha kesî li Sasonê vergî ne civandî ye. Ezê vergîyê bicivinîm ku herkes bêjê kesê ku li Sasonê pêşî vergî civand filankes e. Bêlûka esker hiltîne, bi memûrên qezayê yuzbaşî, reysê teyarê, miftî, midûrê poste û ên din ra hereketê gundan dike ku vergîyê bicvîn ê. Berê xwe didin gelîyê Xirbekê. Di gelîyê [irbekêda gundê Xirbekê gundê ewil e. Axayê gund jî Tererê Badik e. Teterêî Badik merivek bi aqil e. Ji kesên eşîra xwe ra dibêje :
- Ez dikarim van eskeran di vî gelî da winda bikim. Belê tê dewlet di cîyê bêlûkek da tabûrek bişîne ser me. Tê gelek insan telef bibin. Ya qenc ev e ku ez hinek pere bicivînim, bidim wan bila herin û serê me jî nekevê belayê.
Diçe cem qeymeqam û kesên pê ra, wan dewetê gund dike û dibêze çend roj bibin mêvanên me, emê di van çend rojan da ji gundan vergî bicivînin, bidin we û herin oxir be. ~in memûr werin gund, li ser seran li ser çavan. Bila esker nekevin gund. Li dervayê gund çadirên xwe deynin. Qeymeqam vê pêşniyazîya axa qebûl dike. Esker li jorîyagund çadiran datînin û memûr di çin gund. Gundî wan di nav xwe da par dikin û her malek memûrek an du memûran dibe mala xwe mêvanîyê. Qeymeqam û yuzbaşî jî dibin mêvanê Teterê Badik. Axa gundîyan dişîne gundên din ku pere bidin hev. Encax îşek çewt çêdibe.
Jinên hêla Sasonê gelek delal in. Bûka Teterê Badik jî ciwan û gelek delal e. Yuzbaşî li fersendê diger e. Di demekê ku qedymeqam û Teterê Badik diçin cem memûrên din û di male da kesê din namîn e yuzbaşî dest davêje bûka Teterê Badik. Bûk qîr dike. Kurê Tetar li der va çîrên û hewara jina xwe dibihîse dike. Di gund da dibe qîyamet. Herkes sîlehê xwe hildide û hicûmê mala axa ser yuzbaşî dike. Yuzbaşi derdikeve serê ban û xwe davêje alîyê paşî, direve. Ji alîkî va direve, ji alîyê din va bi sîlehê xwe li gundîyan dixe, xwe digihîjîne esker. Esker jî berikan li ser gund direşînin. Gundî dîn û har dibin, hicûmê memûrên di gund da dikin. Qeymeqam, miftî, reysê teyarê, midurê postê û memûrên din tev dikujin. Serhildan jî bi vî awayê destpê dike.
Serhildanên Sasonê ji sala 1925`an heta sala 1937`an dom kirine û ev serhildan em dikarin bêjin ku 4 car çêbûn e. Serhildana pêşîn bi serhildana Şêx Seîd ra dest pêkir. Piştî şikênandina Şêx Seîd Sason jî, ji insanan hatîye vala kirin. Belê hawîdorê Sason çîyayên hişkin û rê nadin. Kesên ku ji hêla Sason hatin e nefîkirin û belawelakirin, di demek kin da dîsa zivirîn e gundên xwe. Sedem serhildana Araratê (Agirîyê) di sala 1930`an da li Sasonê dîsa serhildanek destpêkirî ye. Di qeydîyên rismê ê dewletê da dibêje ku di meha Êlûnê sala 1932`an da 4 tabûrên suwarî şandin ser Sasonê. Sedem ku zivistan nêzik e esker nikare di çîyan da cî bigire mecbûre zu bi paş va dizivire. Belê gund, xanî û mal bi temamî hatine tehrîbkirin, kavilkirin û wêrankirin. Ev gotinên ha bi temamî gotinên dewletê ne ên ku di ewraqên resmî da cî girtin e.
Cemal Madanoglu jî di hereketê 1932’ yan di cî girtî ye. Ew jî di pirtûka xwe a bi navê “Anilar 1911-1938 – Bîranîn 1911-1938 “ da “ dibêj e: “Piştî çar-pênc heftîyan hewa xira bû, sarî ket. Esker bi baş va zivirî. Seyar tabûra me cindirman li wê ma. Zivistan z0r kir, em jî bi paş va zivirîn.”
Cemal Madanoglu di pirtikû xwe da gelek dirêj li ser vî hereketî disekine. Kelek kiryar û bîranînan dinivisîne. Bi zimanêkê xweş, qise dike û pirtûka xwe kirîyê şiklê romanek. Zaf nêzî qirkirina milet nabe yanî li ser qirkirinê nasekine, belê wekî Muhsin Batûr jî, ji xwendavanan bexişandin naxwaze. Tumena wan li ser maseyê pilanek qirkirinê amade dike û emir didin esker, ku esker vî pilanê pêkbîne. Cemal Madanoglu wiha dibêje:
“Pilanê ku kurmayên tumenê li ser masê hazirkiribûn, heke bikaribiya bi rastî bihita pêkanîn, zêç, zarûk, ciwan, pir-kal temamîya hevçend insanan di serda jî, bi cil û libasên xwe, bi kincik û potikên xwe, bi mirîşk, bizin, mî, terş û talanan xwe va tê bi çî awayî, bi kuva bibran kes nizan e.”
