21-11-2007, 06:12 PM
|
#1 (permalink) | |||||||||||||||
|
Kürt dili
Kürt dili
Kürt dili üzerindeki arastirmalar, Kürtler bakimindan Irak Kürdistani´ndaki istisna durumu saymazsak, bu tek tük aydinlarin daha çok da yurt disinda yaratmaya çalistiklari sinirli olanaklarla yetinmek zorunda kalmistir. Irak Kürdistani´ndaki kesintisiz ulusal mücadelenin yarattigi kültürel görece serbestlik ve ardindan 1960´lardan sonra gelen sinirli otonomi olanaklari, bu parçada dilimiz üzerinde çalisan aydin sayisinin ve arastirma kurumunun bir dereceye kadar daha fazla olmasini beraberinde getirdiginden, bu parçada göze çarpan degerli çalismalardan bahsedilebilir. Bunun ötesinde, Kürt dili üzerine yazilanlar, yabanci kimi dogubilimci, dilbilimci, gezgin ve misyonerlerin eserleridir. Zazaca´nin Kürtçenin bir lehçesi olmadigini günümüzde siyasi maksatlarla öne süren çevrelerden bazilari da kimi Ermeni milliyetçi ideologlaridir. Büyük Ermenistan iddialarina sarilan bu çevreler Kürdistan´in kuzey ve bati kesimlerini de bu Ermenistan´in sinirlari içinde saymaktadirlar. Buralarda Ermeni nüfusunun olmadigi bilincinden hareketle Zazalari, özellikle de Dersim´in Alevi Zazalarini köken itibariyle Ermeni göstermeye kalkismakta ve bu maksatla da Zazacayi diger Kürt lehçelerinden uzak tutmaya, Ermenice´ye yaklastirmaya çalisan gülünç tezler üretmektedirler. Bu çevrelerin de Zazalarin Kürt olmadigini öne süren kimi çevreleri destekledikleri görülmektedir. ilginç olani, Ermeniler destek verdikleri çevrelerin ayni olmasidir. Fars iktidarlari ve onlarin parali ideologlari da çabalarini, Kürtçe´nin bagimsiz bir dil olmadigi, Farsça´nin lehçelerinden biri oldugu, Kürtlerin de Fars ulusunun bir parçasi oldugu iddialarini yayginlastirmaya sarfetmislerdir. Siyasal iktidarlar ve onlarin özel maksatli kurum ve kisileri disinda kimi yabanci dilbilimci, gezgin ya da misyoner de bazan ülkelerinin çikarlarini gözeten siyasi maksatlarla, bazen de asiri yüzeysel gözlem ya da arastirmalar neticesinde yanilgiyla Kürtçe´nin bagimsiz bir dil olmadigini, eski ya da yeni Farsça´nin bir lehçesi oldugunu öne sürmüslerdir. Kürt dili konusunda bu tür bilinçli çarpitma ya da yanilgilari öne sürenlerin sayisi bir-iki kisiyi geçmezken Kürt lehçeleri üzerinde hayli farkli görüsler ileri sürenlerin sayisi da az sayilmaz. Diger yandan bir gerçegi kabul etmek gerekir ki iyi niyetli bilimsel amaçli arastirmalar da oldukça az olmalarinin yanisira Kürt dili ve lehçeleri konusunda birbiriyle çelisen görüsler öne sürmüslerdir. Bu alanda da belirsizliklere rastlanmaktadir. Bütün zorluk, belirsizlik ve eksikliklere ragmen Kürt dilinin ses, sözcük ve cümle yapisi üzerinde yapilan arastirmalar, Kürt dilinin uzun tarihsel bir dönemden beri süregelen özgün bir gelisme sürecine sahip bagimsiz bir dil oldugunu kanitlamis ve dilbilimi alaninda bu gerçek kendini kabul ettirmistir. Buna göre, Kürtçe; Hint-Avrupa dil ailesinin Hindu-irani kolunda irani bir dildir ve onun kuzey-bati irani grubundandir. Bilindigi gibi, dilbilimciler, dünya dilleri üzerinde çesitli yönlerden yaptiklari arastirmalar sonucunda bu dilleri basta köken olmak üzere degisik bakimlardan birbirlerine olan yakinlik ya da uzakliklarina göre ayirmis, baska dillere göre kimi dilleri birbirlerine yakin bularak onlari ayni dil ailesi içinde saymislardir. Dünya dilleri su dil ailelerine ayrilirlar: 1) Hint-Avrupa Dilleri Ailesi 2) Sami Dilleri Ailesi: Arapça, ibranice, Akatça gibi dilleri içine alir. 3) Bantu Dilleri Ailesi: Güney ve orta Afrika bölgelerindeki kimi dilleri içerir. 4) çin Dilleri Ailesi: çin ve Tibet dillerini içine alir. 5) Ural-Altay Dilleri Ailesi: Bu dil ailesine Fince, Macarca, Estonca, Uygurca, Samuyetçe, Türkçe, Mogolca ve Mançuca girer. Kürtçe´nin içinde yeraldigi Hint-Avrupa dilleri ailesi, Asya ve Avrupa kolu olarak ikiye ayrilir. Bu dil ailesinin Avrupa kolu da Cermen dilleri, Roman dilleri ve Slav dilleri olmak üzere üçe ayrilir. Cermen dilleri koluna, isveççe, Norveççe, Danimarkaca ve islandaca gibi iskandinav dilleri ile Felemenkçe, Almanca ve ingilizce girer. Roman dilleri, Portekizce, ispanyolca, Fransizca, italyanca ve Romenceden olusur. Slav dilleri koluna ise Rusça, Ukraynaca, Bulgarca, Sirpça ve Lehce(Polish) girer. Ayrica Yunanca, Arnavutça, Litvanca, Keltçe ve Baskça da Hint-Avrupa dil ailesinin Avrupa koluna girerler. Hint-Avrupa dilleri ailesinin Asya kolunda ise Hint-iran dilleri bulunur. Hint-iran dilleri Hint ve iran kollarina ayrilir. Hint kolu, Sanskritçe, Sindce, Urduca, bugünkü Hintçe, Biharca, Bengalce, Marasça, Kuçuraca, Pencapça ve Senegalce´yi içerir. iran koluna Eski Farsça(ondan da Orta Farsça veya Pehlevice, Orta Farsça´dan da Yeni Farsça), Avestaca, Sogdca, Belucca, Pestuca, Osetçe ve Kürtçe gibi diller girer. irani diller, gramer yapilari bakimindan kuzey, bati, güney ve dogu grubu diye dörde ayrilir. Kürtçe, kuzey-bati irani grupta iken Farsça güney-bati grubunda yeralir. Dünya dilleri ayrica yapilari bakimindan üçe ayrilirlar: 1) Tek heceli diller: çin ve Tibet dilleri bu gruptandir. 2) Eklemli diller: Türkçe, Fince ve Macarca gibi diller bu gruba girerler. 3) Bükümlü diller: Hint-Avrupa ve Sami dilleri bu gruba girerler. Bu siniflandirmaya göre Kürtçe bükümlü diller grubuna girer. Kürtçenin cografi dagilimi Kürtlerin üzerinde yasadiklari cografi alanla ilgili olarak Bitlis Beyi, taninmis Kürt tarihçisi seref Han, serefname adli yapitinda su bilgiyi verir: "Kürtlerin memleketinin sinirlari, Okyanus´tan ayrilan Hürmüz Denizi(Basra Körfezi M. E. B.) kiyisindan baslar; bir dogru çizgi üzerinde oradan Malat-ya ve Maras illerinin nihayetine kadar uzanir. Böylece bu çizginin kuzey tarafini Fars, Acem Iraki, Azerbaycan, Küçük Ermenistan ve Büyük Ermenistan teskil eder. Güneyine ise Arap Iraki, Musul ve Diyarbekir düser. Bununla birlikte, bu insanlatrin soyundan birçok halk ve kabile, dogudan batiya kadar birçok ülkede yayilmislardir.."