byprens

7- Bileşik Zamirler (Cînavkên Lihevxistî)

Bileşik Zamirler türemiş zamirlerdir.Bileşik Zamirler 'bi' 'li' 'ji' 'di' edatları, 'ê' ek zamiri ve yakınlaştırma zamirlerinden olan 'hev', 'êk' zamirlerinin birleşmesiyle oluşur. Geçen dersimizde ek zamiri ve yakınlaştırma zamirlerini görmüştük. Bu dersimizi de onun ışığında takip edersek daha faydalı olacaktır. Bileşik zamirler sadece 3. tekil şahsın yerini alırlar. Yani 'Wî' (E için O) ve 'Wê' (D için "O")nın yerini alırlar. Geçen ders "ek şeklindeki zamir"de anlatıldığı gibi, burada da süreç içerisinde bazı sözcüklerin değiştiği görülüyor.


1-) Ji Kürtçe'de edattır. Çıkma halindedir. Yani Türkçe'deki 'den' halidir. Demek ki Türkçe'deki 'den' yerine 'ji' kullanacağız. 'Ji' dan sonra 'wî' veya 'wê' gelirse 'jê' diye yazılır ve okunur.

Ben Ali'den istedim: 'Min ji Elî xwest.' Burada Elî yerine 'Wî' kullandığımızda yani; Ben Ondan (Ali'den) istedim: 'Min ji wî xwest' şeklini alır. Ji ile wî yan yana geldiğinde ise artık 'jê' diye okunur. "Min jê xwest."
Biz Ayşe'den aldık : Me ji Eyşe girt. Burada Eyşê yerîne 'Wê' kullandığımızda yani; Biz O'ndan aldık: 'Me ji wê girt.' Ji ile Wê yan yana geldiğinde ise artık 'jê' diye okunur. 'Me jê girt'

2-) 'Bi' edatı. 'Bi' edatı Türkçe'de ile anlamını da verir. 'bi' edatından sonra 'Wî' veya 'Wê' gelirse 'pê' diye yazılır ve okunur edilir.
Ben onun ile konuşmuyorum: 'Ez bi wî/wê re napeyîvim', yanî 'ez pê re napeyîvim'
Sen arabayla gel!: 'Tu bi erebê re were,' Erebe yerine 'Wê' yani 'O' kullandığımızda; "tu bi wê re were" halini alır. Bileşik zamir şeklinde yazmak istersek; 'tu pê re were' şeklinde yazılabilir.

3-) 'Di' edatı Türkçe'de içinde bulunma halini ifade eder. Türkçe'deki 'de' dir. 'Di' edatı 'Wî' veya 'Wê' ile beraber bulunursa 'tê' olarak yazılıp ve okunabilinir.
Babam evdedir (evin içindedir): Bavê min di mal de ye yani 'bavê min tê de ye'. Burada 'mal' yani Türkçe karşılığı 'ev' 3. tekil durumdadır.

4-) 'Li' edatı Türkçe de ki bulunma halini ve belirtme halini ifade eder. Aynı şekilde 'li' dan sonra 3. tekil gelirse "lê" halini alabilir.
O orada oturdu: Ew li wir rûnişt. Wir yerine 'wî/wê' bırakılırsa; Ew lê rûnişt şeklini alır.
Ben onu dövdüm: Min li wî/wê xist' bu da; "Min lê xist" şeklinde okunabilir.
NOT: 3. Tekil durum, illa şahıs zamiri olmayabilir. Bir nesne de olabilir. ÖRN: 'Min lê xist' cümlesinde "min li wî/wê xist" olabileceği gibi, 'Min li topê xist' de olabilir. Yani vurulan bir 'top' ta olabilir, 'duvar' da olabilir, 'orası' olabilir.

8- Bağlaç Zamiri (Cînavka Girekî)
Bağlaç zamiri iki cümleyi veya özel isimleri birbirine bağlar. Bağlaç zamiri bazı yerlerde özne bazı yerlerde nesne görevi görür. Her zaman olduğu gibi ayrıntılarına inmemeye çalışacağız. Kürtçe'deki bağlaç zamiri 'ku' dur. Ama onu tamlayan yani bir önceki cümleye bağlamaya yarayan isim takısıyla beraber kullanılır. Bu takı Kürtçe'de erkek-dişi farklılığı bulunduğundan dişil ve eril kelimelerde değişir. Ayrıca çoğul ve tekil ayırımı da vardır. Bu temelde Kürtçe'de 3 bağlaç zamiri ortaya çıkar. Bunlar:

Ê ku, A ku, Ên ku. Daha önceki derslerimizde de gördüğümüz gibi 'ê' takısı Erilliği (E), 'a' Dişilliği (D) gösterir. 'ên' takısı da çoğulluğu gösterir. 'ku' bağlacı Türkçe'ye de geçmiştir. Ama Kürtçe'deki kadar farklı fonksiyonları yoktur. Türkçe'ye 'ki' olarak geçmiştir.

O (D) kaybolandır: Ew a ku wenda bîbû ye. Burada ki 'a' takısı onun dişi olduğunu gösterir.
Onlar ki Saidlerdendir: Ew ên ku ji Seîdan in. 'ên' takısı Çoğulluk ifade ediyor.
Ben telefonda olanım: Ez ê ku di telefonê da bûm. 'ê' takısı Erillik ifade eder.
Harabe olan ev onlarındır: Xaniyê ku xirabe ye yê wan e. 'ê' takısından önceki 'y' kaynaştırma harfidir. Bunu daha önceki dersimizde görmüştük. Eğer 'ê' takısından önceki harf sesli ise 'y' kaynaştırma harfi gelir.

Alıştırmalar:
Aşağıdaki Cümleleri Kürtçe'ye çevirdikten sonra bileşik zamirlerin farklı formlarında yazınız.