“ ... Bi min ra bi dayîmî pere hebûn. ~inê bêjin ku te vî preryî ji ku tanî?.. Gundên esker digirt ser, Kurd ji gund direvîyan. Eskeran heywanên wan tev didan hev û teslîmî tabûrê dikirin. Belê min wisa nedikir. Çimki, li Sasonê xelkê mintiqa qedexeyê û mintiqa serbest di nav hev da bûn. Pismamên hev bûn. Hinek bûne hevalbendên hikumatê, hinek bûne dijî hikûmatê. Çima?. Ji bo qismek wan di mintiqa serbest da û qismek di mintiqa qedexekirî da mane. Belê çi he ye ku xelk eynî xelk e. Ên ku di mintiqa qedexekirî da mane, dema esker dikeve gundên wan terş û talanên xwe dihêlên û direvin, piştî esker ji gund derdikeve dîsa dizivirin gîndên xwe. Min heywanên wan teslîmî tabûrê nedikir. Kerek, hêtirek bi 20, mîyek bi 15, bizinek bi 10 kuruş difrote kesên ku li mintiqa serbest diman. Dema kesên di revîyan piştî ku esker ji gundên wan derdiketin dîsa bi paş va dihatin gundên xwe. Kesên ku heywanên wan kirî bûn, pereyê xwe ji wan distanindin û heywanên wan didan wan. Bi vî pereyî min ji esker ra xwarin, vexwarin dikirî. Zabitên bêlûkên din vî nizanibûn û jî min ra digotin tu miaşê xwe tev didî esker.”
“Me li nava daristanek da çend heywan dîtin. Pêwist bû li wan deran heyvan tinebûna, ji bo ku mintiqa qedexe bû kes û heywan nebabûn. Eskerên kifşê, jinek û du zarokan anîn. Min ji jinikê pirisî ku li vira çidike? Jinike got ku ji bo xwarinê li loxîn (gulik) û soryaskê digere. Min pisrkir gelo mêrê wê li kû ye. Got di gund da ye. Ez mecbûr bûm vê jinikê û zarokan teslîm bikim. Tê wan bişandin tabûrê, ji wê jî bişandan Xerza, qaymeqam jî tê wan bi şanda Diyarbekir û ji wê jî bişandan bajararek Anadolê. Mecbûr mêrê wê jî dema bibihîsta tê teslîm bibûya. Eynî mi`emele tê pê ra jî bikran û wî jî bişandan Anadolê bajarek din. Êdî jin û mêr, bav û zarok nikaribûn bigihîştan hev. Jinik bi zarokên xwe va tê perîşan bibûya. Min parîkî fikir kir û jê ra got hadî here, zû ji vir dûr bibin. ...... Ez gihîştim gundê Norşên ku li ber devê çemê Xerza bû. Gundi tev revîya bûn, gund vala bibû. Ji xeynî pişîkan ruhberî di gund da tune bû. Pişîk jî piştî midetek tê ji birçîya bimran.”
Cemal Madanoglu di pirtîka xwe da li ser bext û sozên Kurdan jî disekin e. Di nava agir û alava qirkirina Kurdên Sasonê da jî dema Kurdan soz û bextek bi dan heta nirinê li ser vî soz û bextî di sekinîyan. Belê hin zabitên Tirk soz û bextê Kurdan bi awayek xirabî di`emilandin. Madanîwlu di pirtûka xwe da dibêj e:
“Em û Kurd bi hev ra ketibûn şerek giran. Ew di girek, em di girên din da bi qasî 200 mitro ji hev dûr û hev didin ber tifingan. Du birîndarên min çêbûn. Mecbûr van birîndaran bikşînin pişt cepe, bigihînin tixtor. Nexwe tê bimrin. Bêlûka min tam di cepe da ye. Bêlûkên din li pişt bêlûka min in. Kumandarê tabûrê li paşîya cepe ye. Min bangê Kurdan kir, got ez dixwazim em bext bidin hev, demek kin agirbest bikin. Serokê Kurdan bersiv da û pêşnîyarîya min qebûl kir. Me birîndarên xwe bi paş va kişand. Çend Kurd derketin serê kevirek rûniştin. Jixwe her alîyên me kevir û zinar bûn. Ez jî derketin hafa wan, li serê kevirek rûniştim. Kurdek, Kevirek girt destê xwe û li kevirê ser rûniştibû da, bangê min kir got:
- Ev kevir e. Evder her cî kevir û zinar e? Hin ji vir çî dixwazin. Herin Hezo mihelebî bixwin.
Yekê dn derket cem û bangê min ki, got:
- Îsmet Paşa we dişînê vir. Ev çewa çêdibe? Îsmet Paşa jî yek jime ye. Gelo ev çi ecêb e?
Min ji wan ra got ku em jî kesên di bin emir da ne. Em ne