(1) Günümüzde Kürtçe, önasya´da, Anadolu, Kafkasya, Fars ve Arap topraklari arasinda kalan alanda konusulur. Bu dile batida Türkçe, kuzeyde Ermenice, kuzey-doguda Azerice, doguda Farsça ve güneyde Arapça komsuluk eder. Kürdistan topraklari, günümüzde parçalanarak iran, Irak, Suriye ve Türkiye devletlerinin sinirlari içine alinmistir. Bu durumda iran´in bati ve güney-batisi, Irak´in bastan basa kuzeyi ve kuzeydogusu, Suriye´nin kuzeyi ve Türkiye´nin dogu ile güney-dogusu Kürtçenin anavatanidir. Kürtçe konusan topluluklar ayrica Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan, Pakistan(Pakistan Belucistan´i), Afganistan, Hindistan, Lübnan gibi ülkelerde bulunurlar. Horasan, Tahran, Bagdat, sam, Ankara, istanbul, Konya, izmir gibi baskent ya da büyük kentlerde de Kürtçe konusan yogun bir nüfusa rastlanir. Sözkonusu ülke, baskent ya da metropollere bazi Kürtlerin yerlesmesinin tarihi yüzyillar öncesine dayanirken bir bölümü de içinde bulundugumuz yüzyilin özellikle de son onyillarin zorunlu göç ve sürgünlerinin sonucudur. Bu anlamda Avrupa ülkeleri, Amerika ve Avusturalya´da da toplam yarim milyona varan bir Kürt nüfustan sözedilebilir. Kürtçe´nin konusuldugu anavatan topraklarinin sinirlarini belirlemek istersek söyle bir tablo çizilebilir: Kuzeyde Ermenistan´da Leninakan´dan baslayarak batiya dogru Kars, Erzurum, Erzincan illeri ile Sivas ilinin dogu yakasi ve Kayseri´nin Sariz kazasini, Kahraman Maras´i, Hatay ilinin Kirikhan ilçesini içine alacak biçimde uzanir, Türkiye-Suriye devlet sinirini asarak Haleb´in kuzeyindeki Afrin(çiyayê Kurmênc-Kürt Dagi) bölgesine varir. Afrini içine alarak doguya dogru Kobanî(Ayn Arab), Serê Kaniyê(Rasulayn), Dirbêsiyê, Amûd ve Kamisliya uzanir. Suriye sinirlari içindeki Cizre yöresini içine aldiktan sonra Dicle nehri boyunca güneye iner, Musul bölgesini; Sincar daglarini, Hemrîn siradaglarinin güney eteklerini içine alarak güneyde Irak sinirlari içinde Tikrit bölgesine kadar varir. Oradan Mendeli´yi, Pistkêw dagini içine alarak iran´da güneydeki Pistkêw, Pêskêw, Balagrêwe, Baxtiyarî, Kahgêlû ve Mamesanî yörelerinden olusan Loristan´in güneyine dek uzanir. Kuzeyden, dogu yakasi boyunca güneye inerken sinirlar, Aras nehrinin dogu yakasini, Iran´da Maku ve Xoy´u, Urmiye Gölü´nün bati ve güney kiyilarini, Merexe´nin kuzeyine düsen Sehend Dagi´ni içine alir. Oradan zikzakli bir biçimde Ahmedawa, Mesîrabad, Bicar(kuzey-dogudaki son Kürt sehri) ve Hemedan´in batisindaki Esedawa´nin köy ve kasabalarindan geçer, Karêz, Ali çadder ve isfahan´in batisindaki sar Kurd´a kadar gider, oradan güneye yönelir, Kûzeyrûn ve Hesar sehirlerine varir.(2) Kürtçenin lehçeleri Oldukça yaygin bir alanda konusulan Kürtçe, içinde pek çok lehçeyi barindirir. Kürtçenin lehçeleri üzerinde yazilan ve söylenenler birbirinden oldukça farklilik göstermektedir. Bu alanda farkli saptamalara ve içinden çikilamaz karmasik verilere rastlanmaktadir. çogu kez lehçe, yöre, asiret, din ve mezhep adlari birbirine karistirildigi için lehçeler için her bir kaynakta baska bir isme rastlanabilmektedir. Bu yalniz arastirmacilarin yapitlari açisindan degil, bizzat Kürtler açisindan da böyledir. Bir lehçeye o lehçeyi konusanlar ve onlarin komsulari çogu kez sözkonusu yöre, asiret, din, beylik ya da mezhebin adini vermisler ve bunun sonucunda tek bir lehçe için farkli isimler ortaya çikmistir. örnegin kuzey Kürtçe lehçesinin adi, iran Kürdistani´nda sikakî, Irak Kürdistani´nda Bahdînî, Türkiye Kürdis-tani´nda bu lehçeyi konusanlar arasinda Kurmancî, Zazalar(Dimililer) arasinda Kirdasî ya da Here-weredir. Güney Kürtçesinin adi iran Kürdistani´nda Mukrî, Kürdistanin Türkiye ve Suriye´nin egemenligi altindaki parçalarinda ve Bahdînan bölgesinde Soranîdir. Zazaca olarak bilinen lehçe, bunu konusanlar arasinda kimi yörelerde Zazakî, kimi yörelerde Dimilkî, Kirdkî, Kirmanckî ya da Se-bêdir. Hewramanîye, Goranî, Kakeî, Hewramî, Maço ya da Kurdî adlarinin verildigine kaynaklarda rastlanir. Kürtçenin lehçeleri arasinda en büyük karmasiklik Goranî, Lurrî ve Zazakî alanindadir. Kimileri bu üçünü bir lehçe sayarak onlari Kürtçenin bir lehçesi olarak görürken, kimileri de ayri bagimsiz bir dil olduklarini iddia etmislerdir. Her üçünü Kürtçenin ayri bir lehçesi olarak görenlerin yanisira ikincisini(Lurrîyi) Kürtçenin disinda kabul edenler de vardir. Büyük ve Küçük Lurr diye ayrilan Lurrî´nin Büyük Lurr kesimini Kürtçe olarak görmeyip(bunlardan Büyük Lurrî´yi Farsçanin bir Lehçesi olarak görenlerin yanisira onu bagimsiz bir dil olarak da görenler var) Küçük Lurr kesimini Kürt dilinin bir lehçesi sayanlar da vardir. Lehçeler üzerinde yeterli arastirmalarin yapilip dogru sonuçlarin tüm boyutlariyla çikarildigi söylenemez. Biz burada elimiz altinda varolan kaynak ve belgeler çerçevesinde kimi görüslere yer vererek gerçege en yakin buldugumuz bir semayi sunmaya çalisacagiz. Kürtçenin lehçeleri konusunda en eski kaynak seref Han´in serefnamesi´dir. seref Han bu eserinde söyle der: "Kürt topluluk ve asiretleri, dil, gelenek ve sosyal durumlar yönünden dört büyük kisma ayrilirlar: Birinci kisim, Kurmanç ikinci kisim, Lor; üçüncü kisim, Kelhur; Dördüncü kisim, Goran."(3) seref Han´in bu belirlemesini saymazsak, Kürtçenin lehçeleri üzerine arastirmalar, içinde bulundugumuz yüzyilin ilk yarisina kadar esas olarak yabancilar tarafindan yapilmistir. Bu konuda tek istisna Mela Mehmûdê Ba-yezîdî´nin çarlik Rusyasi´nin Erzurum konsolosu Aleksander Jaba için 1858´de hazirladigi ve Hekarî sivesi ile Rewendî sivesinin karsilastirmali bir sözlügünü içeren brosürdür. Mela Mehmûdê Bayezîdî bu brosürün girisinde dilbilgisi kurallari bakimindan bazi noktalara deginmeden önce Kürt dilinin de bölgesel ve asiretsel farkliliklardan dolayi farkli lehçelere sahip oldugunu belirterek, " mesela, Van, Mus, Bayezid, Kars ahalisinin ve iran ve Rusya´ya bagli Kurmanclarin konustuklari dil ile Botan, Hekariyan, Hemedan, Simtî(?), Diyarbekir, Musul, ta Bagdat sinirina varincaya dek (ki Süleymaniye, sehrizur yöreleri ile Zerza, Mukrî, Bebe ve Bilbas taifelerinden olusur) olan ahalinin konustuklar dil arasinda farkliliklar vardir."(4) Mela Mehmûdê Bayezîdî bu çalismada, Kürtçeyi Kurmancî olarak adlandirmakta, lehçe olarak da Botan, Hekarî ve Rewendî adlarina deginmekte, karsilastirmali sözlügünü de Hekarî ve Rewendî siveleri açisindan vermektedir. 1836-1837 yillarinda Kürt dili ve etnografyasi hakkinda bir kaç makale yayinlayan G. Givrinli, Kürt dilini Yukari ve Asagi Kürtçe diye ikiye ayirmistir. Yukari Kürtçeyi, Mukrî, Hekarî, sukakî ve Bayezîdî diye ayiran Givrinli Asagi Kürtçeyi de Lurr, Gelhurr, Lekî ve Goranî diye ayirmistir.(5) Peter Lerch ise Forschungen über die Kurden und die iranischen Nordch?ldaer, Petersburg, 1857-1958 adli çalismasinda Kürt dilini, Zaza, Kurmancî, Kelhurî, Gûranî ve Lurî diye bes lehçeye ayirir.(6) Kürt dili üzerine arastirma yapanlardan Oskar Mann Kürtçeyi, Bati, Dogu ve Güney Kürtçesi olmak üzere üçe ayirir. Zazacayi Goranca´nin bir lehçesi sayan Oskar Mann, Gorancayi da Kürt dilinin disinda sayar.