ÖRN: Ben ona dedim: Min ji wî/wê re go: Min jê re go.
Sen ondan yedin mi?: ……………
Ali ondan büyüktür:……………..
Siz ağaçtan mı düştünüz?:……….
Biz ona güldük:………………….
Eve ateş düştü:…………………..
Siz ona bakmadınız mı?:………..
Biz ona giydirdik:………………
Sen evin içinde misin?:…………
Onlar Amed'in içindedirler:……

Aşağıdaki cümleleri bileşik zamirin diğer formuna dönüştürdükten sonra Türkçe'ye çeviriniz:

ÖRN: Ew boyax lê dan: Ew boyax li Wî/Wê dan : Onlar boyayı ona (duvara, kapıya) sürdüler
Em lê suwar bûn:…………….
Hûn lê ketin?:………………...
Me pê xist:…………………..
Ew pê re çûn:………………..
Tu tê de yî:…………………..
Hûn tê de nîn in:……………..
Xwe jê dûr kir:………………
Te jê hez nekir?......................
Aşağıdaki cümleleri çeviriniz
Giden benim babamdı:………….
Görmediğin o muydu? (D):……..
Koşanlar kim?:……….…………..
Ölenler geri gelmiyor:……………
Kırılan masa budur:………………
Çalışan bilgisayar hangisi:.………
Çalan radyo küçük olanıdır:.……..
Ew ê ku mamoste ye:…..…………
A ku mir neyarê me bû:…………..
Ên ku baz didin xort in:…………..
Paceya ku vekiriye ev e:………….

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER
Yuvarlakilover Düzûz Büyük:Mezin Küçük:Biçûk
Ağıriran Hafif:Sivik Şişman:Qelew Zayıf:Lawaz
Kalın: Sitûr İnce: Zirav Temiz: Paqij Kirli: Qirêj
Yumurta:Hêk Süt:Şîr Yün:Herî Etoşt
Yoğurt:Mast Ayranew Arpa:Ceh Buğdayenim
Mercimek:Nîsk Nohut:Nok Üzüm:Tirî Soğan:Pîvaz
Yıldız:Sitêrk Güneş:Roj/Tav Ay:Heyv Gezegen:Rojgar
Uzay:Valahî Dünyainê/Gerdûn Cadde:Papûr Sokak:Kuçe
Köyund Kasaba:Bajarok Şehir:Bajar Mahalle:Tax

GEÇEN AYIN CEVAPLARI:
O kendi sözünü tuttu (E): Wî xwe feda kir
Onlar kendi canlarını feda ettiler: Wan canê xwe feda kirin
Biz kendimizi temizledik: Me xwe paqij kir
Ben kendimi gördüm: Min xwe dî
O kendi kardeşini sevdi(D): Wê ji birayê xwe hez kir
Fatimayê bavê xwe girt: Fatima babasını tuttu
Qaz bi refê xwe re ye: Kaz kendi sürüsüyledir
Te paşîva xwe nexwar?: Sen sahurunu yemedin mi?
Gel li xwe xwedî derket: Halk kendine sahip çıktı
Biz birbirimizi sevmiyoruz: Em ji hev hez nakin
Onlar birbirinden uzaktır: Ew ji hev dûr in
Siz birbirinizi görüyor musunuz?: Hûn hev dibînin
Onlar birbirlerini öldürüyorlar: Ew hev dikujin
Me hev nas kir?: Biz birbirimizi tanıdık
Ew xwişkê hev in: Onlar birbirlerinin bacılarıdır.
Hûn li dû hev in: Siz birbirinizin peşindesiniz
Ew wek hev in: Onlar birbirleri gibidirler
Em ji hev hez dikin: Biz birbirimizi seviyoruz

__________________

| Üye İmzalarını Görmek İçin Buraya Tıklayarak Kayıt Olabilirsiniz. |

byprens

9- SORU ZAMİRLERİ (CÎNAVKÊN PIRSIYARÎ )
Kürtçe'de dört soru zamiri vardır.
1- 'kî' ve 'kê': Türkçe'deki 'kim' e karşılık gelir.
'kî' ve 'kê' nötrdür, yani cinsiyetsizdir. 'kî' zamiri bükümlü olmayan yani yalın zamirleri karşılar, 'kê' ise bükümlü zamirlere cevap olur. Bükümlü zamirler daha önceki dersimizde işlediğimiz gibi 2. grup zamir diye belirttiğimiz zamirlerdir. (bk. Mizgîn Dergisi 16. sayı).


1- Kî çû Dîlokê? (Dilok'a kim gitti?) : Em çûn Dîlokê (Biz Dilok'a gittik)
2- Kê ew sêvê xwar? (o elmayı kim yedi?) : Me ew sêvê xwar (biz o elmayı yedik)
Yukarıdaki örnekte de görüldüğü gibi 'kî' sorusuna 1. grup zamiri 'em' ile cevap verildi,
2.cümledeki 'kê' sorusuna 2. grup şahıs zamiri 'me' ile cevap verildi.
Ayrıca 'kî' ve 'kê' hem özne hem de nesne olarak görev görebilirler.
Kê kî dî? (Kim kimi gördü?) : wê (fatîmayê) ew (xezal) dî [ O (fatîma) onu (xezal'ı) gördü ].
Kî çû mala kê (kim kimin evine gitti) : Ew (xetîce) çû mala wî (azadî) [ O (hatice) onun (azad'ın) evine gitti]
Kürtçe'de kim zamirinin çoğulu, her iki zamirin beraber kullanılmasıyla oluşur.
kî û kî çûn?: Kimler gitti? Kê û kê gotin?: Kimler dedi?
Kî çûn, kê gotin doğru kullanım değildir. Yani çoğulluk fiil ile belirtilmez.

2- 'çi' ve 'çiyê': 'çi' Türkçe'deki 'ne' ye karşılık gelir. 'çi' cümle içerisinde nesne olarak yer alır.
'çi' nesne olarak kullanılır.
ÖRN: bêrîvanê (wê) çi da ehmed (ew)? [berivan (O) ahmed'e (O'na) ne verdi?]:
bêrîvanê (wê) pirtûk da ehmed (ew)[berîvan (O) ahmed'e (O'na) kîtap verdi].
'çiyê' , Kürtçe'de pratikte çok kullanılmasa da 'ne' cümle içerisinde özne olarak kullanıldığında, özne görevi görür. Buna göre cevaptaki özne de 'ê' takısı alır.
ÖRN: çiyê firiya? [ne uçtu?] : Çûkê firiya [Kuş uçtu]. çiyê baz da? [ne koştu?] :Kûçikê baz da. [Köpek koştu]

3- 'kîjan' : Türkçe'deki 'hangi' ye karşılık gelir. Bileşik bir kelimedir. 'kî-ji-wan' zamir ve eklerinden oluşur. 'kîjan' zamirinde cinsiyet farkı vardır. Nötr değildir.
Kîjanê deki 'ê' takısı dişillik göstergesidir. Kîjanî deki 'î' takısı erillik göstergesidir. Kîjanan daki 'an' eki çoğulluk belirtir.
ÖRN: Kîjanê xwarin xwar? (D) :Hangisi yemek yedi? Kîjanî çû nêçîrê? (E) :Hangisi ava gitti.
Kîjanan dît? :Hangileri gördü
'Kîjan' zamiri hem özne hem nesne olarak görev görürler. Yukarıdakiler özneye örnekti. Nesne ise:
ÖRN: Te Kîjan dît?: Sen hangisini gördün? Kîjanê (D) Kîjan têk bir?: Hangisi, hangisini yendi?

