11-02-2008, 03:26 PM
|
#11 (permalink) | |||||||||||||
 |
Gelişime İlişkin Dünya Görüşleri
BENZETME: Mekanistik: Makina Organizmik: Organizma Diyalektik: Orkestra müziği BİREY: Mekanistik: Genel olarak edilgin Organizmik: Etkin Diyalektik: Etkileşimsel ODAK: Mekanistik: Davranışta gözlenebilir değişimler Organizmik: Yapıda içsel değişimler Diyalektik: Birey ile toplum arasında ilişki DEĞİŞİM TÜRÜ: Mekanistik: Niceliksel Organizmik: Niteliksel Diyalektik: Niceliksel ve niteliksel Kaynak: Perlmutter ve Hall, 1992. Mekanistik modeller makina benzetmesini kullanır ve gelişimin de makinanın işleyişini yöneten yasalar gibi düzenli yasalara bağlı olduğunu kabul eder. Gelişimi dış güçler etkiler; davranış geçmişteki deneyimlerle ve şimdiki durumlarla biçimlenir. İnsanların duyguları, düşünceleri ve eylemleri değişir, ama yapıları değişmez (otuz yaşındaki biriyle yedi yaşındakinin bilişsel yapıları farklı değildir). Bu modelde davranış uyarılmanın sonucudur, dolayısıyla insanların eylemleri çevreye tepkiler doğrultusunda açıklanır. Öğrenme kuramcıları davranışı açıklarken ve bazı biliş kuramcıları zihnin işleyişini açıklarken bu modeli kullanırlar. Bu yaklaşımda insan edilgin bir varlıktır (ancak, bu modelden kaynaklanan "toplumsal biliş kuramı"nda birey akılcı bağlamda etkin sayılmaktadır). Organizmik modeller insanı etkin ve değişen organizmalar olarak görürler. İnsanlar çevreyle etkileştikleri için köklü bir biçimde değişirler. Düşüncedeki gelişme deneyimin basit bir sonucu değildir, yapıdaki biyolojik temelli özel bir değişimi yansıtır (otuz yaşındaki birinin bilişsel süreçleri yedi yaşındaki birininkinden niteliksel olarak farklıdır). Organizmik yaklaşım gelişimin hedefiyle ve davranışın örgütlenme biçimiyle ilgilenir; davranışın dışsal nedenini değil, bireyin içindeki değişim kurallarını tanıma ve tüm sistemi betimleme amacını güder. Bu yaklaşımda birey etkindir, etkinliğinin kaynağı da kendisidir. Diyalektik yaklaşım insanın sürekli değişen bir çevreyle etkileşim içinde olduğunu kabul eder. Gelişim, aralarında hiçbir zaman yetkin bir uyum bulunmayan biyolojik, fiziksel, psikolojik ve toplumsal boyutlara sahiptir. Diyalektik yaklaşım birey ile toplum arasındaki ilişkiye odaklanır; bireyin gelişimi büyük ölçüde tarihsel andaki olaylardan etkilenir (bu nedenle, yüzyılımızda doğmuş birinin gelişimi geçen yüzyılda doğmuş birininkinden farklı olacaktır). Diyalektik yaklaşımın mekanistik ve organizmik yaklaşımların kavramlarını bütünleştirebileceğini ileri süren gelişimciler vardır (Perlmutter ve Hall, 1992). Şimdi, daha önce sözünü ettiğimiz gelişim kuramlarını birbiriyle karşılaştırarak inceleyebiliriz. Olgunlaşma kuramı insanoğlunun sırasal bir büyüme (sequential growth) gösterdiği ilkesini embriyoloji çalışmalarından almıştır. Embriyonun epigenetik olarak bazı evrelerden geçerek büyüdüğü ve bu sıranın her zaman sabit olduğu bu çalışmalarda ortaya konmuştur. İşte bu embriyolojik modeli çocuk gelişimine uygulayan kişi Arnold Gesell (1880-1961) olmuştur. Gesell'e göre, olgunlaşma mekanizması doğumdan önce olduğu gibi sonra da gelişimi yönlendirmeyi sürdürür. Gelişim hızları açısından çocuklar arasında farklılık olmakla birlikte hepsi aynı sırayı izler. Çocuklar, sinir sistemleri yeterli derecede olgunlaştığında, oturur, yürür ve konuşurlar. Bu gelişmede öğrenmenin çok az katkısı vardır. Ancak Gesell normal gelişim için belirli çevresel koşulların da gerekli olduğunu kabul eder. Olgunlaşma süreci herhangi bir biçimde zarar gördüğünde normal gelişim de engellenecektir. Örneğin embriyo oksijen yokluğuna uğrarsa organların gelişiminde ciddi sorunlar görülür. Doğum sonrası gelişimde de çevrenin belirli koşulları taşıması gerekmektedir. Örneğin, çevrelerinde yeterli derecede uyaran olmayan, yeterli bakım görmeyen kurum çocukları iyi gelişemezler. Gesell en önemli çalışmalarını devinim gelişimi alanında yapmış, ancak olgunlaşma mekanizmasının bütün gelişimi belirlediğini kabul etmiştir. Gesell'e göre çocuk yetiştirmek de olgunlaşma ilkesinin tanınmasıyla başlamalıdır. İnsanoğlu dünyaya biyolojik evrimin ürünü olan bir programla gelir; anababa belirli kurallara zorlamadan, çocuğu kendisinden alacağı doğal ipuçlarına göre eğitmeyi bilmelidir. Gesell'i eleştiren kuramcılara göre, çocuğun gelişiminde dış çevre iç plandan daha etkilidir. Gesell ayrıca, gelişimdeki yaş normlarını çok kesin biçimde verdiği, olabilecek değişiklikleri dikkate almadığı için de eleştirilmektedir. Buna karşılık Gesell'in, özellikle bebeğin devinim gelişimine ilişkin normları hala çok değerlidir; çocuğun kendini ayarlaması, anababanın da buna duyarlı olması ilkesi de geçerliğini korumaktadır. Psikanalizin gelişim psikolojisine belli başlı katkısı evre kavramıdır. Freud (1856-1939) insan gelişiminin çeşitli evrelerini tutarlı bir sistem halinde betimleyen ilk bilim adamıdır. Son olarak psikanaliz, insanın eylemlerinin ve düşüncelerinin ilk bakışta görüldüğünden daha karmaşık olduğunu öğretmiştir bize. Psikanaliz kuramı gelişim alanını etkilemiş olmakla birlikte, çağdaş gelişimciler genellikle birçok psikanalitik görüşü yetersiz ya da yanlış bulmaktadırlar. Örneğin, ilk üç psikoseksüel evrenin yetişkinlikteki kişilik gelişimini belirlediği görüşü normal çocukların araştırılmasında pek az destek bulmuştur. Ayrıca, yetişkinlikteki kişilik özelliklerinin ve davranışların çoğunun sosyo-kültürel çevreden ve gündelik yaşamdan etkilendiği konusunda görüş birliği vardır. Psikanalizin tarihsel önemi bütün bu tartışmaları başlatan ilk kuram olmasıdır. Toplumsal öğrenme kuramının en önemli adı olan Bandura insan yaşamında "gözlem yoluyla öğrenme"nin önemini savunur. Gözlemsel öğrenme dört süreç içinde gelişir: Dikkat etme, akılda tutma, davranışı tekrarlama, pekiştirme ve güdüleme. Aslında bu dört süreç birbirinden ayrı değildir, birlikte işler. Bandura bu dört sürece dayanan "model alarak öğrenme" olgusunu, daha geniş bir çerçeve içinde asıl "toplumsallaşma" süreci açısından değerlendirir. Toplumsallaşma süreci içinde bir toplumun üyelerine toplumsal kabul gören davranışlar, cinsiyet rolleri öğretilir. Kişi toplumsallaştıkça dış ödül ve ceza sistemlerine bağımlı kalmadan kendi iç denetim örüntülerini geliştirir. Kişi kendini değerlendirme standartlarını oluştururken gözlemlediği modellerin standartlarını örnek alır. Toplumsal öğrenme kuramcıları paylaşma, yardımlaşma, işbirliği gibi olumlu toplumsal davranışların da bu modellerden etkilendiğini kabul ederler. Sonuç olarak bu yaklaşımda, model davranışlar aracılığıyla insana her tür davranışın öğretilebileceği ilkesi benimsenmektedir. Toplumsal öğrenme kuramcısı Banduranın görüşleri ile bilişsel gelişim kuramcısı Piaget'in görüşleri arasında birleşen ve ayrılan noktalar vardır. Her iki kuramcı da çocuğu öğrenme süreci içinde oldukça etkin ve bilişsel bir varlık olarak kabul eder. Ancak Bandura dış çevrenin etkilerini savunurken, Piaget iç güçlerin önemini vurgular. Piaget'e göre gelişim, dışardan öğretilenden bağımsız olarak, çocuğun içsel ilgi ve merakı sonucu kendi kendine ilerleyen bir süreçtir. Bu süreç bazı içsel değişikliklerle evrelerin ortaya çıkmasını sağlar. Daha çok çevreci olan Bandura ise Piaget'in görüşlerini iki açıdan eleştirir. Bandura ya göre çocuklar çevreye içsel bir merak duydukları için değil, pekiştiricilerle özendirildikleri için öğrenir, daha sonra bu dış değerlendirmeleri içselleştirirler. Yine Bandura'ya göre çocukların ne öğrendiklerini evreler değil izlenen modeller belirler; hatta toplumsal öğrenme yöntemleriyle Piaget'in evrelerini değiştirmek bile olanaklıdır. Bilişsel gelişimciler dış çevrenin çocuk üzerindeki etkisinin önemini kabul etmekle birlikte çocuktan kaynaklanan gelişime de yer vermek istemektedirler. Dolayısıyla gelişimciler, Bandura'nın kendiliğinden öğrenme olgusunu ihmal edişini eleştirmektedirler. Gelişimcilere göre Bandura çok fazla çevrecidir ve bu tutum dikkatimizin çocuktan uzaklaşmasına yol açmaktadır (W. Crain, 1980). Piaget'e göre zeka gelişimi "sürekli ve ilerleyici bir dengelenme sürecidir" ve "gelişimin evreleri ya da düzeyleri birbirini izleyen dengelenme basamaklarından oluşur." Gelişim sırasında birbiri ardına ortaya çıkan farklı bütünsel yapılar doğuştan değildir, derece derece kurulurlar, bir oluşumun sonucudurlar. Zeka esas olarak etkin bir doğaya sahiptir. Ruhsal yaşamın hareket noktası bilinç değil, etkinliktir ve ruhsal gelişim eylemin derece derece zihinselleşmesinden ibarettir. Piaget'e göre, "eylem düşünceden önce gelir." Eylem işlemde içselleşir. Pratik zeka kavramsal zeka haline gelir. Bilişsel gelişim kuramının belirlediği evreler ile psikanalizin belirlediği evreler arasında karşılaştırma yapmak yararlı olacaktır. Piaget (1896-1980) daha başlangıçtan itibaren ve araştırmaları boyunca kendi bulgularını psikanalizin bulgularıyla karşılaştırmaya çalışmıştır. Sonunda Piaget, 1933'deki psikanaliz kongresinde kendi zeka psikolojisi ile psikanaliz arasındaki ilişkiyi ortaya koymuştur. Piaget, duygusal gelişimle bilişsel gelişim arasında koşutluk olduğuna, ikisinin de evre sistemi aracılığıyla belirlenebileceğine inanmaktadır. Piaget zihinsel ve duygusal evreleri sistemleştirmekte ve her zihinsel evreye karşılık olan duygusal görünümleri belirtmektedir. Piaget'e göre iki alan arasındaki koşutluk açık ve kesindir: Duygusal alan, yapısı zihinsel olan davranışın enerji kaynağını oluşturur. Bu düzenleme Piaget'in evre sistemini genelleştirmekte ve evre anlayışı kişiliğinin evreleri anlayışı haline gelmektedir. Piaget'e göre Freud'un temel keşiflerinden biri, çocuğun duygusal alanın iyi belirlenmiş evrelerinden geçerek gelişmesi, evreler arasında yetkin bir sürekliliğin olması olgusudur. Piaget'in Freud'a yönelttiği temel eleştiri ise, keşfettiği duygusal olguları yorumlamasının yetersiz kalması yönündedir. Piaget'e göre bu yetersizliğin nedeni Freud'un hala geleneksel çağrışımcı psikoloji çerçevesinde düşünmesidir. Piaget Freud'un keşfettiği temel duygusal olguların kendi evre anlayışıyla ve sistemiyle kolayca bütünleştirilebileceği inancındadır. Piaget'e göre, gelişimde bilişsel ögeler ile duygusal ögeler birbirinden ayırt edilemez. Duygusal alan, zekanın yapılarının değil işleyişinin tabi olduğu bir enerji kaynağı rolünü oynar. Gerçekte enerjisiz bir yapı ve yapısız bir enerji olamayacağı için, her yeni yapıya bir enerji düzenleme biçimi, her duygusal davranış düzeyine de belirli bir bilişsel yapı tipi denk düşmelidir. Bu açıdan bakıldığında, Piaget'in sistemindeki farklı evreler onlara denk düşen duygusal görünümlerle tamamlanabilir. Piaget'e göre gerçeklikte duygusal ve bilişsel davranıştan ayrı ayrı söz etmek olanaksızdır; her davranış "aynı zamanda hem o, hem öbürü"dür. Bunu kavramak için yapının ve enerjinin dilini öğrenmek gerekir. Piaget'in yaklaşımında duygusal gelişim zihinsel gelişime bağlıdır. Fakat zeka ile duygu arasında bir doğa farkı vardır: "Davranışın enerjisi duygusal alanı ortaya çıkarır; davranışın yapıları ise bilişsel işlevleri ortaya çıkarır." Duygusal alan zekanın işleyişine müdahale eder, ama yapılar yaratamaz. Piaget'e göre, "Duygusal işlev, ona araçlarını sağlayan ve onun hedeflerini aydınlatan zeka olmadan hiçbir şey değildir." Bilişsel gelişim ile toplumsal gelişim arasında da ilişki kurulabilir; bu ilişkiyi belirten en genel kavram "toplumsal biliş" (social cognition) kavramıdır. Toplumsal bilişin gelişimi, insani, toplumsal dünyaya ilişkin bilişlerin gelişimidir. Bu gelişim, ben'in ben-olmayan'dan, kişinin kişi-olmayan'dan ve bir kişinin başka bir kişiden gitgide ayrılması, farklılaşması süreci olarak tanımlanabilir. Piaget'e göre çocuğu çevre ile ilişkiye sokan etkinlik özümleme ve uyma süreçlerini içerir, zeka da bu özne-nesne ilişkisiyle tanımlanır. Özne ile nesne arasındaki ilk ilişki ikili olmayan (adüalistik) bir farklılaşmamışlık ilişkisidir; bu ilişkide ben ile ben-olmayan arasında hiçbir ayırım yoktur. Sonra iki yönlü bir hareketle, yani deneyimin değerlendirilmesini sağlayan dışsallaştırma hareketiyle ve zihinsel işleyişin bilincini kazandıran içselleştirme hareketiyle, kendi özerklikleri ve etkileşimleri içinde öznenin kurulması ve dünyanın kurulması gerçekleşir. Piaget'e göre, "zeka ne benin bilinciyle başlar, ne de nesnelerin bilinciyle; zeka bunların etkileşiminin bilinciyle başlar ve bu etkileşimin iki kutbunun aynı anda birbirine yönelmesiyle, zeka kendi kendini örgütlerken dünyayı da örgütler." Başlangıçta her şey özne ve onun eylemi üzerinde odaklaşmıştır; sonra derece derece merkezden ayrılma (decentration) gerçekleşir, böylece özne diğer nesneler arasında bir nesne olur. Piaget'e göre bu gelişimi belirleyen ilke şudur: Bütünsel bir benmerkezlilikten nesnelliğe geçiş (Tran-Thong, 1978). Flavell'e göre, toplumsal biliş, insani nesnelerin ve onların yaptıklarının bilişi anlamına gelmektedir. Bu bilişin içinde ben'e, diğer insanlara, toplumsal ilişkilere, örgütlere ve kurumlara, genel olarak insani, toplumsal dünyamıza ilişkin algı, düşünme ve bilgi vardır. Toplumsal biliş insanları ve insanın yaptıklarını konu edinir. Örneğin makinalar, matematik, ahlaksal yargılar insani bilişin konuları ve ürünleridir; ama yalnızca sonuncusu insani toplumsal bilişin konusu sayılabilir. Toplumsal biliş kesinlikle toplumsal dünyayı ele alır, fiziksel ve mantıksal-matematiksel olanı değil. Böylece toplumsal biliş alanındaki özel gelişim eğilimleri şu alanlarda ortaya çıkmaktadır: Algılar, duygular, düşünceler, niyetler, ben, kişilik, ahlak. Bilindiği gibi, Piaget'in kuramı öncelikle çocukların bilişsel gelişimiyle ve onların fiziksel dünyanın işleyişini anlayışlarıyla ilgilidir. Kuramın temel sayıltısı, insanları ve toplumsal ilişkileri anlamada etkili olan bilişsel etkenlerin fiziksel dünyayı anlamada rolü olan etkenlerle aynı olduğudur. Piaget toplumsal dünyanın çocuğu fiziksel dünyayla aynı biçimde etkilediğini kabul etmektedir. Bu temel kabulleri nedeniyle Piaget'in modeli -toplumsal deneyimi gelişimin kaynağı olarak kabul etse bile- toplumsal alanla çok az ilgilenmektedir. Günümüzün bilişsel kuramcıları ise Piaget'in toplumsal deneyimle ilgili görüşünü pek paylaşmamaktadırlar. Onlara göre toplumsal deneyimin çocuk üzerindeki etkisi Piaget'in sandığından hem daha farklı, hem de daha önemlidir. Toplumsal biliş kavramının ortaya çıkması da işte bunun sonucu olmuştur (Vasta ve ark., 1992). |
