ebulenin

Kürt halkı için gerekli olan müzik tarzını bulmamız ve bunu geliştirmemiz gerekir. Öncelikli olan Kürt toplumuna, halk olarak, ulus olarak, çeşitli gereksinimlerine hitap edebilecek fenomeni geliştirmektir.” Kürtlerin ihtiyaçlarını karşılayacak fenomenleri yaratmak gerektiğine dikkat çeken sanatçı Dr. Xemgîn Bîrhat, PKK’nin Kürtler için bir rönesansın başlangıcı olduğunu dile getirdi. “Şu anda Kürt müziği belli ticari kaygılar ön plana alınarak yapılıyor” diyen Bîrhat ile Kürt müziğinin tarihsel gelişimi ve Kürt müziğinin günümüzdeki sorunları üzerinde konuştuk.

Kürt müziğinin tarihsel gelişimine baktığımızda dönüm noktası sayabileceğimiz neler var? Mesela isyanlar, katliamlar vs…Yine Kürt müziğinin mihenk taşı diyebileceğiniz sanatçılar var mı?

Her şeyden önce Kürt müzik tarihini irdeleyecek az kaynak var. Dolayısıyla Kürt müziğinden bahsederken genellikle dört öğe öne çıkıyor: Birincisi; Tarihsel olaylar, ikincisi; komşu halkların tarihlerini beraber irdelemeyi gerektiriyor, üçüncüsü; var olan yazılı edebi ürünler buna bağlı olarak Kürt şairlerinin yasam öyküleri ve dördüncüsü; yapılan etnolojik kazılar sonucu elde edilen bulgular. Mezopotamya’da yapılan etnolojik kazılar sonucunda bulunan enstrümanlar ve relifler, burada bir müzik kültürünün gelişmiş olduğunu gösteriyor.

Diğer taraftan tarihte ün yapmış, tıpkı Selahaddin Eyyubi gibi, Kürt müzisyenlerde vardır. Ancak bunların Kürt müziğine ne kadar katkıları olmuştur tam bilinmiyor. Örneğin Kaşif Harun Al-Raşit döneminde, 743-806 yılları arasında yaşayan ve büyük bir üne kavuşan Kürt asilli İbrahim Al-Mehdi İslam dünyasına ilk konservatuarı getiren kişi olarak bilinir. Tarihçiler, onu İslam müziğinin klasik babası olarak tanımlarlar; aynı şekilde oğlu İshak da müzisyen olarak büyük üne kavuşur. Bu aile Abbasi döneminin müzik dünyasına ‘yön veren’ olarak bilinir. Bu ailenin öğrencilerinden Ziryab’da, 789-857 yılları arasında, aynı şekilde kaşiflerin yanında yasamış ve Arap müziğine büyük katkılar sunmuştur. Tarihten gelen bu olgu, maalesef günümüze kadar geliyor; Kürtlerin ülkesini işgal eden, kültürlerini asimile eden devletlerin en ünlü sanatçıları Kürt asıllı sanatçılar olmuştur.

60’lı yıllardan sonra ki sol dalgalanmanın Kürt müziği üzerine etkisi oldu mu? Nasıl?

Kürt müziğinde 60’lı yılların sonlarına doğru bir hareketliliğin olduğunu söylemek mümkün; ama bunun Türkiye’de gelişen sol hareketle bağlantısı yok. Bu gelişme daha çok o yıllarda güney Kürdistan KDP’si tarafından geliştirilen silahlı mücadeleyle bağlantılı olmalı. 60’lı yılların sonlarında çeşitli dengbéjlerin plak şeklinde çıkardıkları bazı ürünlere rastlamak mümkün. Bu plaklarda çeşitli toplumsal olaylar ve aşk öyküleri anlatılıyor. Ancak 1970’li yılların ortalarında çeşitli Kürt örgütlerinin gelişmesi Kürt müziğine farklı form ve biçim kazandırdı. O yıllarda yapılan müziğin normal otantik dengbéjlik tarzında değil de, daha çok marş tarzında, ajitasyon propaganda ağırlıklı bir müzik tarzı gelişmeye başladı.

