28-07-2007, 09:48 PM
|
#1 (permalink) | |||||||||||||||
|
Koçgiri İsyanı
Koçgiri İsyanı
Koçgiri İsyanı, 1921 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne karşı bağımsız Kürt devleti amacıyla girişilen ilk Kürt ayaklanmasıdır. Koçgiri aşireti tarafından başlatılan Dersim aşiretlerinin de desteklediği Dersim (Tunceli) yöresinde gerçekleşen ayaklanmadır. Koçgiri ayaklanmasını Kürtlerden; Haydar ve Alişan beyler ile Gülağaoğullarından Mehmed İzzet, Naki, Hasan Askeri, Kazım ve Alişir yönetmiştir. Bu kişiler İngiliz ve özellikle Fransız birlikleri tarafından kışkırtılmış ve stratejik olarak çok önemli bir bölgede isyan çıkarmaya zorlanmışlardır. Eğer isyan başarılı olsa veya uzun süre devam edebilse şark cephesi ve orta Anadolu arasındaki bağlantı kesilecek ve Ermeni isyancılara rahat hareket etme olanağı doğacaktı. İsyan, Nurettin Paşa ve Topal Osman yönetimindeki Giresun muhafız alayı tarafından kısa sürede bastırılmış ve isyandan netice alınamamıştır. İsyana katılıp yakalananlara idam cezası verilmiş ancak daha sonra Dersim aşiretlerinin araya girmesiyle Mustafa Kemal cezaları kaldırmıştır. 6.Mart 1921, de başlayan Koçgiri isyani,Kürdistan in dar bir cografyasinda etkili olur. Dersim ve Koçgiri li aşiret reisleri,isyandan önce Elaziğ da toplanip TBMM Hükümeti ne bir nota vermeyi kararlaştırırlar. Mustafa Kemale gönderilen notada yeni hükümetin,Kürdistan daki Türk memurlarin ve Koçgiri bölgesine giden askerlerin geri çekilmesi ,Kürt mahkumlarin derhal serbest birakilmasi istenir. Osmanli Devleti nin 1 Dünya Savaşından Sevr i imzalayarak çıkmasından sonra, Mustafa Kemal Anadoluya Gönderilir Erzurum ve Sivas ta Kongre düzenleyerek Anadoluda yeni bir oluşumun temellerini atar. Buralarda Kürt ileri gelenlerini toplayip , ortak hareket etmeye çağirir .Rus ve Ermeni tehlikesini Kürtlere karşı kulanarak her yerde , Kürt ve Türklerin kardeş olduğundan , ayni dine inanan insanlar olarak, böyle bir tehlikeye karşı ortak hareket etmenin gerekli olduğundan söz eder . Bu çalısmalarda kısmen başarılı olan Mustafa Kemal aralarında Koçgiriler in de olduğu, kendisiyle anlaşmaya yanaşmayan bazi aşiretleri de yanlızlaştırmayı planlıyordu. Mustafa Kemal 1919 da Sivas ta görüşmelerini sürdürüken, Sivas valisi Reşit Paşa aracılığıyla, Koçgiri ve Dersim in önde gelenlerini çağırır.Bu gelişmeleri Koçgiri ve Agrı isyanlarınınn önderlerinden Nuri Dersimi anılarında şöyle anlatiyor. Bu arada Mustafa Kemal Erzurum dan Sivasa geldi. Alişan Bey ve beni Sivasa istedi. Benim Dersim mebusu ve Alişan Beyin Zara mebusu Sifatiyla kendisi ile tesriki mesaimizi talep etti. Mazeret beyan ettim gitmedim. Alişan Beyi gönderdik. Mustafa Kemal, Aliþan Beye gerçi ne maksatla çalıştığınızı biliyorsam da bizzat sizden ögrenmek isterim demiş. Alişan Bey Wilson prensiplerine göre Vilayeti Sarkiyenin Kürt yoğunluklu çoğu vilayetlerinin, Ermenilere verilmiş olduğu anlaşılmış olmakla, bu karara karşı olmak üzere Sark Vilayetlerinde teşkilat yapmak ve Kürt nüfusunun yoğunluğunu meydana koyarak vatanımızın