4- 'Çend' : Türkçe'deki karşılığı 'kaçı' dır. Cevabı sayıyı belirtir.
çend tênê vir? [Kaçı buraya gelecek?] : şeş têne vir [altısı buraya gelecek]
Hem özne hem nesne olarak kullanılabilirler.
ÖRN: çendan çend têk birin? [kaçı kaçını yendi?] : diduwan sisêyan têk birin [ikisi üçünü yendi]

10- BELİRTİSİZ ZAMİRLER (CÎNAVKÊN NEBINAVKIRÎ)
Bu zamirler sayı, kişi veya mekan olarak bilinmeyen şeylerin yerine kullanılır. Bazıları tekil bazıları çoğuldur. Cinsiyet anlamında nötrdürler. Kürtçe'de belirtisiz zamirler çoktur. Belirtisiz zamirler hem özne hem nesne görevi görebilirler. Biz isimlerini ve anlamlarını verip birkaç örnekle yetineceğiz.
ÖRN: yek:biri, her yek: her biri, yek kes; birisi, kes:kimse, herkes: herkes, tişt/ewk:şey, tu/hîç: hiç, filan:falan, bêvan:filan, çend: kaç, her:her, hemî/hemû/giş/tev:hepsi/tüm/bütün, hin/hinek:bazı, çendek:birkaç, gellek:birçok/bir sürü

Tu car neçûye kar?: hiçbir zaman işe gitmemiş mi? Kesek bi wî nikare: kimse onu yenemez.
Herkes çû malê: herkes eve gitti. Gellek car ez li te geriyam: çok defa seni aradım.
Hemiyê wan xwarin: onların hepsi yedi. Çendek çûn û hatin: birkaçı gidip geldi

ALIŞTIRMALAR
Aşağıdaki soruları ve cevaplarını beraber çeviriniz.

ÖRNEKLER:
Kim (Alî) kime (Veli) vurdu?: kî (Elî) li kê (Welî) xist?: O (Ali) onu (Weliyi) vurdu: ew (Elî) li wî (Weliyî) xist
Ne (at) eve geldi?: çiyê hat malê?: At eve geldi: Hespê hat malê Kaçı kaçına baktı:
çend li çendan mêze kirin?: Beşi üçüne baktı. Pêncan li sisiyan mêze kirin

Kim kimi rüyada gördü?: Kim buraya gelebilir?: Kim Newroz’u kutluyor?:
Kime araba verdiler?: Kimler Amed'e gidecek?: Kimleri görmediniz?:
Kimlere elbise aldınız?: Kimlerden borç aldınız?: Azad ne okuyor?:
Bawer ne getirdi?: Siyabend ne yiyor?: Zozan ne dedi?:
Suda ne yüzüyordu?: Ne başak verdi?: Ne gelmedi?:
Ne çocuğa tekme attı?: Hangisi dama çıktı? (D): Hangisi iyi değil? (E):
Hangisini seviyorsun? (E): Hangisine elma verdin? (D): Hangileri daha olgun?:
Hangilerinden aldın?: Hangisi (E) hangisine (E) ders verdi?:
Hangileri Mizgîn okuyor?: Kaçı gitti?: Kaçını sordunuz?
Kaçına elbise aldınız? Kaçı okula gidiyor? Kaçı kaçını gördü?
Kaçının evi var? Kaçından kaçını saydınız? Kaçı aç, kaçı tok?

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz
Yekê sêva min xwariye: Tu kes tu car karek wusa nake: Tu qet çûyî Amedê?:
Hin mirov baş in: Gellek mal û mulkê wê heye: Ew her dem li dikana xwe ye?:
Li vir her tişt buha ye: Çend donim erdê min heye: Filan kes nehat dawetê:
Divê herkes Mizgîn bixwîne: Tu herdem nikarî bazdî:
Gazî hemî merivên xwe nekiriye?: Her yek çend kîlo tên? Li mal tu tişt tune:

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER:
Dîlok:Antep Xarpêt:Elazığ Agirî:Ağrı Amediyarbakır
Erzingan:Erzincan Sêwas:Sivas Dêrsim:Tunceli Çewlik:Bingöl
Êlih:Batman Ruha:Urfa Semsûr:Adıyaman Çolemêrg:Hakkari
Qertaf:Ek Parkît:Sonek Pêrkît:Önek Rastnivîs:İmla
Lêker:Fiil Rêzimanilbilgisi Wêje:Edebiyat Çand:Kültür
Dîrok:Tarih Hestuygu Ramanüşünce Erdnîgarî:Coğrafya
Temen:Yaş/ömür Pitik:Bebek Zarok:Çocuk Ciwanenç
Extiyar/Pîr: Yaşlı Xortenç/delikanlı Çiyaağ Deryaeniz
Deşt:Ova Çem/Robar:Nehir Zozan: Yayla Gir:Tepe

