SERHILDANA ŞÊX SEÎD (r.a.)

**Dino-Amed** · 21-08-2006, 02:24 PM

SERHILDANA ŞÊX SEÎD (r.a.)

Piştî ku dewleta Osmanî ji cenga cîhanê ya yekemîn ketî û bindest derket, pirrê erdê vegirtî winda kir û bi gora biryara peymana Mondrosê di 30.08.1918’an de çek û sîlehên xwe danîn. Şert û xwestekê Dewletên Hevgirtî hemû qebûl kirin. Liser vê yekê Dewletên Hevgirtî di serê sala 1919’an de Kongra Sulh û Aşitîyê li bajarê Parîs’ê amade kirin. Ev kongre, ji wan gelên ku demekê dirêj de di bin bandora Osmanîyan de mabûn re banga serhildanê û ji cîhanê re banga pelişandina dewleta Osmanîyan bû. Di wê navberê de gelê Kurd jî di encama tevger û xebata xwe de komelek bi navê Komela Bilindahîya Kurd ( Kurd Tealî Cemîyetî ) li bajarê Îstenbol’ê saz kir. Di demekê kurt de sê şaxên wê komelê li Dîyarbekîr, Xerpêt û Bidlîs’ê hatin vekirin.

Serokê Ermenîyan Bagos paşa di 13.02.1919’an de erzûhalek ji bo daxwazên Ermenîyan pêşkêşê Kongra Parîs’ê kir. Di wê pêşnîyaza xwe de daxwaza dewletek Ermenîya ya serbixwe dikir ku bajarê Wan, Dîyarbekîr, Bîdlîs, Sêwas, Edene, Kozan, Mereş, Tirabzon û Erzirom di nav sînorê wê dewletê de bûn. Li ser vê erzûhalê Tirkên Osmanî gelek tirsîyan û li xwe heyirîn. Osmanîyan li hemberê van tiştan minafiq û hîlebazê xwe yê mezin Mistefa Kemal derxistin pêşîyê- ku mirovekî wisa minafiq û durû bû, rojek dibû dîndar û roja dinê dibû dînxwar, li cihekî Misilman bû û li cihekî dinê kafir bû. Wisa dek û dolab dizivirandin ku em dikarin bibêjin pîlan û teqtîk û hovîtîyê îro ( ozel harp dairesi, kontr gerilla hwd. ) berhemê wî ne. Bi rastî jî ji gelê Kurd re gelek dijmin û neyar hebûn, lêbelê dijminek weke Mistefa Kemal dîrokê nîşan nedaye. Lewra ewî ji mêj ve li Kurdistanê kar dikir û bi xapandina gelê Kurd re meşxûl dibû. Di sala 1916’an de ku serbaz û zabit bû, di şaxê artêşa 7’a ku navenda wê li bajarê Farqîn’ê bû. Di wê demê de gelek gavên pêwendî û têkilîyan bi serokeşîr, axa û şêxên Kurdistan’ê re avêtibûn. Xwe ji rojê pêş re amade dikir ku bi hêsanî bikaribe di rêya wan de gelê Kurd bixapîne. Di piştî erzûhala Bagosê Ermenî re, Mistefa Kemal di 16.05.1919’an de diçe Samsûn’ê. Li wê derê lêkolînek mezin li ser dabaşa Kurdistanê dike, hinek dek û dolab û hîleyan saz dikk û biryar xwe ya wiha dide: Em fîtne û fesadîyê tenê bi rêya dîn dikarin bêxin nav Kurdan û wan ji hev biqetînin û wan bînin alîyê xwe. Li ser vê ramanê biryara amadekirina Kongreyekî li bajarê Erzirom’ê dide. Diçe Erzirom’ê, pirrê şêx, axa û serokeşîrê Kurda li wir dicivîne. Di navbera 23 Tîrmehê û 7’ê Tebaxê di sala 1919’an de Kongreyekî saz dike û vê hinare û mesaja minafiqî dide: ”Gelî Kurdan! Em birayên hev in, dînê me yek e. Kafir dixwazin me bixin bin destê xwe, me teslîmî Ermenîyan bikin. Dîn ji dest dice, welat ji dest dice. Ez soza namûs û şerefê didim we ku em bi hev re weke bira li hemberê van kafiran derkevin, wan ji welat dûrxînin, emê weke bira bi hevre rûnin, mafên we bidin. Kurd û Tirk weke dost û bira wê bi hevre bijîn”. Bi vê axaftina xwe pirrê beşdaran qanî û qayîl dike. Di wê Kongirê de, ji 9 endaman komeke nûnerîyê tê kifşekirin ku ji wan sê heb Kurd bûn. Yek Hecî Mûsa Begê Xwêtî, yê duduyan Sadûllah Efendî yê Bidlîsî û yê sisîyan jî Şêx Fewziyê Erziromî bû. Mistefa Kemal bi vê hedef û armancê Kongreke din di navbera 4 û 11 Êlûnê sala 1919’an de li bajarê Sêwas’ê amade dike. Hinek hîle û xapên mezin di wir de jî dar dixe. Bi rastî ev liv û tevgerên Kemal ne bêfeyde û vala bûn. Hedef û armanceke mezin di bin wan gavan de hebû. Gelo çima ew Kongreyên xwe li Enqere û Îzmîrê saz nedikirin? M. Kemal xweş dizanîbû di Kongra ku li bajarê Parîs’ê de hatibû amadekirin wê derheqê Kurd û Kurdistan’ê de hinek ferman û biryarên girîng bên dayîn. Hedef û armanca wî ew bû ku Kurdan bixapîne, wan xwestek û pêşnîyaza bipelişîne. Gelo wê Kurd bi çi bixapandana? Belê bi hîs û dilînîya dîn. Lewra wî rind dizanîbû ku gelê Kurd gelek dîndar e, bi dîn û bawerîya xwe ve girêdayî ye.