|||||||||||||
|
|
11-02-2008, 03:35 PM
|
#12 (permalink) | |||||||||||
|
İİ. YETİŞKİNLİK PSİKOLOJİSİ
Bilimsel yayınlarda "yetişkinlik" terimi genellikle "bebeklik", "çocukluk", "ergenlik" terimleri kadar açık ve somut değildir. Örneğin Freud, yetişkin yaşamı daha önce oluşmuş kişilik yapısının yüzeyinde sadece bir dalgalanma olarak görür. Piaget ergenlikten sonra önemli bilişsel değişimlerin oluşmadığını varsayar; Kohlberg ahlak gelişiminin erken yetişkinlik yıllarında tamamlandığını kabul eder. Bilim dünyası, Erikson, Bühler, Jung gibi psikologları izleyerek, yetişkinliğin tek başına duran, ergenlikle yaşlılık arasında ayrımlaşmamış bir biçimde yer alan bir evre olmadığını kabul etmeye başlamıştır. Yetişkinliğin bir "varlık durumu" olduğu anlayışı, yerini yetişkinliğin bir "oluşum süreci" olduğu görüşüne bırakmaktadır. ::::::::::::::::: 1. Yetişkinliğin Tanımlanması Yetişkin (adult) sözcüğü Latince büyümek (adolescere) fiilinin geçmiş zaman ortacından türemiştir, dolayısıyla "yetişkin" bir kişi "büyümüş" bir kişi sayılır. Buradaki tanım sorunu, yetişkinin sadece fiziksel özellikler bakımından değil, psikolojik özellikler bakımından da dikkate alınması gereğinden doğmaktadır. Yetişkin kişinin fiziksel ve psikolojik bakımdan olgunlaşmış olduğu varsayılır. Oysa fiziksel olgunlaşmayı ölçmek güçtür, psikolojik olgunlaşmayı tanımlamak bile güçtür, çünkü birtakım psikolojik süreçler yaşlılık yıllarına dek gelişmeyi sürdürmektedir. Fiziksel ve psikolojik olgunlaşmayı ölçme güçlüğü nedeniyle birçok gelişimci sorunu atlamış ve sadece yaş düzeyine dayalı bir tanımı benimsemiştir. Oysa yaş ve yaş sınırları konusunda da bir anlaşmanın olduğu söylenemez. Birçok toplumda yetişkinliğin başlangıcı, öğrenim yaşamını bitirmiş, tam-zamanlı bir işe girmiş ve evlenmiş olmakla tanımlanmaktadır. Bununla birlikte, bir yetişkin olmak toplumun farklı kesimleri için çok farklı bir konudur. Üstelik yetişkinliğin kendisi de toplumdaki farklı yaş grupları için farklı anlamlara gelir. Yetişkinlik bir tek değil birçok yaşantı içerdiği için herkesin yetişkinlik anlayışı önemli ölçüde farklılaşır. Halkın yetişkinlik konusundaki duyguları, tutumları ve inançları toplum içinde yetişkin olan bireylerin oranından da etkilenir. Günümüzde gençliğe yönelik vurgulamanın çeşitli koşullar düzeldikçe gelecekte yetişkinliğe yöneleceği beklenebilir. Öte yandan, yetişkinliğin yaşlılıkla, biyolojik ve toplumsal değişimle bir tutulması da ortak bir yönelimdir. "Biyolojik yaşlanma", insan organizmasının yapı ve işleyişinin zaman içindeki değişimlerine dayanır. "Toplumsal yaşlanma" ise, bir bireyin zaman içinde rolleri üstlenmesindeki ve terketmesindeki değişimlere dayanır. Bir birey, doğumdan ölüme, hem toplum tarafından düzenlenmiş evrelerden, hem de biyolojik evrelerden geçer. Dolayısıyla, bireyin yaşam döngüsü geçiş noktalarıyla işaretlenmiştir. Toplumun gözünde yaş, yaşam süresindeki belirli noktalarla bağlantılı bir davranış beklentileri dizisidir. Toplum, değişik yaşlarda olunacak ve yapılacak uygun şeyleri tanımlar, buna "yaş normları" adı verilir. Örneğin bir erkek ya da kadın için "en uygun" evlenme, okulu bitirme, çocuk sahibi olma, emekliye ayrılma yaşını toplum belirler. Bireyler kişisel isteklerini (kendi içselleşmiş yaş normlarını) toplumun yaş normlarına uydurmaya yönelirler. Yaş normları bir role ilişkin "resmi" kurallarla düzenlendikleri zaman çok açıktırlar. Örneğin, seçimlerde oy verme yaşı, emekliye ayrılma yaşı böyledir. Yaş normları değişik yaşlara uygun roller konusundaki beklentiler açısından ise "gayriresmi" olurlar; kişilerin bazı etkinlikler için "çok genç", "çok yaşlı", "tam yaşında" olduğunu söylemek g gibi. "Yaşına göre davran!" uyarısı yaşam beklentilerinin çoğunu etkiler. 2. Yetişkinliğin Evreleri Evre kuramcıları çocuk gelişimi gibi yetişkin gelişiminin de birbirini izleyen evrelerden oluştuğunu kabul ederler. 1970'lerde Daniel J. Levinson ve Yale araştırmacıları yetişkinlikteki gelişim evrelerini saptamaya çalıştılar ve erkek yetişkinin gelişiminde altı evre saptadılar. Levinson ve arkadaşları yetişkinliğin tcmel görevinin yaşamboyu süren bir yapı yaratmak olduğunu kabul ederler. Bir erkek, yeni bir yapı yaratarak ya da eskisini yeniden değerlendirerek yaşamını dönem dönem yeniden kurmalıdır. Levinson'un, Erikson'un psikososyal kuramına dayanan gelişim kuramında yerleşik evreler ile geçiş evreleri birbirini düzenli bir sıra içinde izler. Yerleşik evrelerde insanlar amaçlarını az çok sakin bir biçimde izlerler; geçiş evrelerinde ise insanın yaşam yapısında büyük değişimler olur. İlerde açıklanacağı gibi, Levinson'un evre kuramında temel kavram yaşam yapısı kavramıdır. Yaşam yapısı, bireyin topluma girme yolları (roller, üyelikler, ilgiler, yaşam üslubu, amaçlar), aynı zamanda bireyin yaşadığı kişisel anlamlar, düşlemler, değerler olarak tanımlanır. Bu kuram ilk ve orta yetişkinlikte ortaya çıkan çeşitli evreleri ve geçişleri saptamaktadır. Betimlenen yaşam akışı, huzurlu ya da kargaşalı olabilen geçişlerle kesintiye uğrayan görece kararlı dönemlerden oluşmaktadır. Geçiş'ler bir insanın yaşamını yeniden değerlendirmesine ve varolan ya da yeni bir yaşam yapısına yeniden bağlanmasına ilişkin bir bunalımı içerir. Yeni bir yaşam yapısı seçilirse meslekte, yaşam üslubunda, evlilikte dramatik değişimler olabilir. Levinson'un erkek yetişkinin gelişimi dönemleri tablosu aşağıda yer almaktadır (Tablo 7). Levinson'un erkek yetişkinin gelişim dönemlerine ilişkin açıklamaları şöyledir: a. Aileden ayrılma. Onlu yılların sonu ve yirmilerin başlarında başlayan bu dönem, aile odaklı ergen yaşamı ile yetişkin dünyasına girme arasındaki geçiş dönemidir. Genç erkek askerlik ya da üniversite gibi bir geçiş kurumu seçebilir ya da evde kalmayı sürdürerek çalışmaya koyulabilir. Bu dönem sırasında ailede kalmak ile dışarıya gitmek arasında hemen hemen eşit bir denge vardır. Ailenin sınırını tam olarak aşmak temel bir gelişim görevidir. Çünkü bu değişiklik yeni roller edinmeyi, yaşam düzenlemeleri yapmayı, daha özerk ve sorumlu olmayı gerektirir. Bu dönem aşağı yukarı üç-beş yıl sürer. Tablo 7 Yetişkinin Gelişim Dönemleri Dönemler - Yaşlar Aileden ayrılma; aileden bağımsız olma çabası - 16-18'den 20-24'e Yetişkin dünyasına katılma; yeni bir ev, yetişkin rollerinin keşfi ve üstlenilmesi, ilk yaşam yapısının biçimlendirilmesi - 20'lerin başlarından 28'e Otuz yaş geçişi; yaşam yapısının yeniden değerlendirilmesi - 28'den 30'a Durulma; kararlı bir yuva kurma, başına buyruk olma - 30'ların başlarından 38'e Orta yaş geçişi; yaşam yapısının yeniden değerlendirilmesi - 38'den 40'ların başlarına Orta yetişkinliğin kararlılık kazanması - 40'lann ortaları Kaynak: Levinson ve ark., 1974. Aktaran Liebert ve Wicks-Nelson, 1981 b. Yetişkin dünyasına katılma. Bu dönem erkeğin yaşamında ailesinin odak noktası olmaktan çıkmasıyla başlar. Yetişkin arkadaşlar, cinsel ilişkiler ve çalışma yaşamıyla erkek kendini bir yetişkin olarak tanımlamaya başlar. Bu yeni tanım ona, onu geniş topluma götürecek geçici yaşam yapısını biçimlendirme olanağını verir. Bu dönem sırasında erkek, yetişkin rollerini, sorumluluklarını keşfeder ve üstlenir. Bir iş kurabilir, bir meslek geliştirebilir, sonra onu terkedebilir; otuz yaş dolaylarında, yaşamına daha fazla düzen ve kararlılık getirmesi konusunda baskılar artıncaya dek, bunalımını artıran bir başıboşluğa kapılabilir. c. Durulma. Bu dönem genellikle otuzlu yılların başlarında başlar. Erkek, toplum içindeki yerini almış, bir yuva kurmuş, uzun süreli planlar yapmış ve bunların peşine düşmüş, geleceğine ilişkin bir görüş, bir düş geliştirmiştir. Sonraki yıllarda yaşam çizgisinde temel değişiklik, düş kırıklığına uğrama, aldanma ya da ilk düşe yeterince ulaşamama ile ortaya çıkar. d. Başına buyruk olma. Bu dönem otuzlu yılların ortasıyla sonları arasında ortaya çıkar, erken yetişkinliğinin en yüksek noktasını ve geleceğin başlangıcını temsil eder. Bu dönemde erkek, ne elde etmiş olursa olsun yeterince bağımsız olmadığını düşünür. Üstündekilerin otoritesinden kurtulmak ister, genellikle üstlerinin kendisini çok fazla kontrol ettiklerini ve ona çok az serbestlik tanıdıklarını düşünür. Kendi kararlarını verebileceği ve işi gerçekten yürütebileceği zamanı sabırsızlıkla bekler. Eğer birlikte çalıştığı daha deneyimli bir arkadaşı ya da patronu varsa, bu dönemde onlardan uzaklaşır. Bu dönemde erkekler toplum tarafından, en çok değer verdikleri rolleri içinde tanınmak isterler. Önemli bir ilerleme, terfi ya da bir başka yolla tanınmak isterler. e. Orta yaş geçişi. Bu dönem, daha kararlı iki dönem arasına gelişimsel bir geçiş dönemi, dönüm noktası, sınırdır. Bu dönem çoğunlukla erkek kırklarındayken ortaya çıkar ve erkek başarılı da başarısız da olsa gerçekleşir. Bir erkek son derece başarılı olabilir, yine de bir boşluk ve acı bir tat duyar. Eğer başarısızsa bir türlü köşeyi dönememenin acısını yaşar. Genel olarak, "şimdi elimde ne var?" sorusu ile "gerçekten istediğim ne?" sorusu arasındaki farklılık erkekte bir ruh arayışı ara dönemi yaratır. f. Yeniden kararlılık kazanma. Kırk beş yaş dolaylarında orta yetişkinlik yaşamına temel oluşturacak yeni bir yaşam yapısı biçimlenmeye başlar ve üç-dört yıl sürer. Bu, son gelişim dönemi değildir, ancak Yale araştırmacılarının incelediği son dönemdir. Bu dönem, yeniden meydan okunan, yeni bunalımların yaşandığı, benliğe yönelik tehdidin oluştuğu bir dönemdir. Freud, Jung, Goya, Gandhi gibi erkekler derin bir orta yaş bunalımı yaşamışlar ve bundan müthiş yaratıcı kazançlar elde etmişlerdir. Dylan Thomas, F. Scott Fitzgerald, Sinclair Lewis gibi erkekler ise bu bunalımla başa çıkamamışlar ve bundan zarar görmüşlerdir (Vander Zanden, 1981). Yetişkin gelişimi konusunun gitgide daha fazla ilgi çekmesine karşın, yetişkin kadının gelişim evrelerinin henüz pek araştırılmamış olduğu söylenebilir. Levinson'un erkek yetişkinin gelişiminde saptadığı evrelerin kadın yetişkine uygulanamayacağı da açıktır. Kadına yüklenen geleneksel rollerin günümüzde hızla değişmesi ve yerini daha çağdaş rollere ve anlayışlara bırakmasıyla, kadının yetişkinlik deneyiminin artık erkeğinkinden çok farklı olacağı, dolayısıyla farklı bir evreler kuramını gerektireceği söylenebilir. Nitekim, araştırmalar kadınların da benzer evrelerden, ama birtakım önemli farklılıklarla geçtiklerini göstermektedir. Örneğin, kadınlar otuzlu yaşlarında "durulma" yerine yaşam yapılarına yeni bağlanımlar getirmeyi denemektedirler. Öte yandan, yetişkin gelişiminde evre yaklaşımının yetişkin yaşamını aşırı ölçüde basitleştirdİği ileri sürülmektedir. Bernice L. Neugarte bu sava üç kanıt getirmektedir. Birincisi, yaşam olayları zaman dizisinin gitgide daha az düzenli olması ve genel çizgilerin daha akıcı bir yaşam döngüsüne yönelmesidir. İkincisi, her yaştan yetişkinlerin bildirdiği psikolojik temaların, tek bir sabit düzen içinde tipik bir biçimde gelişmeyen ve durmadan yeni biçimlerde ortaya çıkan temalar olmasıdır. Üçüncüsü, yaşam süresi boyunca pek çok içsel değişimin evreye benzemeyen biçimde yavaş yavaş ortaya çıkmasıdır. Lawrence Kohlberg, doğru bir evre kuramının şu dört niteliği taşıdığını savunmaktadır: 1) Bir evre kuramı gelişimin belirli noktalarında yer alan yapılarda niteliksel farklılıklar içerir. 2) Bu farklı yapılar bireysel gelişimde değişmez bir sıra, düzen ya da ardarda geliş gösterir; kültürel etkenler gelişimi hızlandırabilir, yavaşlatabilir ya da durdurabilir, ama sırasını değiştiremez. 3) Farklı bir yapıyı oluşturan değişik ögeler bütünleşmiş bir yanıtlar demeti olarak ortaya çıkarlar. 4) Evreler hiyerarşik bir bütünleşme gösterirler; daha yüksek evreler daha aşağı evrelerdeki yapıların yerini alır ya da onlarla bütünleşirler. Neugarten doğru bir evre kuramının bu niteliklerinin genellikle yetişkinliğe uygulanamayacağını ileri sürmektedir. Çünkü niteliksel değişimleri farketmek çoğu zaman güçtür; katı bir biçimde belirlenmiş biyolojik bir zaman düzeni yoktur; önemli yaşam olayları çocukluktakinden daha değişken bir düzen içinde ortaya çıkar. Levinson da, bir evre kuramının yetişkinlerin bir dizi evre içinde değişmez adımlarla ilerledikleri anlamına gelmediğini kabul etmektedir. Bir insanın yaşamındaki değişimin derecesi ve hızı kişilikten ve çevresel etkenlerden etkilenir. Levinson, insanların farklılığı nedeniyle yetişkinlikteki gelişimin düzenden yoksun olduğunu ileri sürenlere de katılmamakta, görevinin insanların yaşamının zaman içindeki açılımının temel ilkelerini bulmak olduğunu savunmaktadır (Vander Zanden, 1981).