GEÇEN AYIN CEVAPLARI:
Aşağıdaki Cümleleri Kürtçe'ye çevirdikten sonra bileşik zamirlerin farklı formlarında yazınız.
ÖRN: Ben ona dedim: Min ji wî/wê re go: Min jê re go.
Sen ondan yedin mi?: Te ji wî/wê xwar : Te jê xwar.
Ali ondan büyüktür: Elî ji wî mezintir e: Elî jê mezintir e
Siz ağaçtan mı düştünüz?: Hûn ji darê ketin?: Hûn jê ketin.
Biz ona güldük: Em bi wî/wê keniyan: Em pê keniyan.
Eve ateş düştü: Agir bi malê ket: Agir pê ket.
Siz ona bakmadınız mı?: We li wî/wê mêze nekir?: We lê mêze nekir?
Biz ona giydirdik: Me li wî/wê kir: Me lê kir.
Sen evin içinde misin?: Tu di malê de yî?: Tu tê de yî?
Onlar Amed'in içindedirler: Ew di nav Amedê de ne: Ew tê de ne.
Aşağıdaki cümleleri bileşik zamirin diğer formuna dönüştürdükten sonra Türkçe'ye çeviriniz:
ÖRN: Ew boyax lê dan: Ew boyax li Wî/Wê dan: Onlar boyayı ona (duvara, kapıya) sürdüler
Em lê suwar bûn: Em li wî/wê (hesp) suwar bûn: Biz ona (ata) bindik.
Hûn lê ketin?: Hûn li wî/wê (mêrik) ketin?: Siz ona (adama) çarptınız mı?
Me pê xist: Me bi wî/wê (zava) xist: Onlar ona (damada) taktılar.
Ew pê re çûn: Ew bi wî/wê (bavê xwe) re çûn: Onlar onunla (babalarıyla) gittiler.
Tu tê de yî: Tu di nava wî/wê (bexçe)de yî: Sen onun (bahçenin) içindesin
Hûn tê de nîn in: Hûn di nava wî/wê (erebe) de ne: Siz onun (arabanın) içindesiniz
Xwe jê dûr kir: Xwe ji wî/wê dûr kir: Kendilerini ondan uzat tuttular
Te jê hez nekir?: Te ji wî/wê hez nekir?: Sen onu sevmedin mi?

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz
Giden benim babamdı: Ê ku çû bavê min bû Görmediğin o muydu? (D): A ku te nedî ew bû?
Koşanlar kim?: Ên ku baz didin kî nin? Ölenler geri gelmiyor: Ên ku mirine, paşde nayên.
Kırılan masa budur: Maseya ku şikiya ev e? Çalışan bilgisayar hangisi: Kompîtûra ku dixebite kîjan e.
Çalan radyo küçük olanıdır:Radyoya ku dixebite ya biçûk e. Ew ê ku mamoste ye: O, öğretmen olandır.
A ku mir neyarê me bû: O ölen bizim düşmanımızdı. Ên ku baz didin xort in: Koşanlar gençlerdir.
Paceya ku vekiriye ev e: Açık olan pencere budur.

__________________

byprens

11-Bitişik Zamirler (Cînavkên Pêvebestî)

Bitişik zamirler iki gruptur.
1. grup: im, î, e, in ekleridir.
2. grup: me, yî, ye, ne ekleridir.

1. grup ile 2. grup arasındaki farksonuna geldikleri kelimenin son harfinin sesli veya sessiz olmasından kaynaklanıyor. Sonuna geldikleri kelimenin son harfi sessiz ise 1. grup bitişik zamirler, sesli ise ikinci grup bitişik zamirler kullanılır. 1. grubun da, 2. grubun da çoğul şahısların ekleri aynıdır.

Bitişik zamirler isim ve sıfatlardan ayrı yazılır fakat fillerle kullanıldıklarında bitişik yazılır.
1. grup bitişik zamirleri isim ve sıfatlara örnek olarak:

Ez im
Ez leşker im : Ben askerim.
Ez rind im : Ben güzelim.

Tu yî
Tu xort î : Sen gençsin.
Tu jin î : Sen kadınsın.

Ew e
Ew baş e? : O iyidir.
Ew karker e : O işçidir.

Em in
Em Kurd in : Biz Kürdüz.
Em dirêj in : Biz uzunuz.

Hûn in
Hûn kin in? : Siz kısa mısınız?
Hûn xizan in : Siz fakirsiniz

Ew in
Ew hunermend in : Onlar sanatçıdır.
Ew xwendekar in : Onlar Öğrencidir.

Yukarıdaki örneklerde 'Tu yî' de asıl olan 'yî' değil 'î' dir. Ancak 'Tu' kelimesinin sonundaki harf sesli olduğundan 'y' kaynaştırma harfi gelmiştir.
1. grup bitişik zamirleri fiillere örnek olarak:

Ez kar dikim: Ben iş yapıyorum.
Ez naçim gund: Ben köye gitmiyorum.
Tu kar dikî: Sen iş yapıyorsun.
Tu naçî gund: Sen köye gitmiyorsun.
Ew kar dike: O iş yapıyor.
Ew naçe gund: O köye gitmiyor.
Em kar dikin: Biz iş yapıyoruz.
Em naçin gund: Biz köye gitmiyoruz
Hûn kar dikin: Siz iş yapıyorsunuz.
Hûn naçin gund: Siz köye gitmiyorsunuz.
Ew kar dikin: Onlar iş yapıyorlar.
Ew naçin gund: Onlar köye gitmiyorlar.

2. grup bitişik zamirleri isim ve sıfatlara örnek olarak:
Ez mamoste me: Ben öğretmenim.
Ez gurî me: Ben kelim
Tu zana yî: Sen bilginsin.
Tu canî yî: Sen canisin
Ew berberî ye: O berberidir.
Ew deştî ye: O ovalıdır (ova tarafındandır)
Em Amedî ne: Biz Amedliyiz.
Em biyanî ne: Biz yabancıyız.
Hûn bende ne: Siz kölesiniz.
Hûn bira ne?: Siz kardeş misiniz?
Ew cîngene ne: Onlar çingenedir.
Ew seyda ne: Onlar seydadır.

2. grup bitişik zamirleri fiillere örnek olarak:
Min tu dîtî: Ben seni gördüm.
Min tu bexşandî: seni bağışladım.
Te ew dît: Sen onu gördün.
Te em bexşandin?: sen bizi bağışladın mı?
Wî em dîtin: O (er) bizi gördü.
Wî ez nebexşandim: O (er) bizi bağışlamadı.
Wê hûn dîtin O(d) sizi gördü.
Wê ew bexşand: O (d) onu bağışladı.
Me ew dîtin: Biz onları gördük.
Me hûn bexşandin: Biz sizi bağışladık
We ez dîtim: Siz beni gördünüz.
We ew bexşandin: siz onları bağışladınız.
Wan tu dîtî: Onlar seni gördüler.
Wan ew bexşandin: onlar onu bağışladılar.

Örneklerde de görüldüğü gibi özne ile nesne aynı grup şahıs zamirlerinden oluşamaz. (2. dersimizde işlediğimiz şahıs zamirlerinden hangilerinin hangi gruba ait olduğunu görebilirsiniz.) Bitişik zamir eki nesneye göre belirlenir.