Ermenilere verilmesini ret etmek esasına binaen çalışmakta olduğumuzu bildirdi. Alişan Bey mebus olma önerilerini reddetmiş ve Meclis teki Kürt milletvekillerini de eleştirmişti ERKEN PATLAYAN VOLKAN. Iste bu ortamda Koçgiri ayaklanmasi patlak verir ve Ankara Hükümeti ile Kürtler ilk kez karşı karşıya gelirler Kemalizmle ilk buluşmadir bu isyan ama son olmayacaktır. Koçgiri aiireti çoğunlugu Alevi olan 5. Büyük kabileden oluşmuştu. Bunlar ( IBOLAR -ZAZALAR- SARULAR- KERTELLER VE BALULAR ) Koçgiri,10 Kaza ve 135 bölgeden oluþmaktaydı. Hafik, Zara, Imranli, Susehri. Rrefahiye, Kemah, Divrigi, Kangal, Ovacik ve Kiniçay ilceleriyle birlikte Hamo ve Zirra bucaklarini kapsayan bir alana yayilmışlardi. Bir süre sonra Kangalin Yellice nahiyesindeki Hüseyin Abdal Tekesinde ,Canbegan,Kurmesan ve diger Koçgiri aşiretleriyle halkın katıldığı bir toplantı yapilir. toplantıda Diyarbakır,Van, Bitlis, Elaziğ, Dersim ve Koçgiri bölgelerini icine alan bağımsız bir Kürdistan kurulmasi için silaha sarılmak gerektiğine karar verilir. Bu çalışmalarla hazir hale gelen aşiretler ilk olarak temuz ayinda Zara da çulfa Ali Karakolunu basar, Daha sonra Sadan aşireti reisi Paşo komutasindaki güçler, Kuruçaya cephane taşıyan bir birliğe baskın düzenler. Bir kaç karakol basılarak cephanelerine el konulur. Refahiye ele geçirilerek Hükümet Konagına bayrak asılır. Bu gelişmeler karşısinda telaşa düşen Ankara Hükümeti Haydar Beyi ümraniye Bucak müdürlüğüne Alişan Beyi Refaiye ye kaymakam olarak atanir. Tipki bu günkü Kürt kökenli miletvekillerinin devletin önemli yerlerine getirilmesi gibi onlara da mevki verilir. Bölge ileri gelenlerinin ve nüfuz sahiplerinin isyan etikleri yerlere memur olarak atanmaları olumsuz sonuçlar doğurmuitu. İste son alinan tedbir de öncekiler gibi aşiret reislerinin etkinlğini ve nüfuzunu dahada artırmaktan başka bir işe yaramamışıýr. Alişerin 150 kisilik bir kuvetle Kemah ta soygun ve yağmacılığaa başlaması üzerine Dersimde bulunan Haydar Beyden bu olayi engellenmesi istenir. O da göstermelik bir Koçgiri müfrezesi ile hükümet adına harekete geçer. Fakat Alişerin etkisiz hale getirilmesi bir tarafta olayın üstüne dahi gidilmez ve durum böylece kapatılır. Alişan Bey beraberindeki adamlarıyla Ovacika geçer orada yanına bazi aşiret reislerinide alarak Hozata gider. Hozatta toplanan Kürt ileri gelenleri Ankara Hükümetine bir nota verilmesini karara baglar. Nuri Dersimlinin babasi ibrahim efendi nin kaleme aldığı mektupta şu hususlara yer verilir. 1. Kürdistan Muhtariyet idaresine muvafakat eden istanbul saltanat Hükümetinin bu babdaki kararini Mustafa Kemal Hükümetinin de resmen kabul edip etmiyeceginin açiklanmasi. 2. Kürdistan Muhtariyet idaresi hakinda Mustafa Kemal Hükümetinin görüş noktası hususunda Dersimlilere acele cevap verilmesi. 3. Elaziz, Malatya, Sivas, Erzincan mıntıkaları hapishanelerinde mevcut bütün Kürt mahkumlarının serbest bırakılması. 4. Kürt çoğunlugun bulundugu noktalardan Türk Hükümeti memurlarının çekilmesi. 