(7) Oskar Mann´dan sonra gelen yabanci kimi dilciler, Kürt dilinin lehçeleri üzerinde ayrintili yeni arastirmalar yapmaktan çok bizzat Oskar Mann´in çalismalarina dayanarak onun görüslerini tekrarlamislardir. örnegin, Oskar Mann´in 1907 yilinda yayinlanan Kurdish Persich Forschungen Mundarten Gûran besonders, Kandulai, Auramani und Badschalani adli Goranca üzerindeki çalismasini gözden geçirdikten, bazi açiklamalar ekleyip dipnotlarla da kimi konulari aydinlattiktan sonra yeniden yayinlayan Karl Hadank bunlardan biridir.(8) Gorancayi bagimsiz bir dil olarak kabul eden Dr. Mac Kenzie, 1961 yilinda Dil Dernegi´nin yayinlanan yillik raporunda yeralan "Kürt Dilinin Kökeni" adli makalesinde, Kürtçeyi bile Orta Farsçanin lehçelerinden biri, The Dialect of Auraman(Hawramani-Luhon) adli çalismasinda ise Hawramancayi, Kürtçe degil, Eski Farsçanin bir lehçesi saymistir.(9) Kürt dilini de iki lehçeye ayiran Dr. Mac Kenzie, bunlari Yukari Kurmancca ve Asagi Kurmancca diye adlandirmis, asagi Kurmanccaya Süleymaniye, Hevlêr(Erbil), Rewandiz ve Xosnaw yörelerinde konusulan Kürtçeyi dahil ederek Süleymaniye agzini bunlarin temeli saymistir. Akre ve Surçi agizlarini da, Akre, Surçi, Amediye, Yukari Berwar, Gullî, Zaxo va sêxan yörelerinde konusulan Kürtçenin esasi olarak kabul etmistir.(10) E. B. Soane, Grammar of Kurmanji or Kurdish Language, (London, Luzak and Company, 1913) adli eserinde Kürt dilini üç lehçeye ayirarak ilk ikisine Kürtçenin temel lehçeleri demistir. Soane´nin ayirimi söyledir: a)Yukari Kurmancca b) Asagi Kurmancca c) Lurce, Zazaca, ve birbirlerine yakin olmalarina ragmen Hewramî ile Goranca.(11) Türk sosyologu Diyarbakir´li Ziya Gökalp, asiretleri iskan etme projesinde yararlanmak üzere Türkiye Cumhuriyeti hükümetinin istemi üzerine 1922´de hazirladigi, 1975´te Komal Yayinevi, 1992´de de Sosyal Yayinlari tarafindan Türkiye´de yayinlanan Kürt Asiretleri Hakkinda Sosyolojik Tetkikler adli eserinde, Kürtleri Kurmanc, Zaza, Soran, Gûran(Goran) ve Lur olmak üzere bes kavme ayirmakta, henüz tahkik etmedigini söylemekle beraber, Gûran ve Zaza lisanlarinin birbirlerine yakin oldugunu yazmaktadir. Ayni raporunun ilk degerlendirmesinde, Bahtiyari lisaninin Sorancaya, Kalhur lisaninin Gûrancaya ilhakini mümkün gören Ziya Gökalp sonradan bunu tashih ederek "Bahtiyari lisaninin Lurcaya, Kalhur lisaninin Sorancaya mensup oldugu serefname´nin sahadetiyle anlasiliyor" diye yazmaktadir.(12) ilk çalismasinda"Gûran, Bahtiyari, Kalhur lisanlarini ayirirsak elimizde istiklalleri malûm olmak üzere dört lisan kalir: Kurmanc, Zaza, Soran, Lur" diyen Ziya Gökalp(13) sonraki tashih yazisinda "Gûranca, Zazaca, Dünbüli lisanlari ayni lisanin isimleri oldugu gibi, Kalhur, Baban, Soran isimleri de ayni lisanin muhtelif adlarindan ibarettir. Bahtiyarî ve Lûr isimleri de yine ayni lisani gösterir. isimlerdeki bu taadüdün sebebi Kürt kavimlerinin muayyen isimlerinin olmamasindandir... O halde Kürtlerin bir kavim olmayip dört kavim olduklari ve binaenaleyh Kürtçenin de birbirlerinin mensuplari tarafindan katiyen anlasilmayan dört muhtelif lisana alem oldugu anlasiliyor. Bu dört lisan sunlardir: Kurmanc lisani, Zaza lisani(Gûranca, Dünbüli), Soran lisani(Baban, Kalhur), Lûr lisani(Bahtiyarî, Fîlî[Fêlî], Lek)"(14) sonucuna varmaktadir. Ziya Gökalp, sözkonusu çalismasinda, "Bu dört lisanin sahipleri birbirlerinin dillerini anlamazlar. Sarf, nahiv, lûgat itibariyle aralarinda büyük farklar vardir. Binaenaleyh aradaki farklar lehçe farklari degil, lisan farklaridir. Bu dört dilin her biri, lisaniyat itibariyle müstakil bir lisandir. Her biri müteadit lehçelerden de mürekeptir. Bununla beraber bu dört lisan birbirine tamamiyle yabanci da degildir. Hepsi ´Kürdî-i Kadim´ nami verilebilen eski bir Kürtçenin müstaklaridir. Neo-Latin lisanlariyle Latince arasinda ne gibi rabitalar varsa, Kürdî-i Kadim ile bu yeni Kürtçeler arasinda da o rabitalar vardir"(15) diye yazmaktadir. Arastirmalari esas olarak Kurmanc asiretiyle ilgili olan Ziya Gökalp Kurmanccanin "lehçeleri"ne de deginmektedir:"Kurmanc lisaninin kaç lehçeye ayrildigi henüz ilmi bir tetkikle meydana çikarilmamistir. Yalniz Ahmed-i Hani Mem û Zin adli kitabinda kullandigi lehçelerden bahseder-ken asagidaki beyitte üç lehçenin isimlerini sayiyor. Bohtî û Mehmedî û Silîvî Hin la´l û hinik ji zêr û zîvî Manasi: [Kullandigim kelimeler] Bohtî, Mehmedî, Silîvî lehçelerine mensuptur. Bazisi la´l, bazisi altin, bazisi da gümüstür."(16) Buradan hareketle Ziya Gökalp de Kurmanccayi Bohtî, Mehmedî ve Silîvî diye üçe ayirarak bu lehçelerin konusuldugu yöreleri ve konusan asiretleri saymaktadir. Kürt bilgini Tewfîq Wehbî, Kürt dilinin lehçeleri konusunda Soane ile ayni görüsleri paylasmaktadir.(17) Taninmis yazar Alaeddîn Seccadî, Destûr û Ferhengî Zimanî Kurdî, Erebî û Farisî adli eserinde "Kürt dilinde iki büyük lehçe bulunur" diye belirttikten sonra söyle der:" Bugün ´Bahdînan´ lehçesi denen ´Botan´ lehçesi. Türkiye ve Suriye Kürtleri ile Musul ilçelerinin Kürtleri bu lehçeyle konusurlar. ikinci olarak da bugün ´Soran´ lehçesi denen ´Mukri´ lehçesi ki diger Kürtler yani Irak´in kuzeydogusu ve dogusu ile Ardelan ve Mükriyan Kürtleri bu lehçeyi konusurlar."(18) Kürt dili ve edebiyati üzerine degerli çalismalari olan Dr. Kemal Fuad, Kürt dilini asagidaki ana lehçe ve sivelere ayirir: 1) Bati Kürtçesi(ki kimi buna Yukari(kuzey) Kirmancca der) a- Afrînî b- Cizîrî ve Botanî c- Sincarî ç- Badînî d- Hekarî e- sikakî 2) Dogu Kürtçesi(ki bazilari buna Asagi(güney) Kurmanccasi, bazilari da Orta(merkez) Kürtçesi derler) a- Soranî b- Silêmanî c- Mukrî ç- Sineyî 3) Güney Kürtçesi a- Xaneqînî b- Feylî c- Kirmansanî ç- Lekî d- Kulgayeyî e- Kelhorî f- Perewendî 4) Goran-Zaza Kürtçesi a- Hewramanî b- Kenûleyî c- Gehwareyî ç- Bacelanî d- Zengeneyî Kendisinin Güney Lehçesi dedigi lehçeye kimilerinin Lurrî dedigini belirterek bunu elestiren Dr. Kemal Fuad, sadece Büyük Loristan´da konusulan lehçeleri Lurr olarak kabul etmekte ve bunlari Kürtçenin lehçeleri arasinda saymamaktadir. Baska kimi kaynaklarda Küçük Lurr olarak geçen agizlara Lurr denmesini elestiren Dr. Kemal Fuad bunlari Güney Kürt lehçelerinin içinde saymaktadir.(19) Fuad Heme Xursîd, Zimanî Kurdî, Dabesbûnî Cografyayîy Dîyalêkte-kanîy(Kürt Dili ve Lehçelerinin Cografi Dagilimi) adli çalismasinda Kürtçe lahçelerini söyle siniflandirir. 