__________________ |
|||||||||||
|
|
|
11-02-2008, 03:42 PM
|
#13 (permalink) | |||||||||||
|
3. Yetişkinlik Kuramları
Bu bölümde aktarılacak kuramlar, aslında tüm yaşam döngüsünü açıklayan ama (örneğin Freud ya da Piaget'den farklı olarak) yetişkinlik yıllarıda da önemle eğilen kuramlardır. a. Bühler'in İnsan Yaşamının Akışı Kuramı. Charlotte Bühler ve öğrencileri yaşam akışını (life course) 1930'larda Viyana da topladıkları yaşam öyküsü ve özyaşam öyküsü verilerini kullanarak incelemişlerdir. Yaşam döngüsünde meydana çıkan olaylar, tutumlar ve başarılardaki değişimlere dayanan evrelerin düzenli akışını ortaya koyan bir yöntembilim geliştirmişlerdir. Aynı zamanda, yaşamöykülerinde ortaya çıkan yaşam akışı ile biyolojik yaşam akışı arasındaki koşutlukla da ilgilenmişlerdir. Böylece beş biyolojik dönem saptamışlardır. 1) İlerleyici büyüme, 15 yaşına kadar; 2) Büyümenin cinsel üretme yeteneğiyle birlikte sürmesi, 15-25 yaşlar; 3) Büyümede kararlılık, 25-45 yaşlar; 4) Cinsel üretme yeteneğinin yitirilmesi, 45-65 yaşlar; 5) Gerileyen büyüme ve biyolojik iniş, 65 yaş ve ötesi. Tablo 8 Bühler'in Yaşam Dönemleri Yaşlar - Dönemler 0-15 - Evdeki çocuk, kendi belirlediği amaçlardan yoksun. 15-25 - Genişleme hazırlığı ve kendi belirlediği amaçları deneme. 25-45 - Yükselme: Amaçlannı özel ve kesin biçimde kendinin belirlemesi. 45-65 - Bu amaçlar için çabalamanın sonuçlarını kendinin değerlendirmesi. 65 ve sonrası - "Doyum ve başarısızlığın yaşanması: Kalan yıllarının süregiden uğraşlarla veya çocukluğun gereksinim giderici yönelimlerine geri dönüşle geçirilmesi." Kaynak: A.J. Horner, 1968, aktaran Kimmel, 1974. Dört yüz yaşamöyküsünün incelenmesine dayandırdıkları araştırmalarında Bühler ve ekibi, bu beş biyolojik döneme karşılık olan beş yaşam dönemi önermişlerdir. Bühler'in öğrencilerinden Frenkel gelişimsel ilerlemeyi aşağıdaki biçimde açıklamaktadır: "Çocukluktan -yaşamın birinci döneminden- yeni kurtulmuş genç insan yaşamı konusunda ilk planları yapar ve ilk kararları alır; bu, ergenlikte ya da hemen sonrasında gerçekleşir. Hemen ardından yaşamın ikinci dönemi başlar. Bu dönem genç insanın gerçeklikle karşılaşma -temas kurmaiste ğiyle nitelenir. İnsanlarla ve mesleklerle ilişkisi bu amaca dönüktür. Kişiliğinde bir 'genişleme' olur. Yaşamının ne getireceğini öğrenebilmek için tutumlarında gösterdiği geçicilik de karakteristiktir. İkinci dönemin sonunda bireyler yaşama karşı kesin bir tutum sahibi olmuşlardır. Üçüncü dönemde canlılık hala en yüksek noktasındadır, ama artık belirli bir yön ve özellik kazanmıştır. Bu nedenle bu dönem çoğu zaman öznel deneyimlerin en yoğun olduğu dönem olma özelliğini taşır. Dördüncü döneme geçiş genellikle bir bunalımla kendini gösterir, çünkü bireyin gittikçe açılan güçleri bu noktada duraklamaya başlamıştır, fiziksel yeteneğe ya da biyolojik gereksinmelere bağlı birçok şeyden vazgeçmesi gerekmiştir. Biyolojik eğrideki ve onunla bağlantılı etkinliklerdeki düşüşe karşın, bu dönem yaşamın üretkenliği ve yararları konusunda yükselen bir ilgi çizgisi gösterir. Beşinci dönem en çok sözü edilen dönem olarak, ölümün yakınlaşması, yalnızlık yakınmaları nedeniyle dinsel sorunların ağırlık kazandığı dönemdir. Bu son dönem genellikle geçmişe ilişkin yaşantılar ve geleceğe ilişkin düşüncelerle, yani ölümün yaklaşmasına ve insanın geçmiş yaşamına ilişkin düşüncelerle doludur." (Frenkel, 1936) Bühler'in görüşü, büyüme, kararlılık kazanma ve inişe geçme gibi biyolojik süreçler ile, etkinlik ve başarılarda genişleme, yükselme ve daralma gibi psikososyal süreçler arasındaki koşutluğu vurgular. Çoğu zaman biyolojik eğri psikososyal eğriden daha ilerdedir; bu, zihinsel yeteneklerine güvenen bir insanın fiziksel güçleri inişe geçmeye başladıktan sonra bile daha yıllarca yüksek bir üretkenlik düzeyi sürdürmesi durumunda doğrudur. Bühler, kuramın yeniden düzenlenmesinde, bir bireyin kendi yaşamı için amaçlar saptaması sürecini vurgulamaktadır. Böylece bu gelişim sıralaması yaşamın farklı dönemlerinde bir bireyin amaç saptamadaki farklı bakış açılarını da yansıtmaktadır. Örneğin, yükselme döneminde özdoyuma ideal biçimde yol gösteren amaçlar yaşamın ilk on yılında derece derece kurulmaktadır; bazı enerjik insanlar bu amaçları dördüncü dönemde yeniden gözden geçirebilir ve yeni amaçlar saptayabilirler; fakat birçok insan için yaşamın ikinci yarısında amaçlar büyük olasılıkla durağanlık ve emeklilikle yer değiştirir. Kuhlen bu büyüme, yükselme ve daralma kuramını biraz değiştirdi. Kuhlen'e göre büyüme-genişleme güdüleri (başarı, güç, yaratıcılık ve kendini gerçekleştirme) bireyin davranışına yaşamının ilk yarısında egemendirler; bunlar, göreli olarak doyuruldukları (başarı ya da seks gereksinmesinde olduğu gibi) ve kişi yeni toplumsal konumlara geldiği için (anne olmak ya da bir kuruluşun başkanı olmak örneklerinde olduğu gibi) kişinin yaşamı boyunca değişebilirler. Kuhlen, yaşın ilerlemesiyle birlikte gereksinmelerin "doğrudan" doyurulmasının yerini "dolaylı" ya da "başkalarının doyumu ile" doyurulmasının aldığını belirtmektedir. Dolayısıyla insanın yaşam döngüsü bir "genişleme ve daralma eğrisi" olarak nitelenebilir. Kuhlen'in açıklama modelinde, yaşamın ikinci yarısında anksiyete ve tehdit daha önemli bir güdülenme kaynağı olmaktadır. Bu, genişlemenin sona ereceğini hissettiği ve yerine konmaz yitimlerle karşılaştığı orta yaşlarda başlayabilir. Kuhlen, ilerleyen yaşla birlikte bireylerin daha az mutlu olduğunu, kendilerini daha olumsuz gördüklerini ve özgüvenlerini yitirdiklerini belirten pek çok araştırmadan söz etmektedir; yaşlı insanlardaki anksiyete belirtilerinin artışı dikkati çekmektedir. Bu veriler, erkeklerle ve aşağı sınıftan kişilerle karşılaştırıldığında, kadınların ve yukarı sınıftan kişilerin yaşlanmaktan daha fazla etkilendiğini göstermektedir. Özet olarak, yetişkin gelişimine ilişkin bu görüş, yaşam döngüsünün iki genel eğilim içinde görülebileceğini belirtmektedir: Büyüme-genişleme ve daralma. Yaşamın ortalarında bir yerde bu iki karşıt eğilim arasında büyük bir dönüm noktası yer alabilir. Bühler bu dönüm noktasını, orta yılların -yaklaşık 40-45 yaşlar- yükselme dönemini izleyen kendini değerlendirme döneminde görmektedir. Kuhlen bu dönüm noktasının daha az belirgin olduğunu söylemektedir; bu nokta, ilk büyüme-genişleme güdülerinin doyurulması sonucu yeni güdülerin ortaya çıkması olabilir, fiziksel ve toplumsal yitimler sonucu ortaya çıkabilir, belirli bir duruma "kapanmış olma" duygusundan doğabilir, yaşamın yarısını yaşamış olmanın sonucu olabilir. Büyük olasılıkla, bu dönüm noktası biyolojik, psikolojik ve toplumsal etkenlerin etkileşiminden doğmaktadır. Bühler, araştırmaları sonucunda, amaç saptamadaki -ya da güdülenmedeki- bu değişiklik kadar önemli bir diğer konunun da, bireyin amaçları doğrultusunda doyuma ulaşıp ulaşmadığını değerlendimmesi olduğunu belirtmektedir; bu değerlendirme, yaşlılık uyumsuzluğunda biyolojik gerileme ve güvensizlikten çok daha etkili (kritik) olmaktadır. b. Jung'un Yaşam Evreleri Anlayışı Bühler'in yaşam döngüsüne ilişkin görüşü sistemli yaşamöyküsü incelemelerine, Kuhlen'inki görgül araştırmalara dayanırken, Jung'un yaşam evrelerine ilişkin görüşü öncelikle klinik çalışmalarına ve kendi psikoloji kuramına dayanmaktadır. Jung yaşam evrelerini açıklamaya "gençlik" ile başlar ve bu evreyi erinlik sonrasından orta yıllara (35-40 yaşları) dek uzatır. Jung psyche'nin sorunlarına eğilmiş, ancak çocukluğu bu incelemeye katmamıştır. Jung'a göre çocuk, anababasına, eğitimcilere ve doktorlara sorun olabilir, ama çocuğun kendi sorunları yoktur; yalnızca yetişkin "kendi hakkında kuşkular duyabilir". Gençlik dönemi, çocukluğun cinsel içgüdü ve aşağılık duygularına ilişkin düşün terkedildiği ve genel olarak yaşam ufkunun genişlediği dönemdir. Bundan sonraki önemli değişik 35-40 yaşları arasında başlar. Jung bu değişimi şöyle anlatır: "Başlangıçta bu değişim belirgin ve bilinçli değildir. Daha çok, değişimin dolaylı belirtileri bilinçdışında meydana gelen değişimden kaynaklanırlar. Çoğu zaman, sanki kişinin karakterinin yavaş yavaş değişmesi gibidir. Bazen çocukluktan beri kaybolmuş bazı özelliklerin su yüzüne çıktığı görülür, bazen kişinin önceki eğilim ve ilgileri zayıflar ve yerini yenilerine bırakır. Bazen de tersine -bu çok sık olur- kişinin inanç ve ilkeleri, özellikle ahlaki olanlar güçlenir, gittikçe sertleşir ve 50 yaş dolayında birey hoşgörüsüzlük ve fanatiklik dönemine girer; sanki bu ilkelerin varlığı tehdit altındadır ve onları daha bir güçle korumak gerekmektedir." (Jung, 1933) Jung, nörotik hastalıkları, "gençlik evresinin psikolojisi"nin orta yıllara taşınmak istenmesi olarak görür -tıpkı gençlikteki nörotik rahatsızlıkların çocukluğu terk edememekten kaynaklanması gibi-. Yaşlılıkta ise Jung, "psyche'de derin ve garip değişimler" görür. İnsanlarda özellikle psyche alanı içinde karşıtlarına doğru değişme eğilimi vardır. Örneğin yaşlı erkekler gittikçe daha "dişil", yaşlı kadınlar da gittikçe daha "eril" olmaktadırlar. Jung, "yaşamın çelişkisini pekiştiren güçlü bir içsel süreç"ten söz eder. Genel olarak Jung, "yaşamın öğleden sonrasını sabah programına göre yaşayamayacağımızı" ileri sürer, "sabah büyük olan akşamüstü küçülecek ve sabah doğru olan akşamüstü yalan olacaktır." İnsan yaşamının ileri yaşlara dek sürmesinin çocuklara bakmak gibi bir amacı olmalıdır. Ancak bu görev de yerine getirildikten sonra yaşamın amacı ne olacaktır'? Bu amaç Batı toplumlarında sıklıkla görüldüğü gibi gençlerle rekabete girmek midir? Jung, birçok ilkel toplumlarda yaşlı insanların bilgelik kaynağı olduklarını, "kavmin kültürel mirasını dile getiren gizlerin ve yasaların bekçileri" olarak görev yaptıklarını belirtir. Buna karşılık modern insan, yaşama ilişkin belirli bir amacı ve anlayışı olmadığı için, ileriye bakacağına yaşamın ilk yarısına takılıp kalmaktadır. Jung, pek çok insanın ileri yaşlara doyurulmamış isteklerle