5. Koçgiri mıntıkasına gönderdiği haberi alınan askeri müfrezenin derhal geri alınması Bu bildiri Abbasan aşireti reisi Meço Aga tarafından Ankara hükümetine verilmek üzere Dersim mutasarifi Riza Beye verilir. Bu sert notayi alan Hükümet Koçgiriye bir ögüt kurulu göndererek ayaga kalkan halki yalanlarla, Kandırmaya çalışır. Bunun üzerine Meclis Başkanlığına Garbi Dersim asairruesasi imzasıyla sert bir telgraf çekilir. Telgrafta Sevr muadehesi mucibinde Diyarbekır Elaziğ Van ve Bitlis vilayetlerinde müstakil bir Kürdistan teşekül etmesi lazım geliyor binaenaleyh bu teskil edilmelidir aksi takdirde bu haki silah kuvetiyle almaya mecbur kalacağımızı beyan eyleriz denmekteydi. Nuri Dersimli hatıralarında ayaklanmanın amaçlarını şöyle açıklamaktadır, önce Dersimde Kürdistanin istiklali ilan edilecek Hozat ta Kürdistan bayrağı dalgalanacak Kürt milli kuvetleri Erzincan, Eleziğ ve Malatya istikametinden Sivasa doğru hareket ederek Ankara Hükümetine Kürdistanin bağımsızlığı için baski yapilacak. Ankara Hükümetinin bunun önüne geçebilmek için Dersim aşiretleriden Meço ve Diyap agalar ile Ahmet Ramız ve Hasan Hayri yimebus olarak Ankaraya çağırır. KOÇGİRİ KAYNAYAN BIR KAZANDIR ARTIK Alişan Bey 45 bin kişilik bir kuvvetle Ankara Hükümetinin Wilson ilkeleri dogrultusunda Kürdistanın bağımsızlığının kabul edileceğini düşünüyordu. Bu amaçla Dersime gelir. Fakat Koçgiride büyük bir heyecan başlamıştır. Her tarafta bir sabırsızlık basgöstermiştir. Ancak mevsim kıştır Koçgiri aşiretleri bir an evvel harekete geçmeyi isterken Dersim aşiretleri zamanın henüz olgunlasmadığıni söylemektedirler 6.mart 1921 de Kızıltepeli Rifat ve Karmanlı Nuri önderligindeki bir gurup köylü asker kaçaklarını yakalamak isteyen bir süvari bölüğüne Koçgiri yakınlarında baskın düzenler. Baskında Binbaşı Halis iki Subay ve dört Er öldürülür, imranlıda tamamen ele geçirilir. 8 mart 1921 de Haydar Bey, Alişan Beye haber göndererek yardim alıp Koçgiriye gelmesini söyler. Bunun üzerine başlarında, Pezgavir aşiret reisi Bıra ibrahim, Maksudan aşiret reisi Polis Munzur Arslanan aşiret reisi Mahmut ve Alişer ayaklarında hedik ve lekanlarla 2.bin 500 kisilik bir kuvvetle Munzuru geçerek Kemaha varırlar. Yapilan sidetli çarpışmalar sonucu kaymakam ve jandarma komutanı esir alınır. Gitikçe genişleyen harekete Drejan, Atma ve Perçikan aşiretleride katilir. Sivas valisi tarafindan Dersim aşiretlerine haber gönderilerek ayağa kalkan halki sakinlestirmek için yardim istenir. Dersim aşiret reisleride ordu bir süreden beri bölgemizde müslümanların ve müslüman olmayanların sayıları hakında sorusturma yapmaktadır. Bu bilginin elde edilmesi Hükümetin belki de Kürtleri vurup yok etmek niyetinde olduğu, Koçgiri aşiretlerinin de nefsi müdafa için ayaga kalktiği belirtilerek olumsuz cevap verilmiştir. Hükümet 10.Mart 1921 De Sivas bölgesinde sıkıyönetim Mahkemesi kurulmasi kararı alır. 13.marta merkez ordu komutani Nuretin pasa isyani bastırmakla görevlendirilir. Nuretin Pasa –zo- diyenleri temizledik şimdi-lo-diyenleri de ben temizleyecegim demektedir. DIGER KÜRTLERIN