1) Kuzey Kurmanccasi a- Bayezîdî b- Hekarî c- Botanî ç- semdînanî d- Behdînanî e- Bati diyalekti 2) Orta Kurmanccasi a- Mukrî b- Soranî c- Erdelanî ç- Silêmanî d- Germiyanî 3) Güney Kurmanccasi a- Asil Lurr b- Bextiyarî c- Mamesanî ç- Gohgilo d- Lek e- Kelhurr 4) Goran a- Asil Goranî b- Hewramanî c- Bacelanî ç- Zazaca(20) Fuad Heme Xursîd, hem Büyük hem de Küçük Lurrîyi Kürtçe olarak kabul ederek onlari Güney Kurmanccasi arasinda saymistir. Kürt dili lehçeleri ve özellikle de Hewramanca üzerine degerli arastirmalari olan Mehemed Emîn Hewramanî, Zarî Zimanî Kurdî Le Terazûyî Berawird da adli çalismasinda Kürt lehçelerini söyle siniflandirir; 1- Yukari Kirmancca(yanlislikla da olsa yayginlastigi için ya da Bahdînî), 2- Orta Kirmancca(yanlislikla da olsa yayginlastigi için ya da Soranca), 3) Asagi Kirmancca(yanlislikla da olsa yayginlastigi için ya da Goranca). Sonra, Gorancayi da asagidaki sivelere ayirir: a- Hewramanca b- Lurrce c- Bacelanca ç- Zazaca M. E. Hewramanî, Bacelanca´nin da Zengene ve sebek´i içine aldigini kaydeder.(21) Kürt dili üzerine özellikle de Zazaca konusunda degerli çalismalari olan Kürt yazar ve dilbilimcisi Malmîsanij, Kürtçeyi bes ana lehçeye ayirarak söyle siralar: 1- Kuzey Kürtçesi veya Kurmanci lehçesi 2- Merkezi Kürdistan´da konusulan Kirmanci Lehçesi: Bu lehçeye zaman zaman Güney Kürtçesi(Kirmancî Xwarû) veya yanlis olarak "Soranî" de denir. 3- Kirdkî, Kirmanckî(Kirmancî), Zazakî veya Dimilî(Dimilkî) adlariyla bilinen lehçe. (Malmîsanij burada Zazacanin en belirgin iki sivesi o-larak Dersim sivesi ile çewlîg-Dîyarbekir-Sêwreg sivesini sayar.) 4- Gorani lehçesi: Hewramî lehçesi olarak da adlandirilan bu lehçe Kirdkî(Zazakî, Dimilkî) lehçesine yakin bir lehçe olup iran ve Irak Kürdistani´nda az sayida Kürt tarafindan konusulur. 5- Güney Kürdistan´da konusulan diger Kürt lehçeleri grubu: Bu grubun Kermansahî, Lekkî, Lurrî, Sencabî ve Kelhurî gibi degisik adlarla anilan kollari vardir ki bunlar iran ve Irak sinirlari içinde bulunan Kürtlerin bir bölümünce konusulur.(22) Mehemed Emîn Hewramanî, Zarî Zimanî Kurdî le Terazûyî Berawird da adli çalismasinda Oskar Mann´in daha önce degindigimiz ve sonralari Karl Hadank tarafindan yeniden yayimlanan eserinde, Goranca lehçelerinin asagidaki biçimde tespit edildigini belirtir: "Hewramanca(Auramani) Kendulece(K?ndulei) Bacelanca(Baj?lani) Bêwenijce(Biw?niji) Gehweraca(G?hwarai) Rejawca(Rijabi) Seyyidce(S?yyidi) Zerdece(Z?rdai)" Minorski´nin ayni Goran lehçelerini tekrarladigini, fakat Bewenijce, Gehweraca ve Rejawca´nin yerine Gelhur, Lek, Feyli ve Kakeyiceyi getirdigini belirten M. E. Hewramanî, " bu aslinda asiret, din ve dilleri bir tür birbirine karistirmadir"(23) diye yazar. Emin Zeki Bey´in de, Xulasetu Tarixu´l Kurd we Kurdistan adli eserinde Hewramanî lehçesini Tacikçe bir dil olarak gördügünü belirten ve kendisi de Hewramanli olan M. E. Hewramanî, onun bu görüsüne herhangi bir kanit getirmedigini, anlasildigi kadariyla Minorski´nin görüslerini aktardigini yazar.(24) Süleymaniye üniversitesi ögretim üyesi Dr. izzedin Mustafa Resul, Zimanî Yekgirtûyî Edebîy Kurdî(Kürtçenin Ortak Edebiyat Dili) adli eserinde Hewramancayi Kürt lehçelerinden biri sayar. Mehemed Merduxî, Kürt lehçeleri konusunda seref Han´in görüslerini paylasarak bunlari Kirmanc, Goran, Lurr, ve Gelhurr diye dörde ayirir. Tewfîq Wehbî ile Edmonds, A Kurdish Dictionary , (Tawfiq Wahby & Edmonds, Oxford at the Clarendon press, 1966) adli sözlük çalismalarinda Hewramani Kürtçesi sözcüklerini de Kürtçe sözcükler arasina katmislardir. Ayrica Tewfîq Wehbî, Dr. Mac Kenzie´nin 1961´de yayinlanan makalesine cevap niteliginde yazdigi bir makalede, Hewramanca Kürtçesinin Kürt dilinin eski lehçelerinden oldugunu vurgulamistir. Profesör Qanatê Kurdo, Haletekanî Cins û Bînayî Berkar Le Zaza da (ZaZacada Erillik-Disillik ve Nesne) adli makalede, karsilastirmak suretiyle Zazaca ve Yukari Kirmanc lehçelerinin ayni dil oldugunu aydinlat-mistir. Major Soane, Kurdish Grammar (Kürtçe Gramer) adli yapitinda Zazacayi Kürtçenin lehçelerinden biri saymistir.(25) Kürt dili konusundaki görüslerde kendini en çok Oskar Mann´a yakin bulan Dr. Kemal Fuad, basta Oskar Mann olmak üzere Goranca-Zazacayi Kürtçe saymayanlarin görüslerini elestirerek bunlarin Kürtçenin birer lehçeleri oldugunu belirtmektedir: "Oskar Mann´in da aralarinda oldugu kimi dilciler, Goran-Zaza grubu lehçelerini Kürtçe saymazlar.Bu alanda ben farkli düsünüyorum: Bu grubun lehçeleri, Kürtçenin diger grup lehçeleriyle leksikoloji bakimindan farkliliklar göstermekle beraber, bunlar da Kürtçe gibi kuzey-bati iranî grubuna dahildirler. Cografik bakimdan da Kürdistan topraklari içine girerler. Ekonomik, sosyal ve siyasal iliskileri de diger uluslara nazaran Kürtlerle daha güçlüdür. üstelik Gorancanin sivelerinden biri olan Hewramî uzun bir süre(16. yüzyildan 20. yüzyila dek)Kürdistan´in genis bir yöresinde(Dogu ve Güney Kürdistan´da) edebi dil olmustur. Ulusal bakimdan da bunlar kendilerini Kürt olarak görmekteler."(26) Mehemed Emîn Hewramanî´ye göre de, varolan eski kaynaklar, Hewramanî Kürtçesinin eski bir dil oldugunu, sadece(132 Hicri yilinda kurulan) Baba Ardelan Beyligi boyunca degil daha eski zamanlara giden ve Avesta dilinden dönüsen, din ve edebiyat dili oldugunu gösterirler. M. E. Hewramanî, söyle yazar: sêx Se´dî[yê sîrazî] bir beytinde söyle der: Geh be Tazî astînî ber men zened gûyed "te´al" Geh be Kordî gûyedem "borê nisîne w nan were" (Bazen el edip bana Arapça "te´al" der Bazen de Kürtçe "borê nisîne w nan were" der. M. C.) Bu beyitte geçen "borê nisîne w nan were" Hewraman lehçesiyledir ve "gel otur ekmek ye" anlamindadir. O dönemde(13. yüzyil M.C.) Se´dî[yê sîrazî] Hewramanca lehçesine Kürtçe demistir. Sultan Sehak´in Ehli Hak taraftarlari için manzum olarak söylenen Kürtçe Yaresan ilahileri Hewramancadir. Meshur Kürt sairi Xanayî Qubadî´nin kendisi sirin ile Husrev destanini Kürtçe manzumlastirmak istedigini söyler. Ona göre Kürtçe Farsça´dan eksik degil, ondan daha sirindir. Onun için söyle der: Ce lay aqilanê sahib eql û dîn Dana buzurganê Kurdistan zemîn Rast en mewaçan Farisî seker en Kurdî ce Farisî bel sîrînter en ...... Ce ´ersey dinyay dûn bedfercam Be destûrê nezmê Nîzamî meqam Be lefzê sîrînê Kurdistan temam Pês buwan meh´zûz baqî weselam. (Akil ve din sahibi akillilarca Kürdistan´in büyük bilginlerince Dogrudur, "Farsça sekerdir" denir Fakat Kürtçe Farsçadan daha sirindir. Bu asagilik fani dünyada Nizamî makamin manzum usulünce Tümü Kürdistan´in tatli sözleriyle ....... (M. C.) Xanayî Qubadî sirin ile Husrev destanini yazdiginda, Hewramanca Kürt edebiyat dili olmasaydi ne bu lehçeyle yazar ne de ona Kürtçe derdi."