Peki, 80’li yıllar? O yıllarda, mesela PKK’nin kendini iyice hissettirdiği bir süreç, Kürt müziğinde ne gibi değişiklikler yaşandı?

Kürt halkı tarihsel süreçler içinde yabancı güçlerin sürekli bir istila ve işgaline maruz kalıyor. Kürdistan’ın sürekli çatışmalı bir bölge konumunda bulunması Kürt halkının büyük bir bölümünü dağlarda yaşamaya mecbur kılmış, bir diğer bölümünü de göçebe konumuna getirmiştir. Hal böyle olunca, Kürt insanı çok sınırlı olarak sanatla tanışma fırsatı bulmuştur. Onun içindir ki, yetişen nesiller güçlü bir Kürt sanat yapısıyla tanışamamıştır; ancak asimilasyon politikalarının henüz kurumsallaşmadığı dönemlerde Kürt müziğinde bazı gelişmelerin olduğunu söylemek mümkün. Bu dönemlerde Kürt müziği sadece Kürt halkının çektiği acıları dile getirmekten çok, tarihi süreç içinde Kürt halkının ruhi şekillenmesine, kültürel entegrasyonuna büyük katkılar sunmuştur. Kürdistan’ın dört parçaya bölünmesi, özellikle kuzey Kürdistan’da Kürt müziğinin Türkçe’ye çevrilerek söylenmesi, Kürt insanlarının Türkçe şarkı söylemeye zorlaması Kürt müziğinin gelişmesini bir anlamda engellemiştir.

Bu anlamda PKK’nin kuruluşu, genel olarak, PKK’nin de belirlediği gibi, Kürt tarihinin baş aşağı gidişine müdahaledir. Elbetteki bu müdahale Kürt sanatını da etkisi altına alacaktı; Özgürlük Hareketiyle Türk devleti arasında kızışan savaşın yarattığı toplumsal duygular, Kürt kültürü ve sanatını da etkileyecekti. Bu durumda, PKK’den önce kurumsallaşmış herhangi bir Kürt sanatsal faaliyeti olmadığından, gerek Özgürlük Mücadelesinin gereksinimlerine cevap olacak, gerekse de Kürt halkına moral kaynağı olabilecek kurumsallaşmalara gitmek ve var olan nicel nüveleri nitelikli hale getirmek gerekecekti. İşte bu yıllarda Kürtler sanatsal örgütlenmelere gitti. Avrupa’da bir grup sanatçı adayı 1983’te “Komela Hunermendên Welatparêz ê Kurdîstan” Hunerkom’u kurarken, Türkiye’de de Kürt kültürünün geliştirilmesi için faaliyet gösteren ilk kurum olan Mezopotamya Kültür Merkezi (MKM) 1990’lı yılların başında kuruldu. Bu kurumlarda Özgürlük Mücadelesi sonucu canlanan ulusal ruhun etkisiyle pek çok sanatçı yetişti ve bunlardan Ozan Sefkan, Mizgîn, Serhat, Hogir gibi arkadaşlar Özgürlük Mücadelesine katıldılar ve şehit düştüler

99 yılı Kürt müziği için bir kavşak sayılırsa, 99 yılı öncesi ve sonrasını kıyaslayabilir misiniz?