Kürtçe'de bitişik zamirlerin ekleri bunlardır, kullanım şekilleri de bunlardır. Bazı yörelerde kullanılan şekil yanlıştır. Ez dixwime, hûn dikine, tu dixwiye, em radibine, ew diçî, ew diçiye gibi kullanımlar yanlıştır.

ALIŞTIRMALAR
Aşağıdaki cümleleri çeviriniz:

Ez cotkar im……… Tu kor î……………
Ew misliman e?… Em azad in………
Hûn ne egîd in… Ew delal in………
Ez Wanî me………. Tu ne çiyayî yî?…
Ew ne beredayî ye… Em canfeda ne…….
Hûn wek rovî ne… Ew perî ne?………

Ben hastayım…… Sen terzi misin?...
O kahramandır…… Biz şişman değiliz….
Siz bekar değilsiniz… Onlar delidirler….
Ben dağlıyım…. Sen Erzurumlusun…
O solaktır… Biz beyaz değiliz…
Siz oruçlu musunuz?... Onlar şehirlidir….
Ben yiyorum… Sen yiyiyorsun..
O yiyiyor……. Biz yiyiyoruz….
Siz yiyiyorsunuz… Onlar yiyiyorlar…

Aşağıdaki boşluğu doğru zamir eki ile doldurunuz
Min tu girt…. Te ew girt….
Wî em girt…. Wê hûn girt….
Wan tu girt…. We ez girt…..
Me ew girt….

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER

Derew :Yalan Rastoğru/Sağ Çep:Sol Mal:Ev
Xewn:Rüya Pîroz:Kutlu Cil:Elbise Deyn:Borç
Birçî :Aç Têr: Tok Buha:Pahalı Erzan: Ucuz
Weşî:Başak Mirov:İnsan Dikanükkan Şaşî : Hata
Xeter: Tehlike Bazdan: Koşmak Masî:Balık Kurt: Kurm
Sor:Kırmızı Kesk:Yeşil Şîn:Mavi Zer: Sarı
Kinûşk:Pembe Çakar:Kahverengi Sipî:Beyaz Reş:Siyah
Xemrî:Mor Binefşgon: Menekşe

GEÇEN AYIN CEVAPLARI
Aşağıdaki soruları ve cevaplarını beraber çeviriniz.

ÖRNEKLER;
Kim (Alî) kime (Veli) vurdu? : Kî (Elî) li kê (Welî) xist? - O (Ali) onu (Weliyi) vurdu : Ew (Elî) li wî (Weliyî) xist
Ne (at) eve geldi? : Çiyê hat malê? - At eve geldi : Hespê hat malê

Kaçı kaçına baktı? : Çend li çendan mêze kirin? - Beşi üçüne baktı : Pêncan li sisiyan mêze kirin

Kim kimi rüyada gördü? : Kî kê di xewn de dî? - O (Ayşe), beni rüyada gördü : Wê (eyşê) min di xewn de dî;

Kim buraya gelebilir? : Kî dikare were vir? - O (Hatice) buraya gelebilir : Ew (Xetîce) dikare were vir

Kim Newrozu kutluyor? : Kî newrozê pîroz dike? - Biz newrozu kutluyoruz : Em newrozê pîroz dikin.

Kime araba verdiler? : Erebê dan kê? - Arabayı onlara (çocuklara) verdiler : Erebê dan wan (zarokan)

Kimler Amed'e gidecek? : Kî û kî wê herin Amedê? - Biz ve siz gideceğiz : Em û hûn ê herin Amedê

Kimleri görmediniz? : We kê û kê nedît? - Onları (Berivanları) görmedik : Me ew (Berîvan û wan) nedîtin

Kimlere elbise aldınız? : We ji kî û kî re cilan sitend - Ona (Aliye) ve ona (Azada) elbise aldık : Me ji wî (Eliyî) û wî (azadî) re cilan sitend

Kimlerden borç aldınız? : We ji kî deyn girt? - Biz ondan (Berfînden) borç aldık : Me ji wê (Berfînê) deyn girt

Azad ne okuyor? : Azad çi dixwîne? - Azad onu (kitabı) okuyor : Azad wê (pirtûkê) dixwîne

Bawer ne getirdi? : Bawer çi anî? - Bawer onu (Eşeği) getirdi : Bawer wî (Kerê) anî

Siyabend ne yiyor? : Siyabend çi dixwe? - Siyabend onu (elmayı) yiyor : Siyabend wê (sêvê) dixwe

Zozan ne aldı? : Zozan çi girt? - Zozan onu (kaşığı) aldı : Zozan wê (kefçiyê) girt

Suda ne yüzüyordu? : Çiyê di avê de soberî dikir? - O (balık) suda yüzüyordu : Wê (Masiyê) di avê de soberî dikir

Ne başak verdi? : Çiyê weşî da? - O (buğday) başak verdi : Wî (Genimî) weşî da

Ne gelmedi? : Çiyê nehat? - O (kedi) gelmedi : Ew (Pisîk) nehat

Ne çocuğa tekme attı? : Çiyê pîn li zarok xist - O (at) çocuğa tekme attı : Wî (Hespê) pîn li zarok xist

Hangisi dama çıktı? (D) : Kîjanê derket serê xanî? - Büyüğü (hêlîn) dama çıktı : A mezin (Hêlîn) derket ser xanî

Hangisi iyi değil? (E) : Kîjanî ne baş e? - Ortadaki iyi değil : Ê navîn (Zerdan) ne baş e.

Hangisini seviyorsun? (E) : Tu ji kîjanî hez dikî? - Esmer olanı seviyorum : Ez ji yê esmer (Ehmedî) hez dikim

Hangisine elma verdin? (D) : Te sêv da kîjanê? - Küçüğüne elma verdim : Min sêvê da ya biçûk (Xezalê)

Hangileri daha olgun? : Kîjanan zêdetir gihiştîne? - Kırmızılar daha olgun : Ên sor zêdetir gihiştî ne

Hangilerinden aldın? : Te ji kîjanan girt? - İyilerinden aldım : Min ji yên baş girt

Hangisi (E) hangisine (E) ders verdi? : Kîjanî fêr da kîjanî? - Şêrkoh, Osmana ders verdi : Şêrkohî fêra Osman da

Hangileri Mizgîn okuyor? : Kîjanan Mizgînê dixwînin? - Okumayı sevenler Mizgîn okuyor : Ên ji xwendinê hez dikin Mizgînê dixwînin