(27) Ehli Hak´in kutsal defterlerindeki ilahilerin söylenisi için iki lehçe kullanilmistir. Defterler, Hewraman lehçesine, "Kurdî"(Kürtçe, bazen de "Kurdîyî Awramanî"(Hewramani Kürtçesi), Caf sivesine de "Cafî Awramanî(Hewraman Cafçasi) demislerdir. Bu bilgiyi veren derlemeci Abîdînî Caf(Abîdîn Basçawûs) sözkonusu ilahilerin sözlerinin ve dini kütüphanelerinde varolan yazilarin 880 yil öncesine dek gittigini belirtir.(28) Vermeye çalistigimiz bilgiler isiginda, Büyük Lurr siveleri disinda, Küçük Lurr de dahil Gorancanin bütün lehçeleri ile Zazaca lehçesinin Kürt dilinin lehçeleri arasinda oldugu gerçegini kabul etmek, Büyük Lurrlarla ilgili olarak da bu lehçenin tartismali oldugu gerçegini gözönünde bulundurmak gerekir Sonuç olarak Kürt dilinin lehçeleri, siveleri ve cografik dagilimlari ile ilgili olarak asagidaki veriler sunulabilir: 1- Kuzey Kürtçesi(ya da Kurmancî/Kirmancî) Kuzey Kürt lehçesi, en genis yayilma alanina sahip olan bir lehçedir. Kürdistan´daki yayilma alani, dogudan bir hat çizilmeye baslanirsa, Urmiye Gölü´nün bati kiyisindan baslayarak güneydoguya dogru iner, sino sehrinin kuzeyinden, Kêlesin vadisinden iran-Irak sinirini geçer, Helgurd´e varincaya dek uzar. Oradan Rewandiz nehrinin kuzey kiyilari boyunca ta Zêyî Badînan(Büyük Zap)´a varincaya dek gider. Buradan da Dicle nehrine dökülünceye dek Zap´i takipeder.(29) Urmiye Gölü´nden kuzeye dogru Kotur ve Xoyu içine alarak Aras nehrine kadar uzar, Kars, Erzurum, Mus, Bitlis´i içine alir Güneydogu Toroslar´in kimi zaman dogu yamaçlarini, kimi zaman da eteklerini boyluboyunca takip eder, Siirt il sinirlarini, Kozluk, Silvan, Kulp, Lice, Bismil kazalarini, Diyarbakir vilayet sinirlarini, Ergani´yi, Desta Gewran ve Karacadag yöresini içine alacak biçimde Siverek´in dogu, güney ve güneydogu bölgesini, Hilvan kazasini, Gerger hariç Adiyamani, Malatya´yi Maras´in kuzey, dogu ve güney yörelerini içererek Gavur Dagi´nin doruklarina kadar uzanir, Hatay´in Kirikhan ve Haleb´in Afrin ilçelerini içine alir. Oradan Dicle nehrinin Zap suyunu aldigi noktaya dek Kürtlerin yasadiklari topraklarda Kuzey Kürtçesi(Kurmanci) konusulur. Tunceli´nin Pertek ve Mazgirt kazalarinda, Elazig´in Maden, Sivrice ve Palo disindaki kazalarinda, Bingöl´ün Karliova kazasinda ve Sivas´in Kürtçe konusulan yörelerinin çogunlugunda da bu lehçe konusulur. Bu lehçe ayrica Lübnan, Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan Kazakistan ve diger Orta Asya cumhuriyetlerindeki Kürt nüfus tarafindan, Horasan ve Konya Kürtleri ile Ankara Kürtlerinin bir bölümünce konusulur. Kuzey Kürtçesinin siveleri söyle siralanabilir: a- Bati Kurmanccasi: Afrin bölgesinden baslayarak Antep, Kirikhan, Maras, Adiyaman ve Malatya Kürtleri ile Urfan´in Suruç, Birecik ve Halfeti Kürtlerinin konustuklari sive. Genel olarak Firat nehrinin bati yakasi Kurmanclarinin konustugu sive denebilir. b- Rewendî: Van Gölü´nün kuzeyinde kalan topraklardaki sive. Dogudan sikak bölgesinden baslar, Aras nehrine kadar olan yerler, Kars, Agri, Erzu-rum, Van, Mus ve Erzincan Kurmanclarinin konustuklari sivedir. c- sikakî: Urmiye gölü, semdinan ve Baskale arasindaki yörelerce konusulur ç- Hekarî: sirnak´in hemen güneyinden baslayarak Hakkari ili sinirlari içindeki Kürtlerce konusulur. d- Botî: Suriye ve Türkiye sinirlari içindeki Cizre Kürtlerinin, doguda Zaxo´nun kuzeyinden baslayarak sirnak´in hemen güney ve batisindan Eruh´u içine alacak biçimde Van Gölü´nün güneyine kadar uzanan, Bitlis´in dogu ve güney bölgelerini, Siirt´i, Batman çayi´na kadar olan yöreleriyle Batman´i ve Mardin´in dogu yörelerini içine alan topraklardaki Kürtlerin konustuklari sive. e- Bahdînî: Zaxo, Amadiye , Akre, Zêbar yöreleri ile Duhok Kürtlerinin konustuklari sive. f- Sincarî: Sincar Dagi ve sêxan yöresi Kürtlerinin konustugu sive. g- Orta Kurmancca (ya da Silîvî-Kîkî-Milî) Diyarbakir ilinde, Mardin ilinin dogu yöresinin disinda kalan yörelerde, Urfa´nin Firat´in dogu yakasina kadar uzanan topraklarinda kalan Kürtler ve Elazig´in dogu ve güney yörelerindeki Kurmanclarca konusulan sive. 2- Merkez Kürtçesi (ya da Soranî) Bu lehçenin sinirlari Kurmanci lehçesi için belirttigimiz güney sinirlarindan baslar, güneye dogru Sîrwan çayi´na ve Xaneqîn´e varincaya dek devam eder. Güneyde Hemrîn Daglari´nin güneyinden doguya dogru döner ta Sehend dagina, Mesirabad, Bicar ve Esedawa´ya kadar uzanir. Güney sinirinin eni de Melayir-Kirmansah-Qesri sirin-Xaneqin ana yoluna kadar varir.(30) a- Soranî: Zêbar yöresi hariç bugünkü Hewlêr vilayeti ve kazalari. b- Silêmanî(ya da Babanî): Süleymaniye, Kerkük, Kifrî, Qeretepe, Tuz-siwan yöreleri ile Xaneqîn´in bazi köylerini içerir. c- Mukrî: sino, Nexede, Meraxe, Mîyandiwaw, sahîndij, Saqiz, Bokan, Bane ve Serdest Kürtlerinin konustugu lehçe. ç- Sineyî: Sine(Senendec), Bicar, Kengewer ve Rewanser ile Ciwanro´nun kuzey yörelerinde konusulur. 3- Güney Kürtçesi Kuzeyde Melayir-Kirmansah-Qesri sirin anayolundan baslayarak Kürdistan´in güney sinirlarina kadar varan alanda konusulur. siveleri asagidakilerdir: a- Xaneqînî b- Asil Lurr( ya da Feyli) c- Kirmansanî ç- Lekî d- Kelhorî e- Perewendî f- Kulgayeyî 4- Goran Kürtçesi Goran sivelerini konusanlar, Bagdat-Kermansah yolunun kuzeyindeki daglik bölgede, Hewraman daglarinin dogu ve bati yakalarinda, ayrica Paweh ve Kendule yöresinde, Musul´un dogu ve kuzeyinde; Xazir çayinin Zap Suyu´na döküldügü yörelerde yasarlar. "Goranlarin yasadiklari cografi bölgeler, eski tarihlerde lehçelerinin olusmaya basladigi dönemlerde, yukarida belirttigimiz bölgelerden çok daha genis ve büyüktü. 18. yüzyilda üzerinde yasadiklari topraklarin bugün üzerinde yasadiklari topraklardan genis oldugu kuskusuzdur. 18. yüzyilin sonu ile 19. yüzyilin baslarinda Süleymaniye Beyligi´nin çagdas ve yeni bir biçimde ortaya çikmasi, bir dereceye kadar Goranlarin üzerinde yasadiklari topraklarin daralip küçülmesi hesabinaydi. Böylece Kürtçenin Güney Kurmancca lehçesi(Merkez Kürtçesi, Süleymaniye sivesi M. C.) Coğrafi dağılımı Gürcistan, Türkmenistan, Lübnan, Afganistan, Rusya gibi ülkelerde ve Avrupa'nın birçok ülkeside konuşulmaktadır. Kürtçe, dünyada tahminen 14-25 milyon[kaynak belirtilmeli] insan tarafından konuşulmaktadır. Ancak bu kişilerin birbirleriyle anlaşmasında güçlükler bulunmaktadır. Lehçeler Kürtçenin "lehçeleri" dilbilimciler arasında tartışmalı bir konudur. Mesela Philip Kreyenbroek (1992) Kurmanci ve Sorani'yi "lehçe" olarak tanımlamayı reddetmiştir, zira bu ikisi bazı hususlarda birbirlerinden Almanca ile İngilizce kadar farklıdır. Kürtler de genellikle konuştukları dile "Kürtçe" demez, daha çok Kurmanci, Sorani, Zazaki dillerinde konuştuklarını söylerler. Bazı tarihçiler, Sorani konuşanların sadece küçük bir azınlığının, o da yakın bir tarihte Kurdi konuştuğunu söylemeye başladığını belirtir.