DURUMU Koçgiri isyani baþladığı zaman şimdi iran ve irak haritaları içinde yer alan Kürdistan parçalarına da Kürtler ulusal taleplerle ayaga kalkmıştır. Güney Kürdistanda şey Mahmud-e Berzenci bağımsız bir Kürt devleti kurdugunu ilan etmişti. Kürt Kıralı olarak Kürt yönetiminin esaslarını kurmuştu. Doğu Kürdistanda Sikakan aşireti reisi ismail aga (simko) bir ayaklanma baslatmışti. IKINCI NASIHAT KURULU Bitlisli Sefik başkanlığında gönderilen ikinci bir ögüt kurulu ilk başta Haydar Bey i ikna etiyse de Haydar Bey in oynanan oyunun farkına vararak tekrar savasa baslaması ile bu cabaları da bosa çıktı. 20 Mart 1921 de hareket Kızılırmak hattından kuzey doğuya kaymıştır. Bu sırada Topal Osman adındaki bir çete reisi adamlarıyla beraber Refahiye üzerinden Koçgiri ye cephe açar. Geçtigi her yeri kan içinde birakan bu çete Koçgirili Beko tarafindan kusatılınca kaçmak zorunda kalır. 25.marta Egin ve Erzincan dan gelen bu Hükümet birliği pusuya düşürülür. Ankaradan gelen ovacık aşiretleri Kemahi teslim alır. VE ACI SON YAKLASIYOR Kurmesan aşiret reisi Güzel Aga bir çatismada vurulduktan sonra hareket darbe alır. Kürt kuvvetleri Koçhisardan Doguya dogru çekilmeye başlar Zara da çarpısan güçlere yardım gönderilemeyince oradakiler yenilgi alir hareketin askeri önderlerinden Bahri ve Sabit Bey de vurulunca hareket önderliksiz kalir. Kürt Kuvvetleri geri çekilerek cepheyi terketmeye baslarlar. Haydar Bey 2 bin kişi ile 24. Nisanda Erzincan-Pülümür üzerinden Dersime çekilirken Türklere hos görünmek için Kureşan aşireti reisi Kör Paşa bir kaç bin kisilik bir kuvvetle yolunu keserek Dersime geçmesine engel olur. Haydar Bey onlarla savaşmayı redederek tekrar Koçgiriye geri döner. Daha sonra Sivas beylerine kanarak bin kisilik gurubuyla Hükümete teslim olur. Durumu firsat bilen Topal Osman da geri dönerek cinayetlerine başlar. Ve tirpanı kanli topal hayelet yine sahnede Süngü uçlarinda çocuk çığlıkları -üzerine tufan gele ey zulüm ey ölüm üzerine tufan gele. Dersim den hemen bir kısım Kürt savaşcı gönderilir çarpışmalar sonucu çeteye büyük zarar verdirilir Topal Osman da yarali olarak kaçar. Haydardan boşalan yere amcasi Mahmut Bey gelir. Mahmut Bey, Cığız Mehmet Ali, Nuri Dersimi, Tarbazli Memo, Kimil Aziz, Dilo, Abbas, Aliser ve Paso döğüşe döğüşe Arapçayı geçerek Dersime varirlar. ISYANDAN SONRAKI MANZARA Haydar Pasa ve isyan esnasında Kurmesan aşireti lideri Murat Pasanın yakalattığı Seyit Aziz Sýıkıyönetim mahkemesinde yargılanır haklarında verilen idam kararı girişimler sonucu sürgüne çevrilir. Ankara Hükümeti baskilara dayanamayip peşpeşe iki af kararı çıkararak Dersime Haci Osman Fevzi başkanlýığında yeni bir ögüt kurulu gönderilir. Alişan Bey bu heyetle görüstükten sonra Erzincana gidip teslim olmayi kabul eder. TBMM ordusu 11.Nisan 1921 de ayaklanmadan geriye kalanları da yok etmek için harekete geçer. Nuretin Pasa 29.Mayista Erkan-i Harbi Umumi ye gönderdiği bir yazida Kemah ve Erzincan da asayiş ve sükunun teşisi Dersim ve ovacık a karşı tedabir ittihazinda görülmektedir. Bunun için 1. Dersim ve Ovacik ta neticeli vekat i tedibat-i sedide ister. 