Dem hatibû 22’ê heyva Nîsana sala 1920’a, dewletên Hevgirtî dewleta Tirkan gazî bi bal Kongreya Parîs’ê kirin. Nûnerên Osmanîyan çûn Parîs’ê, bend û mercên wan hemû qebûl kirin. Di 10.08.1920’an de Peymana Sewr’ê erê kirin. Di benda 62 û 64’an de jî wê peymanê biryara hinek heq û mafan ji Kurdan re hatibû dayîn.
Bi Sedemê vê peymanê, Şerîf Paşayê kurê Seîd Paşa (wezîrê derve yê kewn ) nûnerî û berdevîya Kurdan dikir, xwestek û pêşnîyaziyê Kurdan pêşkêşê Kongra Parîs’ê dikirin.

Li ser vê bûyerê M. Kemal jehrîya dijminî û durûtîya xwe rijand, bi lez fît da axa û şêxên Kurdan yên ku di Kongra Erzirom û Sêwas’ê de bi soz û sonda şerek û namûs û dilîniya dîn xapandibûn- û kişê ser Şerîf Paşa kirin. Di 22.12.1920’an de herkes ji hêla xwe ve têlgrafê ji Komîta Fransa ya Bilind re dişîne, nexweşîya xwe ji tevgera Şerîf Paşa re dîyar dike û neqayîlîya veqetandina ji dewleta Tirkan tîne ziman. Li ser vê rewş û gavê Şerîf Paşa bi rêya rojnama ”El weqt” xwe ji nûnertî û berdeviya Kurdan paşve dikşîne.