[1] Kürtlerin konuştukları lehçeler söyle sıralanabilir: Kurmanci, Kelhuri ve Sorani. Soranî lehçesi, daha çok Irak ve İran'da konuşulur. Kelhuri lehçesi İranının batısında yaygindir. Kurmancî lehçesi ise dünyanın birçok ülkesinde konuşulur. Kurmanci (Kuzey Kürtçe) Kurmanci (Merkez Kürtçe, Kurdmanci) en yaygın kürt lehçesidir. 8-10 Milyon kişiden Türkiyede, Süriyede, Irakda, İranda, Ermenistan, konuşulmaktadır. 1930lu yıllardan itibaren Kurmanci kürt-latin alfabesi ile yazılıyor ve şu anda dil genişletme sürecini yaşıyor. Cizredeki Botani şivesini standard lehçe etmeye çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxandan 1920de kürt grameri üzeri kitabı için temel olarak alınmışdi. Arapça kökenli sözcükleri obir şivelerin ve lehcelerin öz kürtce varyanteleriyle değistirmeye de gayret ediliyor. Kurmancinin şiveleri: * Sanjari, Judikani; Urfi, Botani, Bayazidi, Hakkari, Koceri, Jezire; Aqrah, Dahuk, Amadiyah, Zakhu, Surchi; Qochani, Erzurumi, Birjandi, Alburzi; Herki, Shikaki Sorani (Orta Kürtçe) Soraninin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kulanılır, son zamanlarda Kürtçe Latin alfabesine geçme teşebbüsleri de olmuştur. Bu lehçede yazılı kaynak nispeten çoktur. Soraninin dağılımı Süleymaniye'ye kadar uzanan Kürt Baban hanedanlığınla bağlıdır. Bu şehirin ticari gücü Soraninin yaygınlaşmasını sağlamışdır, böylece Kelhuri ve Havrami konuşanların sayısı azalmışdır. Bugün Sorani, Kurmanci için saf sözcük türetme kökeni olarak görülüyor. Şiveler: * Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi, Yahudi Kürtçesi. Kelhuri (Guney Kürtçe) Kurmanci ve Sorani ile birlikte Kelhuri jenetik kürt dil grubunu oluşturuyor. Kelhuri İranının batısında konuşulur. Kelhuriyi konuşanlar genelde Şia Kürtlerdir. Şiveler: * Kermanshahi, Feyli, Luri Zazaki Zazaki ; doğu Anadolu'da Dersim,Bingöl ve Elazığ çevresinde konuşulur. Ancak Zazaki'nin Kürtçe'nin bir lehçesimi yoksa kendi başına bir dil olup olmadığı siyasi bir nitelik kazanmamışır. Şiveler: * Kırmanciki, Dimiliki, Kırdki Alfabeler Mevcut yazılı kanıtlar, Kürtlerin geçmiş tarihlerinde birçok alfabe kullandıklarına tanıklık etmektedir. Buna rağmen Kürtlerin ilkin hangi alfabeyi kullandıkları henüz kanıtlanabilmiş değildir. Bunlar: 1) Masi Sorati alfabesi: Arap tarihçi İbn Vehşiye, 855 yıllarında bitirdiği kitabında Kürtlerin Maso Sorati alfabesini kullandıklarını ve bu alfabeyle yazılmış üç kitabı gördüğünü söyler. Bu alfabenin 36 harften oluştuğunu ve Kürtlerce bu alfabeye altı harf daha eklendiğini söyler. 2) Yezidi Kürtlerinin kullandıkları alfabe: Bu alfabe yüzyıllarca Kürtler tarafından kullanılmıştır. 31 harften oluşan ve sağdan sola doğru yazılan bu alfabeye “Gizemli alfabe” ya da “Hurujul sır” da denmiştir. Yezidilerin kutsal dini kitabı Mushaf-ur Reş ve Kitab el Celve bu alfabeyle yazılmıştır. 3) Arap harflerinden oluşan Kürtçe alfabesi 4) Latin-Kürtçe Alfabesi Latin harflerini temel alan Kürtçe alfabe 31 harften oluşur. * A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z * a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z Bu alfabece karşılanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. Ünlüler a, e, ê, i, î, o, u, û'dir. Karşılaştırma Kurmanci-Latin Kiril Sorani Arap-Fars-Alfabesi A a A a ئا ـا ا B b ء ل ب ـبـ ـب بـ C c ظ ù ج ـج ـجـ جـ Ç ç × ÷ چ ـچ ـچـ چـ D d ؤ ن د ــد E e Ә ә ە ـه ئە Ê ê E e ێ ـێ ـێـ ێـ ئێـ F f ش ô ف ـف ـفـ فـ G g أ م گ ـگ ـگـ گــ H h h h هـ ـهـ I i ع ْ Yok خ î ب è ى ئى ـيـ يـ J j ئ و ژ ـژ K k ت ê ک ـک ـکـ کــ L l ث ë ل ـل ـلـ لــ Yok Yok ڵ ـڵ ـڵـ ڵــ M m M ى م ـم ـمـ مــ N n H ي ن ـن ـنـ نــ O o O o ۆ ـۆ ئۆ P p د ï پ ـپ ـپـ پــ Q q Q q ق ـق ـقـ قــ R r P p ر ـر S s C c س ـس ـسـ ســ ھ ؛ ط ّ ش ـش ـشـ شــ T t T ٍ ت ـت ـتـ تــ U u ض ِ و ـو ئو غ û Y y وو ـوو V v B â ڤ ـڤ ـڤـ ڤـ W w W w و ـو X x X x خ ـخ ـخـ خـ Y y ة é ى ئى ـيـ يـ Z z ا ç ز ـز Fonetik Kürtçenin seslendirmesi yazılımla çoğu zaman aynı olan 31 harfinden, sekiz tane ülü vardır (a e ê i î o u û) ve 23 ünsüz (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z). Küçük harfler: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z Büyük harfler: A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z Bunun yanında "Xw" digrafıda vardır. Dilbilgisi Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürtçe, Farsça ve Paştu gibi diller bulunur. Bu diller genel olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kürtçede bulununan "erillik-dişillik" Farsçada yoktur. Örnek olarak "Ap (Amca)" ve "met (hala)" kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik eki "a"dır, erillik eki de "ê"dir. * Apê min - Benim amcam * Meta min - Benim halam Akraba isimlerinin dışında, varlık ve kavram isimlerine de gelen ekler bu kurala uyar. Varlık ve kavramlar, Kürtlerin yaşayışına, edindikleri deneyimlere bağlantılı olarak varlıklara bakış açısına göre şekillenir. Buna bağlı olarak bazı varlık ve kavramlar, birtakım özelliklerine göre eril yani erkek olur, bazıları da dişil yani kadın olur. 2 örnek verelim. Poz (burun) ve mal (ev) isimlerini ele alırsak, burun Kürtçe'de erildir yani erkektir, buna bağlı olarak gelen ek "ê" olur. Ev kelimesi de dişildir yani kadındır, buna bağlı olarak gelen ek "a" olur. * Pozê min - Benim burnum * Mala min - Benim evim Bir kişi Kürtçede “arkadaşım” dediği zaman; dişil veya eril olduğu hemen belli olur. Arkadaş kelimesi "heval"dır. Hevalê min (benim erkek arkadaşım) Hevala min (benim bayan arkadaşım) Kürt dilinin mantığı 1) "xwêdan" (ter) : "xwê" , Kürtçede "tuz" demektir. "dan" ise "vermek, çıkarmak" anlamına gelir. Yani "tuz" ismi ve "vermek, çıkarmak" fiili yan yana gelerek xwêdan (ter) kelimesini oluşturur. Kişi terlerken vücuttan dışarıya tuz çıkar. 2) "kêrguh" (tavşan) : "kêr", Kürtçede "bıçak" demektir. "guh" ise "kulak" anlamına gelir. Burada kelime oluşurken verilen anlam, bıçağın sivriliğine göredir. Tavşan, kulakları sivrice olan bir hayvandır. Tavşanın kulağının sivri olma özelliğine bakılır ve isim ona göre şekillenir. 