Her şeyden önce şu belirlemeyi yapmak yerinde olacaktır: 99’dan önce yapılan Kürt Müziğinin belli yönlendirmeler içinde olduğunu belirtmek gerek. Daha doğrusu 80’li yıllardan 90’lı yılların ortalarına kadar, o dönemdeki politik ortam, Kürt halkının içinde bulunduğu siyasal durum ve var olan gerilla mücadelesi Kürt müziğine farklı misyonlar yükledi. Bu misyonların başında, müziğin ajitatif, siyasal ve taraf olma yönünün çok belirgin olarak öne çıkması geliyor. Çeşitli sanatsal kaygılardan ve popülerlikten uzak sadece hedefe kilitlenmiş bir durum vardı. Tabii bu müzik yapan herkes için geçerli değildi; ama müzikle uğraşan arkadaşların eserlerinde bariz bir şekilde görünen bir durumdu bu... Zaten bunun dışında farklı bir duruş kitleler tarafında fazla kabul de görmezdi. Bazı sanatçı arkadaşlarımızın bu dönemde yaratılan eserleri eleştirdiklerine, küçümsediklerine bazen tanık oluyorum; ama bu yıllarda kızışan savaş gerçekliği göz önünde tutulursa, birçok yeni sanat ve kültür eserlerini de doğurduğunu söylemek lazım. Bu dönem aslında Kürtler için bir rönesansın başlangıcı olarak bilinmeli; çünkü bu yıllar Kürtlerin yeniden kendi kimliğine dönüş, insanlık alemine “ben de insanım” demenin adı olan yıllardı. Her şeyden önce bu yıllarda Kürt kültür ve sanat faaliyetleri örgütsel bir yapıya kavuşturulmuştur. Kürt Müziği yine bu yıllarda Kürt halkında değişime uğrayan duygu ve düşünceleri dille getirmiş, özgürlük, dil, kültür ve kimliğini sahiplenme duygularının gelişmesinde rol oynamıştır.

Böylesi etkin bir rol oynayan Kürt müziği, 2000’li yıllardan sonra bu yaratıcılığını yetirmiştir; 80’li yıllardan sonra bir devinim ve yaratıcılık sergilemiş, 2000’li yıllarda adeta tıkanmıştır. Tabii bunun sebeplerini sanatçılara yüklemek “işte artık üretemiyorlar” demek işin kolayına kaçmak olur. Bunun birçok iç ve diş sebepleri vardır. Her şeyden önce 1998 yılına kadar sürdürülen örgütlü Kürt kültür-sanat faaliyetleri, bu zamana kadar yaptığı müdahale ve yönlendirme fonksiyonunu 1999’dan sonra etkin bir şekilde kullan(a)maması, Kürt toplumu için gerekli olan müzik ve sanatçıyı geliştirmemesine neden olmuştur. Adeta bir rehavet içine girilmiştir. Buna, gelişen küreselleşme ve teknolojik gelişmeler de eklenince, Kürt müziğinde de farklı pazar mantığı, popüler olma gibi çeşitli ‘sanatsal kaygılar’ ön plana çıktı. Burada sadece sanatçılardan alternatif olmasını beklemek hayalci bir yaklaşım olur. Dolayısıyla var olan egemen sisteme karşı etkin bir müzik sanatı geliştirmek mümkün olmamış, bazı Kürt sanatçıları ve gruplar bu dönemi çeşitli halk melodilerini poplaştırarak veya yeniden yorumlayarak kapatmaya çalışmışlardır. Diğer önemli bir hususta, dönemlerin kendilerine has oluşturdukları ruhsal yapıları oluyor. 80’li yıllarda toplumda daha çok kollektif, paylaşımcı ve pozitivist bir ruh hali hakimken, bu durumun 90’li yılların sonlarına doğru, kendisini bireysel, paylaşımdan dayanışmadan kaçan bir ruh haline dönüştüğünü görüyoruz. Tabii bu durum müzikte de yansımasını buluyor.

Bu durumda neler yapılabilir? Nelere ihtiyaç var?

Şu anda Kürt müziği belli ticari kaygılar ön plana alınarak yapılıyor. Yani tüketime yönelik olarak yapılan bir sektöre dönüşmüş durumda. Buna da karşı değilim; bu durum eşyanın tabiatında vardır; ama öncellikle Kürt halkı için gerekli olan müzik tarzını bulmamız gerekiyor ve bunu geliştirmemiz gerekir. Elbetteki müziğin değişik formları toplumun sosyolojik ve psikolojik algılama şartları el verdikçe gelişecektir. Bunun önüne geçemeyiz; ancak her müzik tarzının da bir yaşam tarzını beraberinde getireceğini unutmamak gerek. Öncelikli olan Kürt toplumunu, halk olarak, ulus olarak, çeşitli gereksinimlerine hitap edebilecek fenomeni geliştirmektir. Bunu da ancak var olan kurumlarımız yapabilir. Yani doğru bir yönlendirme ve müdahale yapmak gerekir.