Di vê navberê de Xalid Begê Cibrî li Istenbol’ê dest bi hinek kar û xebatan dike, pêwendî û têkilîyan bi axa û mezinê eşîrê Kurdan re saz dike. Mistefa Kemal bi vê tevgerê agahdar dibe. Xalid Beg ji qolordûya Istenbol’ê surgûn û raweyî qolordûya Erzirom’ê dike.
Li hêlek din Komela Bilindahîya Kurd ( Kurt Tealî Cemîyetî ) endamê xwe Nûrî Dêrsîmî di heyva Cotan’ê di sala 1919’an de dişîne herêma Dêrsimê. Nûrî Paşa li wir kar û xebatê dimeşîne û Kurdê wê herêmê ji fermandarîya Tirkan pêkanîna herdu bendên peymana Sewrê dixwazin. Mistefa Kemal di wê demê de jî dîsa rojîtî û hîlebazîyên xwe dimeşîne. Hinek axa û mezinên herêmê- weke Miço Axa, Diyab Axa, Ehmed Ramizî, Hesen Xêrî- bi nûnerîya Parlamentoyê, hinek din jî bi bertîla milk û zeviyan dixapîne. Hemûyan qayîl dike, dengê wan dibire. Di wê demê de cîhan dabaşa Kurdistan’ê re meşxûl e û li hêvîya dengê Kurda ye. Dewleta Tirk jî berê xwe dizîvirîne Dêrsimê. Di 15.02.1921’ê de li herêmê urfî îdarê îlan dike. Di 11.04.1921’ê de leşkerek giran dişîne ser herêmê. Gund û bajaran dişewitînin, zar û zêç û pîr û kalan dikujin. Serhildana Qoçgîr’ê, piştî girtina herdu serokên serhildanê ( Elîşan’ê kurê Mistefa Paşa’yê Qoçgîrî û Heyder Begê mudirê qeza Umranîyê) di 19.06.1921’ê de bi hovîtîyeke mezin bi giştî hate tefandin. Dewleta Tirk gef û tirsên wilo mezin li ser Kurdan de dişand ku di wê demê de êdî ti deng ji Kurdistan’ê derneket, lewra Kurd hem westîyabû, hem jî tirsîyabû.
Mistefa Kemal ev rewşa hanê firset dît û li hemberê Yewnan û Dewletên Hevgirtî cenga xwe bi rehetî domand. Di 12.09.1922’an de Mutareka Mondros’ê erê kir. Piştî wê, dewleta Tirk serkeftin bidest xwe xist. Nûnerên dewletên cîhanê di 10.11.1922’an de li bajarê Lozan’ê civîyan. Nêzikî deh mehan Konferansa wan domand. Li ser gelek dabaşên cîhanê yê girîng axaftin kirin. Dewleta Tirk di wê Konferansê de karî daxwazên xwe yên dijminî û zordestî bi wan bide qebûlkirin û pejirandin. Bi vî rengî heq û mafên Kurdan li wê hatin mandelkirin. Kurdistan bû parçek ji erdê dewleta Tirkan, peymana Sewrê bê hukum ma. Lêbelê di dabaşa Musil û Kerkûk’ê de çareserî li Lozan’ê ne hate dîtin.

Vê leyîstoka dewleta Tirkan dil û hinavê gelê Kurd dîsa şewitand û anî xîret û halanê. Serbaz û zabitên Kurdan yên di leşkerîya Tirkan de bûn, bi serokatiya Xalid Begê Cibrî destbi tevgereke konevanî kirin. Di sala 1923’an de komelek bi navê ”Komela Azadî” saz kirin. Di demek kurt de li pirrş herêm û bajarên Kurdistanê nêzikê 23 şaxên wê hatin vekirin. Dewleta Tirk jî di 29.10.1923’an de Komaretîya xwe eşkere kir û hilbijartina nûneran ji bo demek pêş girt binê biryarê.
Di serê sala 1924’an de li Istenbolê di navbera Tirkan û Ingilîzan de civînek ji bo çareserîya dabaşa Mûsilê hate sazkirin, gengeşî û axaftina li ser vê dabaşê davêjin tarîxa 06.08.1924’a.
Xwestekên Kurdan yên Fermandarîya Tirkan qebûl kiribûn ev bûn:
1) Di herêmên Kurdan hemûyan de wê îdarê Kurdî yên taybetî werin sazkirin.
2) Wê dewleta Tirkan alîkarîya dirav û pera bi ker( qiredî ) ji Kurdan re bike.
3) Efûyeke giştî ji bo girtiyê heps û zîndanan were eşkerekirin.
4) Heya pênc salan wê leşkerîya zorakî ji ser Kurdan were hildan.
5) Wê dadgehên Şer’î ( Îslamî ) werin sazkirin û çek û sîlehên ku dewletê ji nav Kurdan civandibûn, werin vegerandin.
6) Zabit û kardarên Tirk yên nebaş û nehezkirî wê ji Kurdistan’ê werin rewekirin.
Çavkanî:
1) Prof. Robert Olson
2) Adım Şeyh Said: İlhami Arç
3) Varto Tarihi: M. Şerif Fırat
4) Şeyh Said İsyanı: Behçet Cemal
……………………………

”KESÊ DI BER MALÊ XWE DE, DI BER CANÊ XWE DE, DI BER DÎNÊ XWE DE, DI BER NAMÛSA XWE DE WERE KUŞTIN, ŞEHÎD E” – Hedîs / Muttefequn eleyhî