ulaştığını, ancak geriye bakmalarının tehlikeli olduğunu ve geleceğe ilişkin bir amaç edinmeleri gerekğini savunur. Bütün büyük dinlerin ölümden sonra da bir yaşam vadetmeleri bu yüzdendir ve insanların yaşamlarının ikinci yarısında da bir amaç edinmelerini sağlar. Jung, ölümde bir amaç bulmanın sağlıklı olduğunu ve bundan kaçınmanın yaşamın ikinci yarısını amaçtan yoksun bırakarak sağlıksız kıldığını ileri sürer. Jung, yaşamın ikinci yarısında bireyin dikkatinin kendi iç dünyasına yöneldiğini ve bu iç keşfin yaşama bütünlük ve anlam kazandırarak ölümü kabullenmede yardımcı olduğunu savunur. Özetle, Jung'a göre kişilik, yaşam döngüsünün birinci ve ikinci döneminde farklı yönlerde gelişir. Birinci dönemde birey dış dünyaya doğru açılır, dış dünyayla ilişki kurma kapasitesini geliştirir, toplumsal ödüller kazanmaya çalışır. Ayrıca, böyle davranmak kadın ve erkek cinsel kimliğinin geliştirilmesi için de gereklidir. Bu dönemde tek yanlılık bir bakıma gerekli, hatta zorunludur. Genç insanların iç doğalarıyla ilgilenmelerinin bir yararı yoktur; görevleri şimdilik yalnızca dış dünyanın istemlerini karşılamaktır. Ruhsal yaşamda 40 yaşına doğru başlayan değişimde birey artık hedeflerinin ve hırslarının önemini yitirdiğini hisseder, kendisini durgun, çökkün ve eksik olarak algılar. Jung'a göre bu olgu toplumsal başarı kazanmış insanlarda bile gözlemlenebilir, çünkü bu toplumsal başarılar kişilikte yaşanmadan kalan özelliklerin bedeli olarak kazanılmıştır. Ancak insan bu bunalımdan çıkış yolunu bulabilir. Bilinçdışı kişiyi iç dünyasına dönmesi ve yaşamın anlamını araştırması için yüreklendirir. Bu dönemde enerjimizi dış dünyayla başetme çabasından uzaklaştırıp iç dünyamızda odaklaştırmaya başlarız. Böylece ne zamandır gerçekleştirilmemiş gizilgüçlerimizi tanımak için bilinçdışını dinlemeye yöneliriz. c. Erikson: İnsanın Sekiz Çağı Erikson'un insan gelişimi kuramı da öncelikle klinik gözlemlerine ve kuramsal psikolojisine dayanır. Yine de bu kuram bu konuda bugüne kadar ileri sürülmüş en kapsamlı açıklamadır. Bunun nedeni, Erikson'un tüm yaşam boyunca gelişimin çeşitli yönleri (bilişsel, duygusal, toplumsal yönleri) arasında bağlantılar kurabilmiş ve disiplinlerarası bir kuram geliştirebilmiş olmasıdır. Erikson'un bu başarısı meslektaşlarının -aşağıda kendi sözleriyle aktarılan- tanıklığıyla da vurgulanmaktadır: "Psikososyal evreler sırası içinde içgüdüsel güçlerle organizma tarzlarının bağlantısını açıklamaya çalıştık. Listelenen evrelerin kesin sayısında ya da kullanılan bütün terimlerde ısrar edemesek bile, formüle edildikleri zaman disiplinlerarası kabul gören bazı gelişim ilkelerini vurguladık; açıkçası, şemamızın genel kabulü için diğer bazı (daha önce sözü edilen) disiplinlere bağlı olmak durumundayız. Psikolojik yönde ise, gerçek dünya ile kesin ve kavramsal ilişki kapasitesi olan ve her evrede gelişen bilişsel büyüme'nin geçerli gücü vardır. Bu Hartmann'ın (1939) tanımladığı anlamda en vazgeçilmez bir "ego aygıtı"dır. Böylece, Piaget'in tanımladığı anlamda zekanın "duyusal-devinimsel" yönleri ile temel güven, "sezgisel-simgesel" yönler ile oyun ve girişim, "somut-işlemsel" başarı ile çalışkanlık duygusu ve son olarak "soyut işlemler" ve "mantıksal evirmeler" ile kimlik gelişimi arasındaki ilişkiyi izlemek yararlı olabilir. Burada belirtilenleri bazı disiplinlerarası toplantılarda sabırla dinleyen Piaget, daha sonra, kendi evreleri ile bizimkiler arasında en azından çelişki görmediğini kabul etmiştir. Greenspan, "Piaget'in; Erikson'un, Freud'un kuramının psikososyal yönlere uzantısı olan kuramına oldukça sempati duyduğunu" (1979) belirtmiştir. Ve ondan şunu nakletmektedir: "Erikson'un evrelerinin en büyük başarısı, kesinlikle, Freud'un mekanizmalarını daha genel davranış tipleri içine yerleştirerek önceki kazanımların sonraki düzeylerle sürekli olarak bütünleşmesini göstermeye çalışmasıdır (Piaget, 1960)" (Erikson, 1982). Erikson'un epigenetik kuramı da Freud'un psikanalitik kuramı gibi çocukluk gelişimine ağırlık verir ve ilk dört evresi büyük ölçüde Freud'un çocukluk evrelerinin genişletilmiş biçimidir. Bu nedenle aşağıda yalnızca -ergenliği de içine alan- son dört evre özetlenecektir. - Kimliğe karşı rol karmaşası. Erikson'un beşinci evresi, erinliğin başlamasıyla birlikte, bireyin toplumsal bir gereksinme olarak yaşamdaki rolünü tanımlaması çabasıyla başlar ve genellikle öğrenimini bitirmesi, bir işe girmesi ve bir eş seçimiyle sonlanır. Bu evre bireyin kimliğinin birçok yönünün çözüme bağlandığı bir evredir, ama bu oluşum tek bir etkene bağlanamaz ve tek bir olay diğer bir evreye geçişin nedeni olamaz. Aslında yetişkinlik evreleri birçok bakımdan birbirleri üzerine binişirler ya da aynı zamanda yer alırlar. Ancak, kimlik sorunları yaşam boyunca sürseler de, en çok bu evrede ağırlık taşırlar. Birey bu bunalımını olumlu bir biçimde çözemezse kimlik karışıklığı içine düşecek, bunun sonucu olarak da yaşam çerçevesi içinde oynadığı rolden hiçbir zaman emin olamayacaktır. Bu karışıklığın çözülmesi, soyut düşünme yeteneğinin yansıtıldığı ilgi ve uğraşlarla olabileceği gibi, duygusal bağlanımlarla da olabilir. - Yakınlığa karşı yalıtılmışlık. Cinsel yakınlık kapasitesi ergenlikte başlıyor olsa da, birey kimlik karışıklığı sorununu yeterince çözmeden tam bir yakınlık ilişkisi kurmayı başaramaz. Dolayısıyla, bireyin bir başkasının özel (tek) oluşunu ve insanlığını değerlendirerek onunla kaynaşabilmesi için önce kendisinin tam olduğu konusunda belirli bir görüş sahibi olması gereklidir. Daha önceki romantik yakınlıklar genellikle bireyin kendini romantik ilişki aracılığıyla tanıma çabalarından başka birşey değildir. Erikson (1968), "cinsel yakınlık anlatmak istediğim yakınlığın sadece bir parçasıdır" demektedir; "cinsel yakınlıklar bireyin gerçek ve karşılıklı psikososyal yakınlık kapasitesi geliştirmesinden önce de yaşanabilir. Arkadaşlıkta olsun, erotik karşılaşmada ya da ortak çalışmada olsun, kendi kimliğinden emin olmayan genç, kişilerarası yakınlıktan kaçınacak ya da gerçekten birleşemeden ve kendisinden kurtulamadan sürekli olarak yüzeysel ilişkilere girecektir." - Üretkenliğe karşı durgunluk. Yaşamın bu yedinci evresi en uzun evre olabilir, çünkü insanın anabalalık ve iş başarıları ile kendisinden de çok yaşayacak bir şeyler üretmesi olanağını içerir. Bu evre, bireyin tüm üretkenliğini kapsayan ve genç yetişkinlikten yaşlılığa dek uzayan bir evredir ve yaşamda doyuma ulaşma duygusunu sağlamada önemli bir yer tutar. Bu evrenin olumsuz çözümü ya da çözümsüzlüğü, durgunluk, sıkılma, yoksullaşma duygularıyla ve bireyin fiziksel ve psikolojik gerileyişiyle aşırı uğraşmasıyla kendini gösterir. - Bütünleşmeye karşı umutsuzluk. Bu evre, gittikçe artan bir biçimde yaşamın sınırlı olduğu ve ölüme yakınlaşıldığı duygusuyla yaşanır. Bu oluşum çoğu zaman emekliye ayrılma ya da bir sağlık bozukluğuyla hızlanır. Bu evrenin en önemli görevi, bireyin kendi yaşamını ve elde ettiklerini değerlendirerek yaşamının tarih içinde anlamlı bir serüven olduğu sonucuna ulaşmasıdır. Önceki evrelerdeki başarılar ve elde edilenler bu bunalımın atlatılmasında önemli bir rol oynarlar. Bu evrenin olumsuz çözümü ise umutsuzluk, çaresizlik duygularıdır. Bu, varoluşçu anlamda tam bir anlamsızlık duygusudur, bütün yaşamının boşa gitmiş olduğu ya da başka türlü yaşanmış olması gerektiği duygusudur. Erikson'un kuramında son iki evre yaşam döngüsünün orta ve ileri yıllarnı içermektedir. Robert Peck, orta ve ileri yaşların önemli dönüm noktalarını daha kesin olarak belirleyebilmek için yeni bir düzenleme gerçekleştirmiştir. Orta yaştaki sorunlar: - Akla karşı fiziksel güce değer verme. Kırk yaş dolaylarında bir dönüm noktası yer almaktadır. Fiziksel güçlerine sıkı sıkıya sarılan ve bu güçler azaldıkça çöküntüye uğrayan bireyler ile zihinsel güçlerini öne alarak daha başarıyla yaşlanan bireyler söz konusudur. - İnsan ilişkilerinde toplumsallaşmaya karşı cinselleşme. Erkek ve kadınlar bu evrede cinselliğin gittikçe daha az yoğunluk taşıdığı arkadaşlar olarak kendilerini yeniden düzenleyebilirlerse, kişilerarası ilişkiler daha bir derinlik ve anlayış kazanmakta ve evliliğe yeni bir boyut katmaktadır. - Duygusal esnekliğe karşı duygusal yoksullaşma. Bu evrede duygusal alanda bir açıklık öngörülmektedir. Bu, anababanın ölmesi, eski dost çevresinin dağılması, çocukların evden ayrılması ile bireylerin daha önce hiç yaşamadıkları çeşitli insan çevrelerine uzanmalarına olanak sağlar. Yetişkinler çocuklarının aileleriyle yine duygusal bağlar oluşturabilirler. - Zihinsel esnekliğe karşı zihinsel katılık. Bu evrede bireyin yeni deneyim ve yorumlara açık olabilmesi ya da geçmiş yaşantıların bireyi güncel sorunlara farklı yanıtlar bulmaktan alıkoyması söz konusudur. Yaşlılıktaki sorunlar: - Ego ayrışmasına karşı iş rolünün ağırlık kazanması. Buradaki görev değişik etkinlikler edinebilmektir. Bu etkinlikler, işin yitirilmesi (emeklilik) ya da alışılmış rollerin yitirilmesi (çocukların evden ayrılması) durumlarında insanı doyum duygusuna ulaştırabilirler. - Bedenin aşılmasına karşı bedene aşırı ilgi. Hemen bütün yaşlı insanlar hastalıktan, artan ağrılardan ve çeşitli rahatsızlıklardan geçerler. Buna karşın bazıları insan ilişkileri ve yaratıcı etkinlikleriyle yaşamdan tat almayı sürdürerek yaşlanan bedenlerini aşmayı başarırlar. - Ego aşkınlığına karşı egoya aşırı ilgi. Çocuklarla, kültüre yaptıkları katkıyla ve dostluklarıyla insanlar kendi davranışlarının önemini yaşamlarından sonraya da uzatabilirler. Ölüm kaçınılmazdır ve bu gerçek bütün ağırlığıyla ilk kez ancak yaşlılıkta algılanabilir; ama insan yine de ailesinin ve insan tümünün gelecek kuşaklarında, ürettiği kendi fikirlerinde yaşamına doyurucu bir anlam katabilir. Yetişkin gelişimi konusunda yukarıda özetlenen kuramlar, insan yaşam döngüsünün sırasal ilerleyişini anlamada yararlı olabilecek ana çizgileri vermektedir. Ancak bu kuramlar, yalnızca çok "genel" olmakla kalmayıp, aynı zamanda çok "idealist"tirler. Çünkü bu kuramlar "doyumlu bir gelişim"den ve "başarılı bir yaşlanma"dan söz etmekte, ancak tarihsel, toplumsal, kültürel, ekonomik farklılıkların olası etkilerini hesaba katmamaktadırlar. Gerçi toplumsal sınıf, etnik özellik, erkek-kadın farklılığı gibi etkenlerin yetişkinlik gelişimindeki etkilerini araştıran çalışmalar yapılmaktadır, ama bunların sonuçları henüz elde değildir, dolayısıyla bu spekülatif kuramların bütün koşullarda bütün insanları kapsadığı savından sakınmak gerekmektedir (D.C. Kimmel, 1974). Nitekim, yetişkin gelişimini boylamsal yaklaşımla ele alan araştırmacılar, Erikson'un çizdiği kişilik tablosunun yalnızca bireyciliğin egemen olduğu ve bireysel rollerin toplum tarafından sıkıca denetlenmediği kültürlerde geçerli olduğunu düşünmektedirler. Öte yandan, gelişimin her evresinde karşılaşılan gelişim görevleri de cinsler arasında farklılık göstermektedir (farklı toplumsallaşma yaşantısı nedeniyle). Dolayısıyla, günümüzde artık bütün toplumlara ve bütün insanlara aynı anda uygulanabilecek evrensel kuramlardan söz etmeye olanak yoktur. d. Levinson'un yaşam yapısı kuramı: Daniel J. Levinson, yetişkin gelişiminin incelenmesinin henüz çok yeni olduğunu belirtmektedir. Yaklaşık 1950'lerden beri konuyla ilgilenilmekle birlikte, genel bir yetişkin gelişimi kuramı oluşturmakta çok az yol alınmıştır. Bu süre içinde psikolojinin birçok alanında bir yetişkin gelişimi yaklaşımına gereksinme duyulduğu gitgide daha fazla farkedilmiştir. Levinson'a göre yetişkin gelişimi, bir disiplin olarak psikoloji için anlamlı bir sorundur ve psikolojiyle sosyoloji, biyoloji, tarih gibi diğer disiplinler arasında önemli bir bağlantı halkasıdır. İlk çalışmalarından yaklaşık on beş yıl sonra yeni bulgularını yayınlayan Levinson'un yetişkin gelişimi kuramı şu ögeleri içermektedir: a) Yetişkin gelişimi alanına temel bir çerçeve sağlayan "yaşam akışı" ve "yaşam döngüsü" kavramları; b) Kişiliğin ve dış dünyanın birçok yönünü içeren, ama bunların hiçbiriyle aynı olmayan ve kendi farklı yolunda gelişen "bireysel yaşam yapısı" kavramı; c) Bireysel yaşam yapısının ilk ve orta yetişkinlikteki gelişimini dile getiren bir "yetişkin gelişimi" anlayışı. Yaşam yapısı gelişimi kişilik gelişiminden, toplumsal rollerden farklıdır ve onlarla karıştırılmamalıdır. Aşağıda bu kavramlar Levinson'un kendi anlatımıyla birer birer açıklanmaktadır. Yaşam akışı (life course). Yaşam akışı yüksek düzeyde bir soyutlama olmayıp betimsel bir terimdir ve bir yaşamın başlangıçtan sona gelişimi içindeki somut özelliğine dayanır. Terimin içindeki her iki sözcüğü de dikkatle kullanmak gerekir. "Akış" sözcüğü sırayı, geçici dalgayı, yaşamın yıllar boyunca açılımını inceleme gereksinmesini belirtmektedir. Bir yaşamın akıcılığının incelenmesi, kararlılığı ve değişimi, sürekliliği ve süreksizliği, düzenli ilerlemeyi ve kaotik dalgalanmayı dikkate almayı gerektirmektedir. Yalnızca belirli bir an üzerinde odaklanmak ya da üç dört anı birbirinden kopuk olarak incelemek yeterli değildir. Yaşamı ilerleyişi içinde incelemek ve geçici sıralar yaşam boyunca ayrıntısıyla izlemek gerekmektedir. "Yaşam" sözcüğü de çok önemlidir. Yaşam akışı konusundaki bir araştırma yaşamın bütün yönlerini içermelidir: İç dilekler ve fantaziler, aşk ilişkileri, aileye, işe, diğer toplumsal sistemlere katılım, beden değişimleri, iyi ve kötü zamanlar, yaşamda anlamı olan her şey. Yaşam akışının incelenmesinde, önce yaşama belirli bir zamandaki bütün karmaşıklığıyla bakmak, bütün ögelerini ve bunların bütüne etkilerini içermek zorunludur. İkinci olarak bu bütünün zaman içindeki evrimini belirlemek gerekmektedir. Yaşam akışının incelenmesi, insan bilimlerinin her biri, kişilik, toplumsal rol ya da biyolojik işleyiş gibi yaşamın bir yönünü ele aldığı, diğerlerini ihmal ettiği için güç olmaktadır. Her disiplin yaşam akışını çocukluk ya da yaşlılık gibi ayrı parçalara bölmektedir. Böylece araştırmalar aralarındaki etkileşimi pek dikkate almadan, biyolojik yaşlanma, ahlak gelişimi, meslek gelişimi, yetişkin toplumsallaşması, kültürlenme, yitirme ya da strese uyum sağlama gibi çeşitli kuramsal açılardan yapılmaktadır. Değişik kuramsal yaklaşımların birbirinden yalıtılmış birimler değil, tek bir alanın değişik yönleri olduğu görüşü yeni yeni kazanılmaktadır. Levinson'a göre, bireysel yaşam akışının araştırılması insan bilimlerinde çeşitli disiplinleri birleştiren yeni bir çok-disiplinli alan olarak yakın gelecekte ortaya çıkacaktır. Yaşam döngüsü (life cycle). Yaşam döngüsü düşüncesi yaşam akışı düşüncesinin ötesine gitmektedir. "Döngü" imgesi insanın yaşam akışında alttan alta bir düzenin var olduğunu telkin etmektedir; her bireysel yaşam biricik olmakla birlikte, herkes aynı temel sıra içinde yaşar. Yaşam akışı basit, sürekli bir süreç değildir; niteliksel açıdan farklı evreleri ya da mevsimleri vardır. Yıl içinde (örneğin bahar yaşam döngüsünün çiçeklenme mevsimidir) ya da gün içinde (örneğin gündoğumu, öğle vakti, alaca karanlık, karanlık gibi) mevsimler vardır. Aşkta, savaşta, politikada, sanatsal yaratışta ve hastalıkta da mevsimler vardır. Yaşam döngüsü imgesi yaşam akışının belirli bir sıra içinde geliştiğini düşündürmektedir. Bir mevsim toplam döngünün büyük bir parçasıdır; bütünün parçası olsa da her mevsimin kendi zamanı vardır, hiçbiri diğerinden daha iyi ya da önemli değildir, her birinin kendi gerekli yeri ve bütüne özel katkısı vardır. Yaşam döngüsünde önemli mevsimlerin neler olduğu konusunda ne popüler kültür ne de insan bilimleri açık bir yanıt getirebilmiştir. Modern dünya bir bütün olarak ve evreleriyle kurulu bir yaşam döngüsü anlayışına -bilimsel, dinsel, felsefi ya da edebi- sahip değildir. Yaşam döngüsünün çeşitli büyük parçalarını belirten standart bir dil de yoktur. Egemen görüş yaşam döngüsünü üç bölüme ayırmaktadır: a) Çocukluğu ve ergenliği içeren yaklaşık 20 yıllık ilk bölüm (yetişkinlik öncesi); b) 65 yaşında başlayan sonuncu bölüm (yaşlılık); c) bu bölümler arasında yer alan, yetişkinlik olarak bilinen biçimlenmemiş zaman. Bir yüzyıldan beri insan gelişiminde en önemli araştırma alanını oluşturan yetişkinlik öncesi yıllar çok iyi bilinmektedir. Kabul edilen görüşe göre ilk yirmi yıl içinde bütün insanlar aynı dönemleri izlerler: Doğum öncesi, bebeklik, ilk çocukluk, orta çocukluk, önergenlik ve ergenlik. Her ne kadar bütün çocuklar ortak gelişim dönemlerinden geçiyorlarsa da, biyolojik, psikolojik ve toplumsal koşullardaki farklılıkların sonucu olarak tamamen farklı yönlerde büyürler. Somut biçimi içinde her bireysel yaşam akışı tektir. Yetişkinlik öncesi gelişimin incelenmesi evrensel düzeni belirlemeyi ve her insanın yaşamını gitgide bireyselleştiren süreci yöneten genel gelişim ilkelerini saptamayı amaçlar. Çocuk gelişimi araştırmalarının Freud ve Piaget gibi önemli adları gelişimin ergenliğin sonunda büyük ölçüde tamamlandığını ileri sürerler; bu sayıltıya dayanarak yetişkin gelişimiyle ya da bir bütün olarak yaşam döngüsüyle ilgilenmezler. 1950'lerden başlayarak gerontoloji konuyla ilgilenmiş, ama bir yaşam döngüsü anlayışı geliştirecek kadar ileri gitmemiştir. Belki bunun bir nedeni yetişkinlik yıllarını incelemeden çocukluktan yaşlılığa atlamasıdır. Levinson'a göre yetişkinlik konusunda daha fazla şey öğrendiğimizde şimdiki yaşlılık anlayışı da değişecektir. Günümüzde yaşam döngüsünün bir mevsimi (ya da mevsimleri olarak) yetişkinlik konusunda çok az kuram ya da araştırma var. Ergenlikten sonraki yaş düzeylerini betimleyen popüler bir dil yok. "Gençlik", "olgunluk", "orta yaş" gibi sözcüklerin anlamı çok belirsiz. Dildeki bu belirsizlik, yetişkinliğin kültürel bir tanımının olmamasından ve insan yaşamının bunun içinde nasıl geliştiğinin bilinmemesinden doğmaktadır. İnsan bilimlerinde de yetişkinliğin doğası konusunda uygun bir anlayışa sahip değiliz. Levinson, yaşam döngüsü kuramının kendi araştırmasından ve Erikson, Jung, Neugarten, Ortega y Gasset gibi yazarların görüşlerinden doğduğunu açıklamaktadır. Yaşam döngüsünü bir çağlar sıralaması olarak kabul eden Levinson'a göre her çağın kendi biyo-psikososyal niteliği vardır ve her biri bütüne farklı katkılarda bulunur. Bir çağdan diğerine yaşamımızda önemli değişimler olur. Çağlar birbiriyle kısmen çakışır, yeni bir çağ bir önceki çağ sonlara yaklaşırken başlar. Genellikle beş yıl süren geçiş çağı önceki çağı bitirir ve sonrakini başlatır. Çağlar ve geçiş dönemleri, her insanın yaşamının altındaki düzeni sağlayan ve bireysel yaşam akışındaki ince farklılıklara izin veren yaşam döngüsünün makro yapısına biçim verir. Her çağ ve gelişim dönemi iyi tanımlanmış bir ortalama yaşta başlar ve biter. Birinci çağ olan Yetişkinlik Öncesi, döllenme ile aşağı yukarı 22 yaş arasında yer alır. Bu "oluşum yılları" sırasında birey yüksek ölçüde bağımlı, farklılaşmamış bebeklikten yola çıkıp, çocukluktan ve ergenlikten geçerek, yetişkin yaşamının daha bağımsız ve sorumlu başlangıcına doğru büyür. Bu, en hızlı biyo-psikososyal büyümenin olduğu çağdır. Yaşamın ilk birkaç yılı çocukluğa geçişi sağlar, bu zaman içinde yenidoğan biyolojik ve psikolojik açıdan anneden terimiyle karşılaştırılarak anlaşılabilir. Bir kişilik yapısı kuramı somut bir "Ben ne tür bir kişiyim?" sorusuna verilen yanıtı kavramlaştırma yoludur. Çeşitli kuramlar bu soruyu, örneğin özellikler, beceriler, dilekler, çatışmalar, savunmalar ya da değerler doğrultusunda düşünme ve birini ya da diğerlerini belirleme yollarını sunarlar. Bir yaşam yapısı kuramı ise daha fazla bir soru olan "Şu anda yaşamım neye benziyor?" sorusuna verilen yanıtı kavramlaştırma yoludur. Bu soruyu düşünmeye başladığımızda başka pek çok soru da aklımıza gelir: Yaşamımın en önemli bölümleri hangileridir ve aralarındaki ilişki nasıldır? Zamanımın ve enerjimin çoğunu nereye harcıyorum? Daha doyumlu ya da anlamlı kılmak istediğim ilişkiler (eş, aşk, aile, meslek, din, boş zaman vb.) var