3) "xalxalok" (uğur böceği) : "xal", Kürtçede "nokta, ben" demektir. "ok" ise "ik" gibi bir ektir. Bu ekler, geldikleri kelimelere "sevecenlik ve küçültme" anlamı yüklerler.Uğur böceğinin sırtında noktalar vardır. Yani birden fazla nokta vardır.Bu kelimede de, gördüğümüz gibi, "xal" kelimesi iki defa tekrar edilmiştir. Sona gelen "ok" eki de, kelimeye sevecenlik ve küçültme katmıştır. Kişi zamirleri İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımınla ne kastedildiği anlaşılır. Türkçe Standard Kürtçe[2] Kurmanci Sorani Kelhuri Farsça Zazaca Talişçe* Casus rectus ben min ez min min min man ez ez sen tu tu tu tu to tı te o ew ew ew ew u o, a av biz me em me ême me îme me mā ma ama siz we hûn we êwe we îwe we ؛oma ؛ıma ؛ema onlar ewan ewan ewan ewan î؛ān / înhā ê avon Casus obliquus benim, bana, beni min min min min man mı(n) me(n) senin, sana, seni tu te tu tu tu to to te onun, ona, onu (eril) ew wî ew ew ew u ey ay onun, ona, onu (dişil) ew wê ew ew ew u aye ay bizim, bize, bizi me me me me mā ma ama sizin, size, sizi we we we we ؛oma ؛ıma ؛ema onların, onlara, onları ewan wan ewan ewan ewan î؛ān / înhā inan avon * Tali؛çe Azerbaycan'da konu؛ulan bir İran dilidir. Açık zamirler Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri Farsça Zazaca Nominativ bu, bunlar ev em ev in, i؛ān / inhā (e)no, (e)na, (e)nê Obliquus buna, bunu (eril) (e)vî em ev in (e)ney buna, bunu (di؛il) (e)vê em ev in (e)naye bunlara, bunları (e)van em ev işān / inhā (e)ninan İzafe Çoğu irani dillerdeki gibi kürtçede sahiplik şekli bi izafe ek sistemi yardımınla kuruluyur. Örnek: Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri Ev Mal Mal Mal Benim evim Mala min Malî min Malini mi Izafe şekilleri: Kurmanci tekil (eril/dişil) Sorani tekil Kelhuri tekil Kurmanci çoğul Sorani çoğul Kelhuri çoğul ê/a î ini ên an (i)yl Casus rectusdaki izafe şekilleri: Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri Oğlun Kurrê te Kurrî to Kurrini ti Halkınız Gelê we Gelî ewe Gelini ewe Kardeşlerim Birayên min Birayl mi Birayan min Casus obliquusdaki şekiller: Kurmanci tekil (eril/dişil) Sorani tekil Kelhuri tekil Kurmanci çoğul Sorani çoğul Kelhuri çoğul î/ê e e an ekan ekan Örnekler: Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri Annenin evi Mala dayikê Malî dayike Malî dayike Kadının elbisesi Kirasê jinê Kirasî jine Kirasî jine Kürtlerin memleketi Welatê Kurdan Welatî Kurdekan Welatî Kurdekan Şimdiki zaman Şimdiki zaman kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" soneğinle kuruluyor. Güney kürtçede ağız dilinde bu önek kaybolmuşdur, bu merkez ve kuzey kürtçenin bazi şivelerinde de mevcutdur. "Gitmek" örneği, burda fiil kökü -ç- dir: Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri Gidiyorum Ez diçim Min deçem Min (di)çim Gidiyorsun Tu diçî Tu deçî Ti (di)çîd Gidiyor Ew diçe Ew deçe Ew (di)çûd Gidiyoruz Em diçin Eme deçin Eme (di)çîm Gidiyorsunuz Hûn diçin Êwe diçin Êwe (di)çin Gidiyorlar Ewan diçin Ewan deçin Ewan (di)çin Birinci tekil şahısda örnekler. Fiil kökleri çizgilidir: Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri Yapıyor Ew dike Ew deke Ew (di)kûd Yiyor Ew dixwe Ew dexwe Ew (di)xwûd Alıyor Ew digire Ew degire Ew (di)girûd Geliyor Ew tê Ew tê Ewe tê Yaşıyor Ew dijî Ew dejî Ew (di)jî Ağliyor Ew digrî Ew degrî Ew (di)grî "Gelmek" fiilinin yapısı bir istisnadır, aslında "di-ê"dir, ama bu kelime konuşurken zorluk getirdiği için "tê"ye dönüşmüştür. Aynı durum "bê" fiilinde de vardır, bu kuraldışı fiil ise "biêe"den gelir. Buyrum zamanı Kürtçede buyrum zamanı yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra fiil kökü ve bir "e" soneki gelir. Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri Yap! Bike! Bike! Bike! Ye! Bixwe! Bixwe! Bixwe! Al! Bigire! Bigire! Bigire! Git! Biçe! Biçe! Biçe! Gel! Bê! Bê! Bê! Yaşa! Bijî! Bijî! Bijî! Ağla! Bigrî! Bigrî! Bigrî! Burda "herin" ("gitmek", başka zamanlarda kulanıliyor) ve "werin" ("gelmek") istisnalardır. * Here! - Git! * Were! - Gel! Gelecek zaman Gelecek zamanda di-nin yerine bir bi- geliyor. Zamirden sonrada bir "-ê" yada "dê" ekleniyor. Örnek: * Gideceğim - Ezê biçim * Gidecek - Ew dê biçe Erjatif Kuzey Kürtçe erjatif sistemine sayip olan az sayıda dilden biridir. Bu da şu anlamına gelir: Geçmiş zamanda bir fiile "birşey" lafı koyulabiliyorsa, o fiildeki zamirler ters olur. Örnek: Türkçe Kürtçe Ben seni gördüm MinCasus obliquus tuCasus rectus dîtim Ben açtım MinCasus obliquus vekir Ama: Türkçe Kürtçe Ben gittim EzCasus rectus çûm * "Görmek" fiilinde zamirler ters haline dönüştü, yani "ben" anlamı için "bana, beni" denilmeli, "seni" anlamı için ise "sen". * "Açmak" fiilinde de aynı durum söz konusudur. Yani geçişlidir, nesne alabilir. * "Gitmek" fiilinde ise her şey normal kuruldu. Çünkü "birşey gidemiyorsun", ama "birşeyi görebiliyor" ya da "birşeyi açabiliyor"sun. Kelime Dağarcığı * Kürtçede hayvanın yaşına göre farklı adlar verilebilir: Erkek kuzuların isimleri Kürtçe'de 4 yaşına kadar 4 kez değişiyor. Birinci yıl "berx", ikinci yıl "kavir", üçüncü yıl "hogeç", dördüncü yıl "maz" olur. Koç ismi "Maz" ve "Mazman" şeklinde değişir. Türkçede : 1.yıl "kuzu", 2. yıl "toklu", 3.yıl "şişek", 4.yıl "öveç" ve sonrasında "koç"tur. Araplarda deve yavrusunun 7 değişik isimle adlandırılması ve Eskimolarda yirminin üzerinde kar yağışı şekli isimlendirilmesi gibi. Hatta Kürtçede süpürgenin yirminin üzerinde adı vardır. Bazi örnekler; gêzik, gêzî, havlêk, kinoşe, melkes, sivnik, sizik. * Bazı dillerde "sürü" (çoğul anlamda) herhangi bir ismin önünde kullanılabilirken Kürtçe her cümleye değişik kelimeler kullanılıyor. “Bir sürü kuş uçtu, bir sürü koyun otluyor, bir sürü kurt gördüm, bir sürü at geçti, bir sürü adam geçti.” Kürtçe'de bunların hepsi farklı ifade edilir: “Refê teyran, keriye pez, garrana dewar, exiriyê hespan, peranî yan jî zurbê guran, qeflê meriyan." 'Min kerî merî dît' ya da 'Min naxire merî dît” denilmez. * Kürtçe'de bir şeye küçüklük anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –ik eki getirilir. Örnekler: Şiv “Sopa”, Şivik “Küçük sopa” demek. Law “Oğul”, Lawik “Küçük oğlan” demek. Bu kelime Türkçeye hakaret unsuru olarak geçmiştir. * Kürtçede bir şeye “dahalık” anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –tir eki getirilir. Örnek: Mezin “Büyük”, Mezintir “Daha büyük” demek. Kurmanci, Sorani, Zazaca, Farsça ve Türkçe arasında karşılaştırma Türkçe Kurmanci Sorani Zazaca Farsça Türkçe Kurmanci Sorani Zazaca Farsça Ev Mal Mal Keye Hane Açlık Birçî Birsî Veyşan Gorosnegi Susuzluk Tî Tî Teyşan Teşnegi Yaşam Jîyan Jîyan Cewiyaene Zisten Gönül Dil Dil Zerri Del Anne Dayik Dayik Mae Madar Baba Baw Baw Pî Peder Ağız Dev Dem Fek Dahan Oğul Kurr Kurr Lac Pesar Gelmek Hatin Hatin Ameyene Amadan Kadın Jin Jin Cêniye Zen Ağlamak Girîn Girîn Bermaene Geristan Gitmek Çûn Çûn Şiyene Raftan De (örn.: evde) Li Le De(r) Dar, tu a (örn.:eve) Bo Bo Rê Beh Nasıl Çawan Çowon Senên Çetowr Kim Kî Kê Kam Kî Akşam Êvar Êware