Kaçı gitti? : Çend çûn? - Dördü gitti : Çaran çûn

Kaçını sordunuz? : Te çendan pirsî? - İkisini sordum : Min diduwan pirsî

Kaçına elbise aldınız? : We çendan re cil girt? - Yedisine elbise aldım : Min heftan re cil girt

Kaçı okula gidiyor? : Çend diçin dibistanê? - Elli beşi okula gidiyor : Pêncî û pêncan diçin dibistanê

Kaçı kaçını gördü? : Çend çendan dîtin? - Dördü ikisini gördü : Çaran diduwan dît

Kaçının evi var? : Mala çendan heye? - Altısının evi var : Mala şeşan heye

Kaçından kaçını saydınız? : We çendan çend jimartin? - Doksanından yetmişini saydık : Me notan heftê jimartin

Kaçı aç, kaçı tok? : Çend birçîne çend têr in? - Dördü tok beşi aç : Çar birçîne sisê têr in

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz

Yekê sêva min xwariye ; Birisi elmamı yemiş
Tu kes tu car karek wusa nake ; Hiç kimse hiçbir zaman böyle bir şey yapmaz
Tu qet çûyî Amedê? ; Sen hiç Amed'e gittin mi?
Hin mirov baş in ; Bazı insanlar iyidir
Gellek mal û mulkê wê heye ; Onun çokça malı mülkü var
Ew her dem li dikana xwe ye? ; O hep dükkanındadır
Li vir her tişt buha ye ; Orada her şey pahalıdır
Çend donim erdê min heye ; Benim birkaç dönüm tarlam var
Filan kes nehat dawetê ; Falanca düğüne gelmedi
Divê herkes Mizgîn bixwîne ; Bütün akrabalarını çağırmamış
Her yek çend kîlo tên? ; Her biri kaç kilo gelir
Li mal tu tişt tune ; Evde hiçbir şey yok

Geçen sayıda alıştırmalar bölümünde bir yanlışlık yapılmıştır. "Zozan ne dedi" yerine "Zozan ne aldı" olacaktı. Okurlarımızdan özür dilerim.

Birkaç önemli uyarı: Allah'ın izniyle 8. dersimizi de yaptık. Allah'a hamd olsun.
Değerli okurlar bir dilin daha iyi bilinmesi, konuşulması için olmazsa olmaz şartlar vardır. Bunlardan ilki dersi sevmek, azimle, ısrarla anlamaya ve öğrenmeye çalışmak. Bu işin psikolojik boyutu. İkincisi ise pratik yapmak. Özellikle kendi çalışmamızı baz alacak olursak; Derslerde verilen alıştırmaları yapmak, bir sonraki sayıda cevapları kontrol etmek ve bunları karşılaştırmak. Özellikle verilen dersin müfredatına uygun pratikler yapmak. Bunların dışında Kürtçe kitaplar okumak, çevrede Kürtçe'yi iyi bilenlere danışmak. Mizgîn Dergisi Allah'a şükür bu noktada büyük bir malzeme sunuyor. Mizgîn Dergisi güzelce takip edilerek bile bir çok problem ortadan kalkacaktır

__________________

byprens

Kürtçe de dört zaman vardır.

1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA)
2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ / DEMA DAHATÛ)
3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ /DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK)
4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ)


1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA)
Şimdiki zaman adından da anlaşılacağı gibi şu içerisinde bulunulan zamanda yapılan iş veya bulunulan durumu ifade eder. Kürtçe de şimdiki zamanı belirten ek 'di' önekidir. Ayrıca fiil bitişik zamirî ekini de alır. Bitişik zamirleri geçen derste görmüştük.

Ez dikim: Ben yapıyorum
Tu dikî: Sen yapıyorsun
Ew dike: O yapıyor
Em dikin: Biz yapıyoruz
Hûn dikin: Siz yapıyorsunuz
Ew dikin: Onlar yapıyorlar
Ez dixwim: Ben yiyiyorum
Tu dixwî: Sen yiyiyorsun
Ew dixwe: O yiyiyor
Em dixwin: Biz yiyiyoruz
Hûn dixwin: Siz yiyiyorsunuz
Ew dixwin: Onlar yiyiyorlar
Ez digrim: Ben kapatıyorum
Tu digrî: Sen kapatıyorsun
Ew digre: O kapatıyor
Em digrin: Biz kapatıyoruz
Hûn digrin: Siz kapatıyorsunuz
Ew digrin: Onlar kapatıyor

Fiilin başına 'di' önekini getirerek oluşturulur. Kürtçe'de birçok yardımcı fiil vardır. Bu yardımcı fiillerin bulunduğu eylemlerde zaman çekimleri farklı olur. İster bileşik, ister türemiş fiil olsun, bu tür fiillerde 'di' öneki esas fiil ile yardımcı fiil arasına konur. "Rakirin, vêxistin, dagirtin fillerini örnek olarak verecek olursak:

Ez radikim: Ben kaldırıyorum
Tu radikî: Sen kaldırıyorsun
Ew radike: O kaldırıyor
Em radikin: Biz kaldırıyoruz
Hûn radikin: Siz kaldırıyorsunuz
Ew radikin: Onlar kaldırıyorlar
Ez vêdixim: Ben içiyorum
Tu vêdixî: Sen içiyorsun
Ew vêdixe: O içiyor
Em vêdixin: Biz içiyoruz
Hûn vêdixin: Siz içiyorsunuz
Ew vêdixin: Onlar içiyorlar
Ez dadigrim: Ben dolduruyor
Tu dadigrî: Sen dolduruyorsun
Ew dadigre: O dolduruyor
Em dadigrin: Biz dolduruyoruz
Hûn dadigrin: Siz dolduruyorsunuz
Ew dadigrin: Onlar dolduruyorlar

Yukarıdaki örneklerde verilen fiillerin başındaki esas fiiller kendi başlarında kullanıldıklarında hiçbir anlamları yoktur. Bunlar bileşik fiillerdir. Bir tür bileşik filler dışında isim ve fiillerden oluşan bileşik fiiller de vardır bunların çekimlerini de "barkirin, maf xwarin, jangirtin" fiilleri üzerinden yaparsak:

Ez bar dikim: Ben yüklüyorum
Tu bar dikî: Sen yüklüyorsun
Ew bar dike: O yüklüyor
Em bar dikin: Biz yüklüyoruz
Hûn bar dikin: Siz yüklüyorsunuz
Ew bar dikin: Onlar yüklüyorlar
Ez maf dixwim: Ben hak yiyorum
Tu maf dixwî: Sen hak yiyorsun
Ew maf dixwe: O hak yiyor
Em maf dixwin: Biz hak yiyoruz
Hûn maf dixwin: Siz hak yiyorsunuz
Ew maf dixwin: Onlar hak yiyorlar
Ez jan digrim: Ben sancılanıyorum
Tu jan digrî: Sen sancılanıyorsun
Ew jan digre: O sancılanıyor
Em jan digrin: Biz sancılanıyoruz
Hûn jan digrin: Siz sancılanıyorsunuz
Ew jan digrin: Onlar sancılanıyorlar

Şimdiki zamanın olumsuzu ise 'di' önekinin yerine 'na' getirme ile elde edilir. Başka hiç bir eyleme gerek yoktur.
Ez betal nakim: Ben iptal etmiyorum
Tu betal nakî: Sen iptal etmiyorsun
Ew betal nake: O iptal etmiyor
Em betal nakin: Biz iptal etmiyoruz
Hûn betal nakin: Siz iptal etmiyorsunuz
Ew betal nakin: Onlar iptal etmiyorlar
Ez baz nadim: Ben koşmuyorum
Tu baz nadî: Sen koşmuyorsun
Ew baz nade: O koşmuyor
Em baz nadin: Biz koşmuyoruz
Hûn baz nadin: Siz koşmuyorsunuz
Ew baz nadin: Onlar koşmuyorlar

2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/ DEMA DAHATÛ)
Gelecekte yapılması düşünülen iş veya gelecekte olması beklenen durumu ifade eder. Yani henüz bu olay gerçekleşmemiş veya bu durum içerisinde bulunulmamaktadır. Kürtçe'de gelecek zamanı gösteren ekler; "-ê, dê, wê" dir. Gelecek zamanda fiilin önüne 'bi' öneki getirilerek gelecek zaman oluşturulur. 'Bi' öneki şimdiki zamanın fiil köküne eklenir. Şimdiki zamandaki 'di' önekini kaldırıp yerine 'bi' getirirsek gelecek zamana dönüşür. Ayrıca yine şimdiki zamanda olduğu gibi yardımcı fiillerle oluşturulan bileşik veya türemiş fiilerde de durum aynıdır. 'di'yı kaldırır yerine 'bi'yı eklersek (tabi -ê, wê, dê eklerini unutmadan) gelecek zamanı oluşturmuş oluruz.

Ezê bikim: Ben yapacağım
Tuyê bikî: Sen yapacaksın
Ewê bike: O yapacak
Emê bikin: Biz yapacağız
Hûnê bikin:Siz yapacaksınız
Ewê bikin: Onlar yapacaklar
Ezê bixwim: Ben yiyeceğim
Tuyê bixwî: Sen yiyeceksin
Ewê bixwe: O yiyecek
Emê bixwin: Biz yiyeceğiz
Hûnê bixwin: Siz yiyeceksiniz
Ewê bixwin: Onlar yiyecekler
Ezê dabigrim: Ben yükleyeceğim
Tuyê dabigrî: Sen yükleyeceksin
Ewê dabigre: O yükleyecek
Emê dabigrin: Biz yükleyeceğiz
Hûnê dabigrin: Siz yükleyeceksiniz.
Ewê dabigrin: Onlar yükleyecekler.

Olumsuz hali ise 'bi' yerine 'ne' konulmasıyla elde edilir.
Ezê negrim: Ben kapatmayacağım
Tuyê negrî: Sen kapatmayacaksın
Ewê negre: O kapatmayacak
Emê negrin: Biz kapatmayacağız
Hûnê negrin: Siz kapatmayacaksınız
Ewê negrin: Onlar kapatmayacaklar
Ezê ranexînim: Ben sermeyeceğim
Tuyê ranexînî: Sen sermeyeceksin
Ewê ranexîne: O sermeyecek
Emê ranexînin: Biz sermeyeceğiz
Hûnê ranexînin: Siz sermeyeceksiniz
Ewê ranexînin: Onlar sermeyecekler

'Dê' bazı yörelerde kullanılır ve '-ê' yerine kullanılır. Ayrıca 'wê' nin kullanıldığı yerlerde de 'dê' kullanılabilinir. Yazılma açısından 'Dê' ve 'wê' nin '-ê'den farkı başındaki kelimeden ayrı yazılmalarıdır. 'dê' ve 'wê' yî de birkaç örnekte kullanalım.

Ez dê bimrim: Ben öleceğim
Tu dê werî: sen geleceksin
Ew dê baz bide: O koşacak
Em dê negihijin: Biz yetişemeyeceğiz
Hûn dê herin: Siz gideceksiniz
Ew dê bizivirin: Onlar dönecekler
Kevok wê azad bifirin: Güvercinler özgürce uçacak
Mar wê biteve de: Yılan seni sokacak
Roj wê derkeve: Güneş doğacak
Em jî wê rojek bimrin: biz de bir gün öleceğiz.

ALIŞTIRMALAR:
Aşağıdaki fiilleri altta verdiğimiz örnek çerçevesinde şimdiki zaman ve gelecek zamana göre çekimleyiniz ve Türkçe karşılığını yazınız.

Rabûn (kalkmak), sitendin (satın almak), nimêj kirin (namaz kılmak), firîn (uçmak),
birîn (kesmek), nîşandan (göstermek), kuştin (öldürmek), derketin (çıkmak)

Ez dibînim: Ben görüyorum Tu………………… Ew……………………..
Ez nabînim: Ben görmüyorum Tu………………… Ew……………………..
Ezê bibînim: Ben göreceğim Tu………………… Ew……………………..
Ezê nebînim: Ben görmeyeceğim Tu………………… Ew……………………..