mıdır? Yaşamıma katmak istediğim şeyler var mı? Yaşamımda şu andaki yeri küçük olan, ama daha fazla yer tutmasını istediğim ilgiler, ilişkiler var mı? Bu soruları düşünürken dış dünyanın bizim için en anlamlı olan yönlerini farketmeye başlar, bunların her biriyle ilişkimizi belirler ve çeşitli ilişkilerin müdahalesini değerlendiririz. Kendi ilişkilerimizin bir tek örüntü ya da yapıyla eksik biçimde bütünleştiğini görürüz. Yaşam yapısının birincil ögeleri kişinin dış dünyada başkalarıyla "ilişkiler"idir. Başkası bir kişi, bir grup, kurum ya da kültür, özel bir nesne ya da yer olabilir. Anlamlı bir ilişki, bir benlik yatırımı (istekler, değerler, bağlanma, enerji, beceri), diğer kişinin ya da varlığın karşılıklı yatırımını, ilişkiyi içeren, biçimlendiren ve onun bir parçası olan bir ya da daha fazla toplumsal bağlamı içine alır. Her ilişki zaman içinde hem istikrar, hem değişim gösterir ve yaşam yapısının kendisinin değişmesi nedeniyle kişinin yaşamında değişik işlevleri vardır. Bir bireyin pek çok değişik "başkası" ile anlamlı ilişkileri olabilir. Anlamlı bir başkası bireyin gündelik yaşamındaki güncel bir kişi olabilir. Dostlar, sevgililer, eşler arasındaki, ana baba ve onların değişik yaşlardaki çocukları arasındaki, amirler ve astlar, öğretmenler ve öğrenciler arasındaki kişilerarası ilişkileri incelememiz gerekmektedir. Anlamlı başkası geçmişten biri ya da dinden, mitostan, düş ürünlerinden ya da özel düşlemden alınmış simgesel ya da imgesel bir kişi olabilir. Bir grup, kurum ya da toplumsal hareket gibi bir kollektif varlık da başkası olabilir: Bir bütün olarak doğa ya da okyanus, dağlar, yabanıl yaşam, genel olarak vadiler ya da özel olarak Moby Dick (ünlü balina) gibi bir doğa parçası; bir çiftlik, bir kent, bir ülke, "kişinin kendi odası" ya da bir kitap ya da tablo gibi bir nesne ya da yer. Yaşam yapısı kavramı, bir yetişkinin bütün anlamlı başkalarıyla ilişkilerinin doğasını ve örüntüleşmesini ve bu ilişkilerin yıllar boyunca gösterdiği evrimi incelememizi gerektirir. Bu ilişkiler yaşamımızın örüldüğü kumaşı oluşturur, yaşam akışına biçim verirler, onlar aracılığıyla çevremizdeki dünyaya -iyi ya da kötü biçimde- katılırız. Bir yaşam yapısı herhangi bir zamanda birçok ve çeşitli ögeler içerebilir. Ama sadece bir ya da iki -nadiren üç- ögenin bu yapıda merkezi bir yer tuttuğu görülmektedir. Çoğu zaman evlilik -aile ve meslek bir kişinin yaşamının merkezi ögeleridir- Merkezi ögeler benlik için en anlamlı ve yaşam akışmı geliştiren ögelerdir; bireyin zamanını ve enerjisini en çok bunlar alır ve diğer ögelerin niteliğini güçlü bir biçimde etkilerler. Yan ögelerin değiştirilmesi ya da bırakılması kolaydır, bunlara benliğin yatırımı çok azdır ve kişinin yaşamına az bir etkiyle değiştirilmeleri olanaklıdır. İlk ve orta yetişkinlikte gelişim dönemleri. Levinson erkeklerin ve kadınların yaşamındaki yaşam yapısının evrimini izlerken temel bir değişmez örüntü bulduğunu belirtmektedir: Yaşam yapısı yetişkinlik yılları boyunca yaşa bağlı dönemlerle görece düzenli bir sıra içinde gelişmektedir. Şaşırtıcı olan, böyle bir düzenliliğin yetişkin gelişiminde ortaya çıkması, ego gelişiminde, ahlak gelişiminde, meslek gelişiminde ve yaşamın diğer özel yönlerinde var olmamasıdır. Sıra, bir yapı-kurma ve yapı-değiştirme dizisinden ibarettir. Yapı kurma (structure-building) döneminde ilk görevimiz bir yaşam yapısı oluşturmak ve yaşamımızı onun içine koymaktır. Bazı temel seçimleri yapmak, onların çevresinde bir yapı oluşturmak, değerlerimizi ve amaçlarımızı bu yapının dışında izlemektir. Bir yapı kurmayı başardığımızda yaşamın mutlaka rahat olması gerekmez. Bir yapı kurma görevi çoğu zaman çok zahmetlidir ve umduğumuz kadar doyurucu olmadığını görebiliriz. Yapı-kurma dönemi genellikle 5-7, en fazla 10 yıl sürer. Bir geçiş dönemi varolan yaşam yapısını sona erdirir ve bir yenisi için olanak yaratır. Her geçiş döneminin birincil görevleri, varolan yapıyı yeniden değerlendirmek, benlikte ve dünyada değişim olanaklarını araştırmak ve sonraki dönemdeki yeni bir yaşam yapısına temel oluşturacak önemli seçimleri yapmaya yönelmektir. Geçiş dönemleri genellikle beş yıl sürer. Yetişkinlik yaşamımızın yaklaşık yarısı gelişimsel geçişlere harcanır. Hiçbir yaşam yapısı sürekli değildir, periyodik değişim varoluşumuzun doğasında vardır. Bir geçiş döneminin sonlarında kişi önemli seçimler yapmaya, onlara anlam vermeye ve onların çevresinde bir yaşam yapısı kurmaya başlar. Bu seçimler bir anlamda geçişin en önemli ürünüdür. Geçişin bütün çabaları -işi ve evliliği iyileştirme, seçenek yaşam biçimlerini keşfetme, kendisiyle barışık olma çabaları- gösterildiğinde seçimler yapılmalı ve en iyisine yer verilmelidir. Kişi sonraki aşamaya geçmesine aracı olacak bir yaşam yapısını yaratmaya başlamalıdır. Levinson'un ilk ve orta yetişkinlikteki gelişim dönemleri (Tablo 9) aşağıda sıralanmıştır; her dönem belirli ortalama yaşlarda başlayıp bitmekte, ortalamanın altında ve üstünde en fazla iki yıllık bir farklılık olmaktadır. Tablo 9 Levinson'a göre ilk ve orta yetişkinlikte gelişim dönemleri ONYETİŞKİNLİK ÇAĞI: 0-22 İLK YETİŞKİNLİK ÇAĞI: 17-45 İlk Yetişkinlik Geçişi: 17-22 ORTA YETİŞKİNLİK ÇAĞI: 40-65 İlk yetişkinlik için yaşam yapısına giriş: 22-28 30 yaş geçişi: 28-33 İlk yetişkinliğin yaşam yapısını sonuçlandırma: 33-40 Orta Yaş Geçişi: 40-45 GEÇ YETİŞKİNLİK ÇAĞI: 60-? Orta yetişkinlik için yaşam yapısına giriş: 45-50 50 yaş geçişi: 50-55 Orta yetişkinkinliğin yaşam yapısını sonuçlandırma: 55-60 İleri Yaş Geçişi: 60-65 Kaynak: D.J. Levinson. 1986. 1. İlk Yetişkinliğe Geçiş: 17-22 yaşlar arasında yer alır, yetişkinlik öncesi ile ilk yetişkinlik arasında gelişimsel bir köprü görevi görür. 2. İlk Yetişkinlik İçin Yaşam Yapısı Girişi: 22-28 yaşlar arasında yer alır, yetişkin yaşamının ilk biçimini oluşturma ve sürdürme dönemidir. 3. 30 Yaş Geçişi: 28-33 yaşlar arasındadır. Giriş yapısını yeniden değerlendirme, değiştirme ve sonraki yaşam yapısına temel yaratma olanağı sağlar. 4. İlk Yetişkinliğin Yaşam Yapısını Sonuçlandırma: 33-40 yaşlar. İlk yetişkinlik çağını tamamlama ve gençlik dileklerimizi gerçekleştirme aracıdır. 5. Orta Yaş Geçişi: 40-45 yaşlar. Hem ilk yetişkinliği bitirmeye, hem de orta yetişkinliği başlatmaya yarayan bir başka büyük geçiş çağıdır. 6. Orta Yetişkinlik İçin Yaşam Yapısına Giriş: 45-50 yaşlar. Önceki dönemin benzeridir, yeni bir çağdaki yaşama ilk temellerini sağlar. 7. 50 Yaş Geçişi: 50-55 yaşlar. Yaşam yapısına girişi değiştirmek ve belki iyileştirmek için bir orta yaş olanağı sunar. 8. Orta Yaşın Yaşam Yapısını Sonuçlandırma. 55-60 yaşlar. Orta yetişkinlik çağını sona erdirmemizin çerçevesini oluşturur. 9. Son Yetişkinlik Geçişi. 60-65 yaşlar. Orta ve son yetişkinlik arasında yer alarak iki dönemi ayıran ve bağlayan sınır dönemidir. İlk yetişkinliğin yaklaşık 17-33 yaşlar arasında yer alan baştaki üç dönemi bu çağın 'acemilik evresi'ni oluşturur. Bu dönemler, ergenliğin ötesine geçme, geçici ama zorunlu olarak bir yaşam yapısı girişi oluşturma ve bu yapının sınırlarını öğrenme olanağını sağlar. 33-45 yaşlar arasındaki son iki dönem bu çağın çabalarının getirdiği "sonuçlandırma evresi"dir. Benzer bir sıra orta yetişkinlikte de vardır. Orta yetişkinlik de 40-55 yaşlar arasında üç dönemlik bir acemilik evresiyle başlar. Orta Yaş Geçişi hem sona erme hem de başlamadır. 40 yaşlarımızın başında ilk yetişkinliğimizin olgunluğu ve orta yetişkinliğin bebekliği içindeyizdir. Her çağdaki acemilikleri, bir yaşam yapısı girişini deneme ve bunu orta çağ geçişinde sınama ve değiştirme olanağını buluncaya kadar sürdürürüz. Yalnızca yaşam yapısını sonuçlandırma döneminde ve onu izleyen geçiş çağında bu mevsimin sonucunu almaya ve sonraki basamağa geçmeye başlarız. e. Gould'un dönüşüm kuramı Roger L. Gould'un (1972-1975) yetişkinin gelişimine ilişkin kuramı bu gelişimin bir dizi dönüşümden (transformations) geçerek oluştuğunu kabul etmektedir. İnsanlar her dönüşümde benlik-kavramlarını yeniden biçimlendirir, çatışmaları yeniden çözerler. Gould'un kuramı Levinson'unkiyle aynı tarihlerde (1970'ler) kurulmuştur ve onunkiyle koşutluk gösterir (ancak Gould'un kuramı her iki cinsi de ele almaktadır); Levinson gibi Gould da yetişkinliği kararlı bir duygular ve güdüler zamanı olmaktan çok, bir değişim zamanı olarak görür. Gould'un dönüşüm kuramına göre genç yetişkinler dört evreden geçerler. Ergenliğin sonunda başlayıp 22 yaşına kadar giden birinci evrede (16-22 yaşlar) insanlar anababalarının dünyasından ayrılır ve kimliklerini güçlendirirler. Özerkliğin yerleşmesiyle birlikte ikinci evreye (22-28 yaşlar) geçer ve amaçlarını gerçekleştirmeye girişirler. 28-34 yaşlar arasında (Levinson'un 30 yaş geçişine benzer) bir geçiş evresinden geçer ve önceki amaçlarını, evliliklerini yeniden değerlendirmeye koyulurlar. Yaklaşık 35 yaşında hoşnutsuzlukları artar ve yaklaşan orta yaşların farkına varmaya başlarlar; yaşam şimdi onlara zor, belirsiz ve acılı gelebilir. 45 yaşına kadar süren bu istikrarsız evrede bazı bekarlar evlenebilir, bazı evliler boşanabilir, bir ev kadını çalışmaya başlayabilir, çocuksuz bir çift çocuk yapmaya karar verebilir. Bu evrede tabloya yeni bir öge katılır: Zaman kavramı. Zamanın baskısı hissedilmeye başlanır ve yaşamda yapılacak önemli değişimlerin hemen yapılması gerektiği farkedilir. Çalışma güdüsü değişir, meslek yaşamı sıkıcı gelmeye başlar. Yaşamın bu evresi, Levinson'un orta yaş geçişinde olduğu gibi, kararsız, çalkantılı, sıkıntılı bir evredir. Buna karşılık 45-50 yaşlar kararlı yıllardır. Evlilik doyumu artar, dostlar daha önemli olur, paranın önemi azalır, yaşama olumlu bakılır. Yaşama bu olumlu yaklaşım ellili yaşlarda artma eğilimi gösterir.
__________________ Bu mesaj en son " 11-02-2008 " tarihinde saat 03:44 PM itibariyle MÊVAN tarafından düzenlenmiştir.... |
|||||||||||
|
|
|
11-02-2008, 03:46 PM
|
#14 (permalink) | |||||||||||
|
Kuramların Değerlendirilmesi.