2. Bila tedip, idari ve siyasi tedbirler alinmasidir iş siddetli tedbirle halledilecekse hiç bir makamdan müdahaleye meydan birakmamak için, gereken talimatın hükümet-i merkeziyece, ihzar-i harekati idare edecek kumandana tebliği zorunludur demektedir. Ayrica Meclise çektigi bir telgrafta da saliere yeterince sert davranilmadığından şikayet eder. Koçgiri hareketinin kanla bastirilmasi o sirada TBMM deki bazi kürt Mebuslaru tarafindan da sidetle elestirilir. Erzincan mebusu Emin Bey Orada öyle bir mezalil icra edilmiştir ki tüyler ürperticidir demekte. Muş mebusu Haci Ahmet Efendi ayni oturumda hakikaten buraya gelirken ugradığım yerlerde bizi de Ermeniler gibi keseceklermiş diye dalgalanan bu havadis Dersime kadar gitmiştir demektedir. Ama onlarin bu çabalari sonuç vermemiştir hatta Nuretin Pasa elde bulunan bilgilere göre Dersim ve Erzincan mebuslarindan bazi kişilerin özel alaka ve ilişkileri olan sahislarin isyan reislerini kurtarmaya çalıştikları anlaşılmıştır diyerek bu mebuslara olan tepkisini ifade etmiştir. Nuri Dersimi isyanin sonucunu şöyle değerlendiriyordu. Koçgiri Kürt istiklal savasi Kürdistan istiklal savaşının bir merhalesiydi onunla bir meydan muharebesi kaybetmiştik fakat harp bitmemişti. Biz son zaferi kazanacagımıza inanmış ve iman getirmiştik Arzu ve inancimiza hiç bir sekilde helal gelmemişti. Aliser Bey mütesir, aile efradi esi hanumari imha edilmiş Kardesi Haydar ve 4-5 yüz aşiret efradının Sivas ta Divan-i Harpte idama mahkum edilmeleri muhakak görülüyordu. Alişan Bey in cezalandırılmasını önlemek maksadi ile Ankara Hükümetine Mustafa Kemal Pasa ya ve Türk Millet Meclisi ne Dersim aşiretleri namina telgraflar ve mazbatalar yazmaya ve göndermeye başladım. Bu müracatlarım neticesinde Mustafa Kemal Dersimli Baytar Nuri ve Koçgirili Aliser müstesna olmak üzere Sivas mevkuflarini Tamamen af ve tahliye etmiştir ikinci bir af ile de Dersim den çikmak üzere Alişan Beye ve mahiyetindeki Koçgirilileri af etmişti. Bu arada Dersime geçen Koçgirililer Dersim kuvvetleriyle ile işbirliği yaparak Erzincan, Erzurum, Trabzon, Sivas kollarindan Türk merkezlerine baskın yaparak Türk hükümetini rahatsiz etmekten de geri durmuyorlardi. 1924 te Alişan ve Haydar Beylerin tekrar yerlerine dönmelerine izin verilmiş ise de Koçgirinin ümraniye merkezinde Aliser Bey evine bomba atilarak öldürülmüstür. |
|||||||||||||||
|
«
Önceki Konu
|
Sonraki Konu
»
| Konu Araçları | |
| Mod Seç | |
Düzenli Mod
|
|
|
||||
| Konu | Konuyu Başlatan | Forum | Yanıt | Son Mesaj |
| Kürt isyanları Kronolijisi | heci | Dirok | 12 | 31-07-2007 01:17 PM |
| Mezopotamya'nın Kadim Halkı Kürtler-19 | ByMeD | Dirok | 0 | 15-07-2007 02:02 PM |
| Doğu St.Louis İsyanı | Roj73 | Genel Kültür | 0 | 21-03-2007 11:26 AM |
| Mezopotamyanın Kadim Halkı Kürtler | Dino-Amed | Tarih | 2 | 02-03-2007 11:08 AM |
Forum saati Türkiye saatine göredir. GMT +2. Şuan saat: 10:17 AM .
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