Şan Begah At hesp Esp Estor Asb Ot Giya Giya Vaş Sabzeh Dün Duh Duhêke Vizêr Diruz Küçük Piçûk Piçûk Qic Kuçek Tilki Rovî Rowî Luwe Rubah Yıl Sal Sal Serre Sal Fare Mişk Mişk Merre Muş Getirmek Anîn Anan Ardene Avardan Kan Xwîn Xwîn Gonî Xun Kız Keç Keç Keyna Doxtar Kapı Derî Dergî Keyber Dar Sevgili Dezgir Dezgîran Waşte Namzad Evet / Hayır Erê / Na Erê / Na Ya / Ne Arî / Na Domuz Beraz Beraz Xoz Xuk Bu Ev Ev (I)no, (I)na In Kaşınmak Xurîn Xurîn Hurîaene Xarîdan Diğer Din Din Bîn Digar Var Heye Heye Esto Hast Kar Berf Berfir Vorre Barf Yanmak Şewitîn Şûwitan Veşayiş Suxtan Koşmak Bazdan Bezin Vestene Gurizan Ön Ber Ber Ver Bar Koç Beran Beran Vosn Goşn Muhallefe Bije Biwejen Viae Biva Çiçek Gul Gul Vil Gol Böbrek Gurçik Gurçile Velik Gorda Değişmek Guherîn Guherîn Vurrayene Gerawidan Uyku Xew Xew Hewn Xab Üksek Bilind Bilind Berz Bulend Bahar Bihar Bihar Wusar Bahar Rüzgar Ba Ba Va Bad Yapraklar Belk Belik Velg Barg Kuzu Berx Berx Vorrek Barra Kurt Gur Gur Verg Gorg Yağmur Baran Baran Varan Baran Çeşme Kanî Kanî Hêni Xanî Gülmek Kenin Kenin Huyaene Xanidan Hatırlama Bîr Bîr Vira Vir Söylemek Gotin Gutin Vatene Goftan Dağ Çiya Çiya Ko Kuh hava Hint-Avrupa dil ailesinin sayıları Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir.Kürtçe ve Farsça'nın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir. Türkçe Kurmanci Zazaca Pehlevice Farsça Sanskritçe Yunanca İtalyanca İspanyolca Almanca Fransızca İngilizce bir (1) yek yew / jew êw yek eka ena uno uno eins un one iki (2) du du dı du do dva tio due dos zwei deux two üç (3) sê hirê si seh tri tria tre tres drei trois three dört (4) çar çhar çahar çehâr catur tesera quattro cuatro vier quatre four beş (5) pênç ponç penc penc panca pende cinque cinco fünf cinq five altı (6) şeş şeş şeş şaş sas eksi sei seis sechs six six yedi (7) heft hewt haft haft sapta epta sette siete sieben sept seven sekiz (8) heşt heşt haşt haşt asta oxto otto ocho acht huit eight dokuz (9) neh naw noh noh neva ennia nove nuevo neun neuf nine on (10) deh des dah dah daça dheka dieci diez zehn dix ten Edebiyat Kürt edebiyatı, halk edebiyatı ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat, yani halk edebiyatı, yaklaşık bin yıl öncesine kadar dayanan yazılı edebiyata göre çok daha eskidir. Hemadani Baba Tahir (935-1010), Kürt edebiyatının ilk yazılı örneğini, bin yıl önce İran'da Arap alfabesiyle yazmıştır. Kürtçe'nin edebi ürünlere sahip önemli bir lehçesi Kurmanci'dir. Kurmanci lehçesinin 15. yüzyılda yazılmış olan bazı edebi eserler günümüze kadar ulaşmıştır. Bu lehçeyle yazan Kürt şairleri arasında ilk akla gelenler Elîyê Herîrî (1425-1495), Feqîyê Teyran (1590-1660), Melayê Cizîrî (1570-1640) ve Hanili Ahmet (1650-1707)'tir. Hanili Ahmet'in Mem û Zîn adlı ünlü eseri birçok kez yayımlandı. Türkçe'ye ilk kez 1930'da çevrilen Mem û Zîn, daha sonra M. Emin Bozarslan tarafından tekrar çevrilmiştir. Bunlara Kürtçe şiir yazdığı belirtilen Abdussamed Babek (ölüm tarihi: 1019 veya 1020) ile Diyarbakırlı kadın şair Sırrı Hanım (1814-1877) eklenebilir. Kimi yazarlar Osmanlı edebiyatının ünlü isimlerinden Nef'i (1572-1655) ve Nabi (1642-1712)'nin de Kürtçe şiirlerinin bulunduğunu belirtmektedir.[kaynak belirtilmeli] Prof. Qenatê Kurdo'nun belirttiğine göre 1911'de Viyana'da yayınlanan Yezidilerin kutsal kitabı Kitab el Celve, Kürtçenin Güney lehçesiyledir. Ona göre bu kitap 11-12. yüzyıllarda, O. L. Vilçevski'ye göre ise 17. yüzyılda yazılmıştır. İlk Kürtçe Gazete 22 Nisan 1898‘de Mısır’ın başkenti Kahire'de sürgünde yayımlanan “Kurdistan” araştırmacılar tarafından ilk Kürtçe gazete olarak kabul edilir. Gazete, 1898-1902 yılları arasında Mikdad Midhat ve Abdurrahman Bedirhan kardeşler tarafından toplam 31 sayı olarak çıktı. Yayın 32 basım sonra 1902'de son buldu. Kurdistan gazetesinin hala 10., 12. ve 19. sayıları bulunamamıştır. Bütün sayıların İstanbul'daki Osmanlı ve Yıldız Sarayı arşivinde bulunma ihtimali çok yüksektir.[kaynak belirtilmeli] Kürtçe, Farsça ve Zazaca Kürtçe, Farsça ve Zazaca ile aynı dil grubundadır ve çeşitli benzerlikler sergiler. Buna karşılık Kürtçe her iki dilden de ayrı, kendi başına bir dildir. Bi örnek, basit cümleler kürt lehçelerinde birbirine benziyerken Farsça ve Zazacada tamamen farklılar: Türkçe Onlar gitti ve geldi. Sizin evde vardır. Ne yapiyorsun? Nasılsın? O aç mı? Kurmanci Ewan çûn û hatin. Li mala we heye. Tu çi dikî? Tu çawanî? Ew birçî ye? Sorani Ewan çûn û hatin. Le malî ewe heye. To çi dekî? To çowunî? Ew birsî ye? Kelhuri Ewane çûn û hatin. Le malini îwe heye. Ti çi (di)kîd? Ti çuwunîd? Ew birsî yud? Zazaca Ê şiyê u ameye. Keyê şıma de esto. Tı se kena? Tı senêna? A veyşana? Farsça İşān raftand o âmadand. Dar xânaye ؛omâ hast. To çe mikoni? To çetori? U gorosne/gorçi a(-st)? Türkçe O yapiyor, O yiyor, O alıyor, O geliyor, O gidiyor, O ağlıyor, O ya؛iyor Kurmanci Ew dike, Ew dixwe, Ew digire, Ew tê, Ew diçe, Ew digrî, Ew dijî Sorani Ew deke, Ew dexwe, Ew degire, Ew tê, Ew deçe, Ew degrî, Ew dejî Kelhuri Ewe (di)kûd, Ewe (di)xwûd, Ewe (di)girûd, Ewe tê, Ewe (di)çûd, Ewe (di)grî, Ewe (di)jî Zazaca A kena, A wena, A gêna, A yena, A ؛ona, A bermena, A cewîna Farsça U mikonad, U mixorad, U migirad, U miâyad, U miravad, U geryad/gerya mikonad, U mizehad/zendegi mikonad |
|||||||||||||||
|
|
21-11-2007, 06:19 PM
|
#3 (permalink) | |||||||||||
|
Copy yaptim heval Albatros ama bende kitabi var yinede senin verdiklerini de okurum desté te sax be keké
__________________ |
|||||||||||
|
|
|
22-11-2007, 11:48 PM
|
#5 (permalink) | |||||||||||
|
ey kardeşlerim sadece değişik resimler kullanıp alıntı kelimeler alıp egonuzu tatmin etmeyin
kurdçe ye; anadilinize sahip çıkın günde bir sahife de olsa okuyun!!!!! unutmayın herdil bir ayettir
__________________ |
|||||||||||
|
|
«
Önceki Konu
|
Sonraki Konu
»
| Konu Araçları | |
| Mod Seç | |
Düzenli Mod
|
|
|
||||
| Konu | Konuyu Başlatan | Forum | Yanıt | Son Mesaj |
| Dino: Kürt müziği en sancılı dönemini yaşıyor | Bedirxan | Müzik Sohbet | 3 | 05-07-2008 06:50 PM |
| Avrupa Kürtleri | MÊVAN | İlginç Konular | 5 | 06-03-2008 01:40 PM |
| Nilüfer Akbal: Ben Kürt Müziğinin Dünyaya Açılan Penceresiyim | Bendewelat | Müzik Sohbet | 18 | 24-01-2008 03:30 PM |
| Kürt Kimliğinin Dayanakları ve Kırılma Noktaları* | JİYAN ADAR | Genel Kültür | 8 | 21-01-2008 04:48 PM |
| Batı Literatüründe Kürt Kadını | PCkopat | Genel Kültür | 17 | 20-11-2007 01:12 PM |
Forum saati Türkiye saatine göredir. GMT +2. Şuan saat: 10:09 AM .
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)