Yetişkin gelişimine ilişkin kuramlarda önümüze en çok çıkan kavram geçiş (transition) kavramıdır. Geçişler, değişen yaşantılara tepki olarak yaşamımızı yeniden düzenlememizi ya da amaçlarımızı yeniden yapılandırmamızı içeren değişimlerdir. Evlenmek, işe girmek, çocuk sahibi olmak, ev satın almak gelişimsel geçişlere yol açan olaylardır. Hoffman ve arkadaşlarına (1994) göre, bu değişimlerin ne derece stres kaynağı olduğu konusu geçişlerin doğasına ilişkin en önemli kuramsal sorundur. Geçişlerin fiziksel ve psikolojik sıkıntıların yaşandığı dönemler olduğu konusunda görüş birliği yoktur. Levinson'a göre geçişler yüksek derecede stresli zamanlardır. Örneğin, onun incelediği erkek deneklerin çoğu "30 yaş geçişi" sırasında ılımlı ya da ciddi bunalımlar yaşamışlardır. Oysa, daha önce de belirtildiği gibi, Neugarten bu görüşe katılmamaktadır. Neugarten'e göre geçişler ancak önceden beklenmedikleri zaman yüksek derecede stres kaynağı olurlar. Eğer bir olay önceden bekleniyorsa ve yaşam akışının normal bir parçası olarak görülüyorsa çok az strese yol açabilir. Buna karşılık, eğer bir olay normal yaşam akışmın parçası değilse, beklenen bir olay ortaya çıkmıyorsa ya da bir olay erken ya da geç gelerek kişinin toplumsal saatiyle çatışıyorsa büyük bir strese yol açabilir ve duygusal bunalımı körükleyebilir. Örneğin, kadınlara yaşamlarındaki bunalımların sorulduğu araştırmalarda, kadınların evlenmeyi ya da çocuk doğurmayı değil, boşanmayı, trafik kazasını, iş değiştirmeyi ya da anababa ölümünü yaşam akışlarını altüst eden olaylar saydıkları görülmektedir. İki kuramcının görüşleri arasındaki fark geçişin kaynağı konusunda ortaya çıkmaktadır. Neugarten'e göre geçişin nedeni fiziksel ya da toplumsal olaylardır. Levinson'a göre ise kişinin içinde oluşan süreçlerdir; çünkü eski gelişim görevleri uygunluğunu yitirmekte, yeni görevler ortaya çıkmaktadır. Ona göre, örneğin boşanma içsel süreçlerin nedeni değil sonucudur. Hoffman ve arkadaşlarına (1994) göre geçişlerin doğası yanında bir başka konu da, yetişkinliğin zamanı sorunudur. İlerde göreceğimiz gibi, bir kişinin ne zaman olgun sayılacağı sorusunun yanıtı kolay değildir (kronolojik yaşın iyi bir ölçüt olmadığını biliyoruz). Bütün yetişkin gelişimi kuramlarında olgunluğun bazı ögeleri ortaktır: Yakınlık kurma, sevme ve sevilme, cinsel tepki verme gibi. Yine bütün kuramlar toplumsallığı, arkadaşları olmayı, özveride bulunmayı vurgulamaktadır. Ayrıca, olgun insanlar yeteneklerini ve amaçlarını bilen, üretici bir işe ilgi duyan ve onu yapmaya yeteneği olan kişilerdir. Olgunluk sorununu incelemenin yollarından biri, yaşamın özel bir anında karşılaşılan olaylarla başarılı biçimde başa çıkma yeteneğini ele almaktır. Söz gelimi, Erikson'un kuramında erken yetişkinlikte olgunluk başkasıyla yakın ilişki kurabilme yeteneğidir. Olgunluğu incelemenin bir başka yolu da kişilerin benlik algılarına bakmaktır. Büyüdüğümüzü hissetmemizi sağlayan nedir? Araştırmalar anababa olmanın ve kendi gücüne dayanmanın en kesin olgunluk belirtisi olduğunu göstermektedir. Olgunluk durmadan değişen beklentilere ve sorumluluklara sürekli bir uyum sağlama sürecini içerir. İnsanlar evlenmeden ya da çocuk sahibi olmadan, bir işte çalışmadan da olgun olabilirler; onları olgun yapan, kim olduklarını, nereye gittiklerini, hangi amaçlar için çalıştıklarını bilmeleridir (Hoffman ve ark., 1994). ::::::::::::::::: 4. Yetişkin Psikolojisinin Temel Sorunları İlerde ayrıntılı olarak açıklanacağı gibi, yetişkin psikolojisinin ele aldığı iki temel sorun vardır. Bunlardan biri kişiliğin zaman içinde değişip değişmediği sorunu, diğeri de zekanın yaşla birlikte azalıp azalmadığı sorunudur. a. Kişilik sorunu. İnsanlar ergenlikten yetişkinliğe geçerken ergen ve yetişkin benlikleri arasında kesin bir süreksizlik yaşamazlar genellikle. Bununla birlikte benlik-kavramı (self-concept) bazı değişimler gösterebilir (benlik-kavramı, benliğe ilişkin algıların örgütlenmiş, bütünleşmiş, tutarlı örüntüsü olarak tanımlanır). Çünkü benlik kavramı içinde benliğe ilişkin şimdiki görüşler bulunduğu gibi, geleceğe ilişkin olası değerlendirmeler de vardır. Bu olası benlikler önemlidir, çünkü bunlar bir kişinin yapacağı ve yapmayacağı eylemleri etkileyerek şimdiki davranışa yol gösterirler. Öte yandan, kişinin fiziksel görünümü, yetenekleri, rolleri benlik-kavramıyla yakından ilişkilidir ve bunlar da genç yetişkinlik sırasında kişilikte hem süreklilik hem de değişim olduğunu göstermektedir. Başka bir deyişle, kişiliğin zaman içinde hem değişen hem de sabit kalan yönleri vardır. Kişiliğin sürekliliği sorunu asıl orta yetişkinlik dönemi açısından tartışılmaktadır. Orta yetişkinlik dönemine ulaşan bir birey kişiliğinin ergenlikten beri önemli ölçüde değiştiğini düşünür; buna karşılık kişilik orta yıllar boyunca oldukça sabit kalıyor görünmektedir. Araştırmalar deneklerin aynı kişilik testine 20 yaşında ve 45 yaşında aslında aynı yanıtları verdiğini, görünürdeki farklılığın bireyin gençlikteki benliğine orta yaşlardaki bakışında ortaya çıktığını göstermektedir. Kişilikleri yıllar boyunca görece aynı kaldığı halde insanlar kendilerini değişmiş olarak algılamaktadırlar. Buradaki temel sorun değişimin olası olup olmadığı değil, ne kadar olduğu ve önceden kestirilip kestirilemeyeceği sorunudur. Araştırmalar kişiliğin bellibaşlı yönlerinin yetişkinlik dönemi boyunca genellikle sabit kaldığını ortaya koymaktadır. Örneğin, içtepisel ergenler içtepisel yetişkinler olmakta, utangaç ergenler yine utangaç yetişkinler olarak kalmaktadır. Bu konuda boylamsal araştırmaların kesitsel araştırmalardan daha güvenilir sonuçlar verdiği de bilinmektedir. Kişiliğin en az sabit göründüğü dönem, bireylerin meslek rollerine ve evliliğe girdiği genç yetişkinliğe geçiş dönemidir; bu geçiş tamamlandıktan sonra kişilik yine kararlılık kazanmaktadır. Bazı kişiler kişilik değişimleri gösterseler bile bunların genellikle beklenmedik (eşin erken ölümü gibi) yaşantılarla bağlantılı olduğu anlaşılmaktadır. Şu halde, kişinin yaşamı köklü bir biçimde değişmedikçe kişiliği de görece sabit kalmaktadır. Bu durumda orta yaş bunalımı yaşantısı nasıl açıklanacaktır? Bilindiği gibi, orta yaş bunalımı kavramı, orta yaşın gelişim görevleri bir kişinin içsel kaynaklarını ve toplumsal desteklerini aşma tehdidini yarattığında ortaya çıkan fiziksel ve psikolojik rahatsızlık durumunu dile getirir. Levinson'un ve Gould'un yetişkinlik kuramlarında bu durumun orta yaş geçişine eşlik ettiği kabul edilmektedir. Ayrıca popüler yayınlar da böyle bir bunalımı yaşamın kaçınılmaz bir yönü olarak sunmaktadırlar. Oysa boylamsal araştırmaların çoğu genel bir orta yaş bunalımının varlığını saptayabilmiş değildir. Ne orta yıllarda ne de başka bir dönemde böyle bir duygusal karışıklık zorunlu olarak yaşanmaktadır. Bazı kişilerin kırklı yaşlarında yaşadığı bunalımlar insanların otuzlarında ya da altmışlarında yaşadığı çalkantılardan daha fazla olası değildir. Üstelik orta yaşların yaşamın en doyumlu dönemi olduğunu kabul eden araştırmacılar da vardır. İlerde göreceğimiz gibi, birtakım gelişimsel olaylar (evlenme, menopoza girme, emekli olma, vb.) benlik-kavramında ve kimlikte değişimler yaratabilir, ama bunlar beklenen zamanlarda geldiğinde bunalıma yol açmazlar; ayrıca beklenmeyen değişimler bile her zaman kötü değildir. Bilindiği gibi, yaşamdaki değişimlerle başetme yollarımız benliğimizi nasıl algıladığımızı da etkilemektedir. Yetişkinlerin çoğu benlikleri hakkında orta yaşların sonlarında yetişkinliğin başlarında olduğundan daha iyi duygulara sahiptir. Araştırmalara göre yaşamdan en az doyum alan kişiler genç yetişkinler, en doyumlu kişiler de elli yaşını geçmiş yetişkinlerdir. Doyumdaki bu artışın kısmen benlik denetimindeki artışın sonucu olduğu düşünülmektedir. İnsanlar orta yaşlarda ilerledikçe sorularla başetmede ergenliktekinden ve genç yetişkinliktekinden daha olgun yollar kullanmakta, daha gerçekçi olmaktadırlar. İleri yaşlardaki duruma gelince, yetişkinlik kuramları yaşlanmanın kişilik üzerindeki etkisinin cinsler açısından farklılık gösterdiğini öne sürmektedirler. Benlik-kavramındaki cinsiyet farklılıkları yetişkinliğin ileri yıllarına doğru ilerledikçe azalmaktadır. Buna göre, erkekler ve kadınlar ergenliğin sonlarında ve yetişkinliğin başlarında tamamen farklıdırlar, buna karşılık ileri yıllarda birbirlerine benzer olurlar. Yaşlı erkekler kendilerini eskisinden daha az egemen ve daha fazla işbirliğine yatkın görürler; yaşlı kadınlar ise kendilerini gençliklerindekinden daha az boyun eğici ve daha fazla atılgan, otoriter ve yetenekli bulurlar. Bu değişimin olası nedenleri ilgili bölümlerde tartışılmaktadır. Öte yandan, benlik-kavramında ve benlik saygısında sorunlar yaşandığında yaşlı erkeklerin ve kadınların tepkisi farklı olmaktadır. Örneğin, yaşlı erkekler kadınlardan daha fazla alkole yönelmekte, yaşlı kadınlar da erkeklerden daha fazla depresyona girmektedir. Stres, özellikle denetim duygusu aşındığı ya da toplumsal destek yitirildiği zaman yıkıcı olmaktadır. b. Zeka sorunu. Kişilikte olduğu gibi zeka alanında da değişim sorununu bakış açısına göre yorumlamak olanaklıdır. Zekaya testlerdeki başarı açısından bakıldığında yaşla birlikte düzenli bir düşüs görülür, buna karşılık deneyim bu tabloyu tersine çevirmektedir. İleri yaşlardaki birçok yetişkinin üretici etkinliği nicelik açısından azalmakta, ama nitelik açısından sabit kalmaktadır. Bilindiği gibi, psikometrik ölçümlerdeki puanlar yaşla birlikte azalma eğilimi göstermekte, buna karşılık yetişkinlerin edimi (performans) yüksek düzeyde kalabilmektedir. Şu halde, yalnızca ZB puanının ölçülmesi yetişkin zekasının belirlenmesinde yeterli bir yol değildir. Zekanın çeşitli görünümleri farklı yönlerde değiştiğine göre, aynı bir ZB puanının farklı yaşlarda farklı anlamlara geleceği söylenebilir. Kesitsel araştırmalar, birçok yeteneğin orta yaşların başlarında en üst noktaya çıktığını, sonra ellilerin sonlarına ya da altmışların başlarına kadar süren bir platonun geldiğini, bunu yetmişlerden sonra hızlanan aşamalı bir düşüşün izlediğini göstermektedir. Ancak zekanın bütün yönlerinin aynı biçimde yaşlanmadığı puanların incelenmesinden ortaya çıkmaktadır. Örneğin, birikimli zeka'yı ölçen sözel ölçeklerin puanları altmışlı yaşların ortalarına kadar artmayı sürdürmektedir. Buna karşılık akıcı zeka puanları orta yetişkinlikte sabit kalmakta, ama yaşamın geri kalan yıllarında düşüş göstermektedir. Klasik yaşlanma örüntüsü adı verilen bu örüntünün evrensel olduğu kabul edilmektedir; yani bu örüntü cinsiyet, sosyoekonomik düzey, toplumsal sınıf, etnik köken farkı tanımaksızın geçerli görünmektedir. Öte yandan, boylamsal araştırmalar zeka bölümü puanlarındaki bölük farklıklarını ve bireysel farklılıkları göstermektedir. Hem zekanın farklı yönlerindeki değişimler, hem de farklı araştırma türlerinin ortaya koyduğu farklı bulgular ilgili bölümlerde ele alınmaktadır. Burada ele alacağımız son bir olgu sonul düşüş kavramıyla ilgilidir. Bu kavram sağlık ile zeka bölümü arasındaki bağlantıya dayanmakta ve ZB puanlarında ölümden hemen önce ortaya çıkan önemli düşüşü dile getirmektedir. Buradaki düşüş yaşa değil, ölümlülüğe bağlıdır ve açık bir biçimde bedensel bozulmanın ya da hasarın sonucudur. Bazı boylamsal araştırmalara göre bu keskin düşüş ölümden önceki beş yıl süresince ortaya çıkmaktadır, bazılarına göre de yaşamın son on ayı ile sınırlıdır (Hoffman ve ark., 1994).