Amed’de bir yıl önce Kürt Müzik Konferans yapıldı. 2. si Avrupa’da yapılacak sanırım. İlk konferansın ne gibi etkileri neler oldu?

Bir yıl önce Amed’de yapılan Kürt Müziği Konferansı bir ilk olması itibariyle önemli bir girişim oldu. Konferansta Kürt müziği hakkında daha çok bilimsel sunumlar yapıldı. Bu yönüyle hayli öğretici olduğunu belirtebilirim. Ancak güncel pratik sorunlar üzerine her ne kadar tartışma yaşandıysa da pratik çözüm önerileri geliştirilemedi. Örneğin; sanatçıların albüm yapımında yapımcı firmalarla olan sorunları, dağıtım pazarlama sorunları vs. Her ne kadar bunlar direk sanatçıyı bağlamasa da, ekonomik sorun olarak sanatçıya yansıması oluyor. Buna rağmen bazı sorunları tartışmak, en azından var olan potansiyeli tanımak açısından faydalı bir konferans olmuştu. Aslında sorunun çözümü, bu tür platformlarda sorunu tartışmak değil, bu tartışmaların sonucunda ortaya çıkan kararları uygulamaktır…

‘Kürt müziğinin farklı sorunları var’



Kürt Müziğinin güncel, acil sorunlarına ve geleceğini değerlendirir misiniz?
Kürt müziğinin güncel, acil sorunlarını genel müzik sektöründe yaşanan sorunlardan ayrı ele alamayız. Bu sektörde gelişen teknolojik araçlar, küreselleşen bir dünyada insanların genel yaşam sorunları, müziğin içeriğinden tutalım, formuna ve sunumuna kadar etki yapıyor ve hatta bu sanatı icra eden sanatçının fiziksel yapısına kadar yansıyor. Bunun sonucu saç-sakal uzatarak veya keserek imaj peşinden koşan sanatçılara her gün tanık oluyoruz. Bu dünyada genel olarak böyle; ama Kürtlerin sosyal, siyasal, ekonomik durumları göz önünde tutulursa biraz farklı değerlendirmeye tabi tutulması gerekecektir.

Her sorunda olduğu gibi Kürt müziğinin sorunları da Kürt toplumunun özgürlük sorunuyla bağlantılı bir öğe konumundadır. Eğer Kürt toplumu özgür değilse, sonuçta kendi müziğini de özgürce, istediği tarzda ve formda geliştiremeyecektir. Bu durumuyla Kürt müziğinin farklı sorunları vardır. Genel bir olgu olarak her sanatçı ve sanat ürünü dinleyicisiyle buluşmak, onunla iletişim halinde olmak ister. Bu alanda ne kadar sağlıklı iletişim kanalları açılırsa o kadar sağlıklı sanat eserleri ortaya çıkar. Şimdiye kadar Kürt müziği kendisini daha çok siyasal bir ortamda ifade ediyordu. Farklı tarzlarda, örneğin salon konserleri, dinletiler tarzında, fazla gelişkin değildi. Buna her nedense Kürt dinleyicisi kültürel olarak hazırlanmamış. Kürt sanatçıları var olan sorunlarını, ya var olan egemen sistemin hukukuna göre çözerler, yani telif haklarından tutalım ekonomik sorunlarına kadar, ya da, var olan Kürt kültür ve sanat kurumlarında örgütlenirler ve kendi sorunlarına kendilerine göre, özgün çözümler üretirler. İkincisi bana daha uygun görünüyor.