__________________ |
|||||||||||
|
|
|
11-02-2008, 03:48 PM
|
#15 (permalink) | |||||||||||
|
GENÇ YETİŞKİNLİK
::::::::::::::::: GENÇ YETİŞKİNLİK "Genç yetişkinlik" (young adulthood) dönemi, yetişkinliğe girişi temsil ettiği için insan yaşamındaki en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu nedenle, ergenlikteki gelişim bir bakıma yetişkinliğe hazırlanma olarak görülebilir. Ancak kişi ergenlikten çıkıp hemen yetişkinliğe giriyor da değildir. Yetişkinlik döneminin evreleri ve yaş sınırları çeşitli yazarlarca farklı biçimde belirtilmiştir. Neugarten ve Moore (1968) yetişkinlikte üç dönem ayıt ederler: 1) Genç yetişkinlik: 20-30 yaşlar. 2) Orta yıllar ya da orta yetişkinlik: 40'lar, 50'ler ve 60'ların başları. 3) Yaşlılık: 65 ve sonrası. Genç yetişkinlik döneminin yaşları konusunda da tam bir anlaşmanın olduğu söylenemez. Örneğin Havighurst'e göre 18-35, Erikson'a göre 20-40. Bühler'e göre 25-45 yaşları arası genç yetişkinlik dönemidir. Bu farklılık, değişik sosyoekonomik sınıfların, ulusların, kültürlerin koşulları, tarihsel olaylar, kişilik farklılıkları gibi etkenlerden kaynaklanmaktadır. Bu olağan değişkenlik nedeniyle yetişkinlik evrelerini yaş olarak kesin bir biçimde göstermek çok güçtür. Bir başka güçlük de, günümüz gençliğinde görülen değişimlerden kaynaklanmaktadır. Günümüzde genç insanlar daha hızlı büyümekte, ancak gelişimlerini daha uzun zamanda tamamlamaktadırlar. Böylece, çocukluğun son günleri ile yetişkinliğin bağımsızlık dönemi arasındaki zaman süresi gittikçe uzamaktadır. Günümüzde artık lise diploması zorunluluk kazanmış, üniversite diploması ise iş bulma güvencesi olmaktan çıkmıştır; böylece gençliğin karşılaştığı sorunlar artmakta, bunları çözmede harcanan süre de uzamaktadır. Bu yüzden kimi yazarlar ergenliğin son dönemi (17-21 yaşlar) ile genç yetişkinlik arasında bir ara dönemden söz etmektedirler. Bu dönem, insanların "genç erkek", "genç kadın" olarak nitelendikleri dönemdir. Bu ara dönemde bir yandan ergenliğe göre daha kararlı özellikler gösterilmekte, ama öte yandan genç yetişkinliğin normatif özelliklerine (işe girme, evlenme, anababa olma) tam anlamıyla ulaşılmış olunmamaktadır. Bu ara dönem, örneğin yüksek öğrenimini henüz sürdürmekte olan, işe girmiş ama evlenmemiş ve askerliğini yapmakta olan vb. gençler için geçerli olabilir. Bu bölümdeki açıklamalarda genç yetişkinlik bir bütün olarak ele alınacaktır. Yaş sınırlarını belirlemedeki güçlük nedeniyle, genç yetişkinlik, psikolojik olgunluk ve toplumsal bağlamlar açısından değerlendirilecektir. ::::::::::::::::: İ. GENÇ YETİŞKİNLİKTE PSİKOLOJİK OLGUNLAŞMA 1. Olgunluğun Tanımlanması Genellikle yetişkinlik' "olgunluk" dönemi sayılır. Kişilik kuramlarının çoğu olgunluğu, genç yetişkinlik sırasında gelişen bir olgu olarak tanımlar. Kişilik kuramları olgunluğun psikolojik nitelikleri konusunda da uzlaşırlar: Sevecenlik, cinsel duyarlılık, sevme ve sevilme yetisi, toplumsal olma yetisi, başka insanlar yetiştirebilme yetisi, vb. Ayrıca, olgun kişiler kim olduklarının, kişisel güçlerinin ne olduğunun bilincinde olan kişilerdir. Olgun kişi durağan değildir, sürekli değişim ve yeniden uyum gösterir, kendini yeniler. Olgunluk sonul bir ürün de değildir, sürekli bir oluşumun durmadan yenilenen sonucudur. Kişilik kuramcıları olgunluğu, bir tür ulaşılan plato ya da sonuncu durum olarak değil, bir oluşum süreci olarak görürler. Olgunluk bireylerin, yaşamın gereklerine ve zorunluluklarına başarılı bir biçimde uyum sağlamaları ve bunlarla esnek bir biçimde başa çıkabilmeleri için sürekli değişim gösterme yeteneğidir. Olgunlaşma süreci bizimle dünya arasında hiç bitmeyecek bir uyum arayışıdır. Kuşkusuz, toplumsal beklentiler, bireyin yaşamının nesnel koşulları, yeteneklerdeki bireysel farklılıklar olgunluğa ulaşmayı etkileyecektir. Buna karşın Maslow olgunluğu, toplumun bireyin insancıl gelişimine gizil bir engel oluşturduğu yerde, "insancıl yönelimin egemenliği" olarak tanımlar. Aşağı ve yüksek düzeydeki gereksinmeler birbiriyle etkileşir, fakat bireyi olgunluğa götüren gereksinmeler yüksek düzeydeki gereksinmelerdir, yani "kendini gerçekleştirme" ve "bilimsel anlayış"tır. Kendini gerçekleştiren kişi aşağı gereksinmeleri aşmıştır; özsaygı, başkalarına bağlılık, insancıl bir kişi olarak büyümeye istekli olma özelliklerini gösterir. Rogers'ın deyişiyle, olgun kişi, kendine güvenerek ve kendi yaşantılarını kabul ederek tam bir işleyişe ulaşan kişidir, karşı karşıya olduğu gerçekliğin tüm yönlerine uyum sağlama gereksinmesini duyan kişidir. Olgun kişi kendi çevresini oluşturur ve kendisini ve başkalarını nesnel bir biçimde algılamaya yeteneklidir; bireysel bir kimlik ve bütünleşmiş bir kişilik kazanmıştır; kendi yaşam düzeyi için gerekli gelişim görevlerini başarır ve şimdiki zamanla ve gelecekle başa çıkmak için gerekli yetenek ve becerileri geliştirir. Gordon W. Allport'a (1961) göre olgun kişiliğin özellikleri şunlardır: 1) Geniş bir benlik duygusuna sahip olmak, 2) Başkalarıyla hem yakın ilişkilerde hem de genel ilişkilerde sıcak bağlar kurmaya yetenekli olmak, 3) Temel bir duygusal güvenliğe sahip olmak ve kendini kabul etmek, 4) Dış gerçeklikle bağlantı içinde, atılımla algılamak, düşünmek ve eylemde bulunmak, 5) Kendini gerçekleştirmeye, içgörüye ve humor'a yetenekli olmak, 6) Bütünleşmiş bir yaşam felsefesiyle uyum içinde yaşamak. Olgun kişiliğin bu ögelerinin temeli olumlu bir benlik-kavramıdır. Benlik-kavramı (self-concept), zaman içinde kendimiz konusunda sahip olduğumuz görüştür. Benlik-kavramı toplumsal etkileşime dayanarak gelişir. Çünkü çevreden alınan geri bildirimlere dayanır. Benlik-kavramı benlik-imgesi'nden çok daha bağımsız ve kararlıdır. Benlik-imgesi (self-image), bizim kendimize ilişkin ve biz bir toplumsal durumdan diğerine geçtikçe değişen ve görece geçici olan zihinsel resimlerdir. Benlik-kavramının davranışlarımız üzerindeki etkisi kuşkusuz daha önemlidir. Ergenlikten genç yetişkinliğe geçerken benlik-kavramında önemli değişimler görülmez, daha çok, bir kararlılık kazanma söz konusudur. Genç yetişkin temelde ergenlikteki aynı insandır. Ancak genç yetişkinler, sorunlarla başa çıkmada daha büyük bir yetenek ve dünyayla ilişkilerde daha büyük bir kavrayış gösterirler. Bu gelişmede cinsel rollerin öğrenilmesi çok önemli bir etkendir. Erkek ve kadın davranışlarında kültürel beklentilerin etkisi çok büyüktür. Örneğin kadınlar, "uygun" kadın davranışının edilgin, duygusal, akıldışı olması gerektiğini "öğrenirler"; kendi yaşamları üzerinde erkekten daha az bir denetim iradesi geliştirirler; özellikle erkeklerle yarışmak zorunda oldukları alanlarda başarılarını beceri ve akıllarından çok "şans"a bağlarlar. Ancak günümüzde genç yetişkinler bu geleneksel kalıpyargıları aşabilmektedirler. Genç yetişkinin kişiliğindeki olgunlaşmanın çeşitli yönlerini betimlemeden önce, bellibaşlı kişilik kuramlarının olgunluk modellerini topluca göstermekte yarar var. Tablo 10'daki modellerde görülen farklılıklar olgun yetişkini tanımlamada karşılaşılan temel sorunları da ortaya koymaktadır. ::::::::::::::::: 2. Olgunlaşma Yönleri Robert W. White (1966), yetişkinliğe geçiş yıllarında olgunlaşmada beş doğrultu saptamıştır. a) Ego kimliğinin yerleşmesi. Genç yetişkinliğin temel özellikleri genellikle ergenlikte ulaşılan zihinsel olgunluğa dayanır. Piaget'in gelişim kuramı çerçevesinde, soyut işlemler (formal operations) dönemi zihin gelişiminin en üst düzeyidir. Soyut işlemlerle ergen ilk kez soyut düzeyde düşünebilir, varsayımlar kurabilir, akıl yürütebilir. Bu yetenek aracılığıyla kendisinin kim olduğunu ve evren içindeki yerini belirleyebilir. Böylece, insan olarak, toplumun bir üyesi olarak, evrenin bir yaratığı olarak bütünleşmiş bir benlik duygusuna ulaşabilir. Kendisini soyut olarak "bir başkasının bakış açısından" (G. H. Mead) görebilir. Cinsel, toplumsal, siyasal ve ahlaki açıdan kim olduğuna ilişkin duygusunu, belirtileri "süreklilik", "bütünlük" ve "bütünleşme" (Erikson) olan soyut bir kimlik duygusu içinde bütünleştirmeye yetenekli olmaya başlar. Ergenin zihin gelişimi kimlik sorununu çözebilecek karmaşıklığa ulaşmıştır. Ancak zihinsel olarak bu düzeye ulaşmış olmak bu sorunların tümünü çözmüş olmak anlamına gelmez. Bu sorunlar psikolojik ve toplumsal niteliktedir ve büyük ölçüde kültür tarafından belirlenirler. Ergen genç yetişkinliğe yaklaştıkça bu sorunların çözümlerini keşfeder. Genç yetişkinlikte kimliğe ilişkin en önemli sonuç, birey ile toplumsal sistem arasında kurulan ilişkidir. White'a göre kimliğin kararlılık kazanması, yetişkin yaşamın görece sürekli olan toplumsal rollerinin benimsenmesiyle olur. Bu rollere bağlanılması ölçüsünde kimlik duygusunun gelişmesi de güçlenir. Yetişkin rollerine katılma derinleştikçe, genç yetişkin katılımının üslubu ve oynadığı rollerin bütünleştirilmesi konusunda kararlar almaya başlar. Tablo 10 Yetişkin Olgunluğu Modelleri Model/Kuram: Psikanalitik Kuram İnsan ya da Davranış Kavramı: a) Yaşamda erkenden belirlenmiş; psikoseksüel; içgüdüsel b) Psikososyal Çarpışan Güçler: Bilinçdışı güdüye karşı bilinçli güdü; id ve süperegoya karşı ego Toplumsal kökenin yön verilmiş çatışmaları Olgunluk Standardı: Genital cinsellik; en cinsel ve saldırgan dürtülerin yüceltilmiş anlatımı Güçlü ego ve yakınlık kurma yetisi Öncü Kuramcılar: Freud Model/Kuram: Öğrenme Kuramı U-T Kuramı İnsan ya da Davranış Kavramı: Dış olasılıklarla belirlenmiş Çarpışan Güçler: İç dürtülere karşı dış pekiştirmeler Olgunluk Standardı: Tepkinin anksiyeteden kurtulmuş hiyerarşiler Öncü Kuramcılar: Erikson Model/Kuram: Benlik Kuramı İnsan ya da Davranış Kavramı: Kendini gerçekleştirme; temel olarak iyi Çarpışan Güçler: Organizmik iç tepilere ve dürtülere karşı benlik kavramı Olgunluk Standardı: Kendini kabul etme; iç değerlendirme odağı Öncü Kuramcılar: Rogers Model/Kuram: Personalistik Kuram İnsan ya da Davranış Kavramı: Bireyselci ve tek Çarpışan Güçler: Özel çabaya karşı çevresel sınırlamalar Olgunluk Standardı: Benlik duygusunun genişlemesi; bütünleşmiş yaşam felsefesi Öncü Kuramcılar: Allport Model/Kuram: Varoluşçu Kuram İnsan ya da Davranış Kavramı: Dünyada bir yabancı Çarpışan Güçler: Eigenwelt'e karşı Dasein (anksiyete, umutsuzluk, ölüm) Olgunluk Standardı: Otantik varoluş Öncü Kuramcılar: Heidegger, Binsvanger Model/Kuram: İnsancıl Kuram İnsan ya da Davranış Kavramı: Belirlenmemiş; verili, fakat gereksinmeye bağlı Çarpışan Güçler; Aşağı gereksinmelere karşı yüksek değerler ve otantik insanlığın evrensel idealleri Olgunluk Standardı: Kendini tamamlama; en yüksek değerlere bağlanmış yaşam Öncü Kuramcılar: Bühler, Maslow b) Kişisel ilişkilerin özgürleşmesi. White'ın belirttiği ikinci büyüme çizgisi, ilişkinin diğer insanların gerçek doğasına gitgide daha duyarlı duruma gelmesidir. İnsanlararası ilişkiler, gitgide daha fazla biricikliği içinde değerlendirilen tek bir kişiyle ilişkiye dönüşmekte ve gitgide daha az kendi gereksinmelerini, düşlemlerini yansıttığı bir ilişki olmaktadır. Erikson, tek ve biricik olan bir başka kişiyle özgür olarak ilişkiye girebilmek için, kişinin ilişkide kendisinin kim olduğu konusunda gelişmiş bir kimlik duygusu olması gerektiğini savunur. Gelişen kimlik duygusu, genç yetişkinlikte kurulan ilişkilerdeki artan geçicilik ve süreklilikle birlikte, başkalarının biricik (unique) oluşunu kendi kimliğinin sağlam temelinden hareketle keşfetmeye katkıda bulunur. White'ın belirttiği ilginç bir nokta da, beklenmeyen etkileşimlerin önemidir. Bir başkasının beklenmeyen bir davranışı karşısında şaşırdığımız zaman o insanın tek ve biricik oluşuna daha fazla uyum sağlarız; yine bunun gibi, bizden beklenmedik biçimde farklı olan biriyle etkileşime girdiğimizde bu bizi kişilerin tek ve farklı oluşu konusunda daha duyarlı kılar. Beklenmedik etkileşimler kendimizi tanımamıza, kişisel ilişkileri derinleştirmemize yardımcı olur. c) İlgilerin derinleşmesi: Bu üçüncü büyüme çizgisi kişilerin ilgilendiği ve uğraştığı etkinliklerde izlenebilir. White'a göre genç yetişkinlik, ilgilerin derinleştiği ve girişilen işlerin yürekten yapıldığı bir dönemdir. Uğraşlar ve ilgiler mesleki ya da özel olabilir, ancak ortak özellikleri gerçek bir başarı elde etme amacıyla yapılıyor olmalarıdır. Bir başka özellik, bireyin ilgi duyduğu alanla uğraşmaktan yarar beklemeksizin zevk almasıdır. Burada, bireyin kendisine ilginç gelen bir etkinliği ele alması, sadece o etkinlikten zevk duyması, bu zevkin de ilgiyi derinleştirmesi biçiminde gelişen bir süreç söz konusudur. İlginin bu biçimde derinleşmesi sonuç olarak kimliğin kararlılık kazanmasını ve buna bağlı olarak meslek seçimini, başka hir insana duyulan ilgiyi etkiler. d) Değerlerin insancıllaşması. Piaget ve Kohlberg tarafından yapılan ahlak gelişimi çalışmaları, genç yetişkinlerde üst düzeyde soyut ahlak felsefesi gelişimi için yeterli gizilgücün var olduğunu göstermiştir. Soyut bir ahlak felsefesi oluşturma yetisi bütün yetişkinlik boyunca sürüp gidcr. Genellikle toplumlarda daha alt düzeyde ahlaki yargılar geçerli olduğu halde genç yetişkinler, yeni kazandıkları bu yetiyi daha insancıl değerler geliştirme yönünde kullanırlar. Genç yetişkinler kendi kişisel deneyimlerini değerler sistemine katar ve kimliğin gelişen açıklık ve kararlılığını yansıtan kendi kişisel değerler sistemini oluştururlar; bu sistem, daha özgür ve derin ilişkiler kurdukları insanlar aracılığıyla gelişen kişisel deneyimlerinin bir sentezidir. Bütün bu süreçler ideal olarak daha insancıl değerler doğrultusunda gelişirler. e) Özen ve bakımın genişlemesi. Bu büyüme çizgisi kısmen değerlerin insancıllaşmasını yansıtır, aynı zamanda diğer insanların durumlarına duyulan duyguları da içerir. Bu eğilim, başkalarına gittikçe artan bir sempati duymayı ve onların duyguları konusunda derin bir özen geliştirmeyi içerir. Bu özellikler sadece sevilen kişiye değil, yoksullara, baskı altında olan, fiziksel ya da ruhsal rahatsızlıkları olan kişilere de yöneliktir. Yukarıda açıklanan büyüme çizgileri genellikie Erikson'un kimlik ve yakınlık açıklamalarını tamamlayıcı niteliktedir. Bu büyüme çizgileri her toplumda ergenliğin son ve yetişkinliğin ilk yılları için gizil niteliktedir. Ancak bütün genç yetişkinlerin bu gizil-güçleri sonuna kadar harekete geçirdikleri söylenemez (D.C. Kimmel, 1974)
__________________ |
|||||||||||
|
|
«
Önceki Konu
|
Sonraki Konu
»
| Konu Araçları | |
| Mod Seç | |
Düzenli Mod
|
|
|
||||
| Konu | Konuyu Başlatan | Forum | Yanıt | Son Mesaj |
| Gelişim Dönemleri | carsı | Genel Sağlık | 0 | 05-10-2007 09:28 PM |
| Gelişim (Gelişme), Ve Temel Kavramları | Heval | Genel Kültür | 0 | 21-04-2007 11:46 AM |
| Gelişim ve Öğrenmenin Temel Kavramları | rojekanu | Felsefe | 1 | 22-02-2007 06:53 PM |
| bebeğiniz neler yapabilirr?? | PCkopat | Çocuk | 12 | 03-02-2007 10:17 PM |
Forum saati Türkiye saatine göredir. GMT +2. Şuan saat: 10:17 AM .
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