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER
Taştê:Kahvaltı Navroj:Öğle Yem. Şîv:Akşam Yem. Paşîv:Sahur
Xwirînî:Kahvaltı öncesi atıştırma Gerînolaşmak Şewitîn:Yanmak Şewutandin:Yakmak Birinötürmek Anînetirmek Kirin:Yapmak
Mêrdîn:Mardin Sêrt:Siirt Bidlîs:Bitlis Şirnex:Şırnak
Wan:Van Qers:Kars Zebeş:Karpuz Petêx:Kavun
Hirmî:Armut Biyok:Ayva Hinar:Nar Arûng/Êrûg:Erik
Gir:İri Hûrik:Minik Nêz:Yakın Dûr:Uzak
Pêşerojelecek Paşerojeçmiş Beden:Vücut Serî:Baş
Çavöz Poz:Burun Dev:Ağız Zimanil
GEÇEN AYIN CEVAPLARI

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz:
Ez cotkar im : Ben çiftçiyim.
Tu kor î : Sen körsün.
Ew misliman e?: O müslümandır.
Em azad in : Biz özgür değiliz.
Hûn ne egîd in : Siz yiğit değilsiniz.
Ew delal in : Onlar güzel değiller.
Ez Wanî me : Ben Vanlıyım.
Tu ne çiyayî yî? : Sen dağlı değil misin?
Ew ne beredayî ye : O başıboş değil.
Em canfeda ne : Biz fedaiyiz.
Hûn wek rovî ne : Siz tilki gibisiniz.
Ew perî ne? : Onlar peri mi?
Ben hastayım : Ez nexweş im.
Sen terzi misin? : Tu derzîvan î
O kahramandır : Ew Leheng e
Biz şişman değiliz : Em ne qelew in. (qelew nîn in)
Siz bekar değilsiniz : Hûn ne ezeb in. (ezeb nîn in)
Onlar delidirler : Ew dîn in.
Ben dağlıyım : Ez çiyayî me.
Sen Erzurumlusun : Tu Erziromî yî.
O solaktır : Ew çepo ye.
Biz beyaz değiliz : Em ne sipî ne. (sipî nîn in)
Siz oruçlu musunuz? : Hûn bi rojî ne.
Onlar şehirlidir : Ew bajarî ne.
Ben yiyorum : Ez dixwim.
Sen yiyiyorsun : Tu dixwî.
O yiyiyor : Ew dixwe.
Biz yiyiyoruz : Em dixwin.
Siz yiyiyorsunuz : Hûn dixwin.
Onlar yiyiyorlar : Ew dixwin.

Aşağıdaki boşluğu doğru zamir eki ile doldurunuz.
Min tu girtî: Ben seni yakaladım
Te ew girt : Sen onu yakaladın
Wî em girtin: O (er) bizi yakaladı
Wê hûn girtin: O (d) sizi yakaladı
Wan tu girtî : Onlar seni yakaladı
We ez girtim: Siz beni yakaladınız
Me ew girtin: Biz onları yakaladık

__________________

byprens

3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK)

Bu zamanda o iş hala yapılmamış ancak yapılmak üzeredir. Bu zaman Türkçe'de yoktur. Burada 'kirin' yardımcı fiili zamanı belirlerken aldığı ekler yine daha önceki dersimizde gördüğümüz şahıs iyelik eklerini alır. Fiil ise gelecek zamandaki (Dema Dahatû/Dema Bê) gibi 'bi' önekini alır. Ancak Fiiller dersinde görüleceği gibi Kürtçe'de bazı fiiller (İngilizce'deki gibi) düzensiz filer olarak adlandırılabilir fiillerdendir ve bunlar diğer fiillere gelen sonek veya önekleri almazlar. Hatin (gelmek), Çûndin (gitmek) bu fiillerden ikisidir.

ÖRN:
Ez dikim herim : ben gitmek üzereyim
Ez dikim bifirim : ben uçmak üzereyim
Tu dikî bixwî : sen yemek üzeresin
Tu dikî bidoşî : sen sağmak üzeresin
Ew dike were : o gelmek üzere
Ew dike bimre : o ölmek üzere
Em dikin bazdin : biz koşmak üzereyiz
Em dikin bisitirên : biz şarkı söylemek üzereyiz
Hûn dikin biqedînin : siz bitirmek üzeresiniz
Hûn dikin bibirin : siz kesmek üzeresiniz
Ew dikin birevin : onlar kaçmak üzereler
Ew dikin bikevin? : onlar kaçmak üzereler mi?

4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ)

Kürtçe'de 5 alt geçmiş zaman vardır.
1- Dema Boriya Têdeyî yada Dema Boriya Sade (di'li geçmiş zaman)
2- Dema Boriya Dûdar yada Dema Boriya Çîrokî (miş'li geçmiş zaman)
3- Dema Boriya Berdest yada Çîrokiya Dema Niha (şimdiki zamanın hikayesi)
4- Çîrokiya Dema Boriya Têdeyî/Sade (di'li geçmiş zamanın hikayesi)
5- Çîrokiya Dema Boriya Dûdar/Çîrokî (miş'li geçmiş zamanın hikayesi)

Geçmiş zamana geçmeden önce bir-iki hatırlatma ve uyarı yapmak gerek. Daha önceki dersimizde gördüğümüz gibi iki grup Şahıs Zamiri vardı. Bunlardan birincisi: "Ez, Tu, Ew, Em, Hûn, Ew" idi. İkinci Grup ise: "Min, Te, Wî/Wê, Me, We, Wan" zamirlerinden oluşur. İkinci grup zamirler geçmiş zaman dışında özne olarak kullanılmaz. Geçmiş zamanda da bazı fiillerde özne olarak görev görürler. Yine bilmemiz gereken bir gruptaki zamirler bir cümle içerisinde hem özne, hem nesne olarak görev yapmazlar. Yani birinci gruptaki özne durumunda ise, nesne durumunda ikinci gruptaki zamir görev alır. Kürtçe'de bir tek geçmiş zaman yoktur. Geçmiş zaman beşe ayrılır.

1-Dİ'Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA TÊDEYÎ/SADE)

Kürtçe'de asıl fiilerden (lêkerên resen) mastar ekini attığımızda di'li geçmiş zamanda kullanılan fiilin kökü kalır. Buna bitişik zamir soneklerini getirdiğimizde di'li geçmiş zaman oluşur.

ÖRN: 'kuştin' fiilinden 'in' mastarını attığımızda 'kuşt' kelimesi kalır. Cümle içerisinde kullandığımızda da;

Min tu kuştî : ben seni öldürdüm.
Min gellek derd kişand : ben bir çok dert çektim.
Te ew nekuşt : sen onu öldürmedin.
Te got çi? : sen ne dedin?
Wî em kuştin? : o (er) bizi öldürdü mü?
Wî tiştek nedî : o (er) bir şey görmedi.
Wê hûn kuştin : o (d) sizi öldürdü.
Wê erebe girt : o (d) araba aldı
Wan tu nekuştî? : onlar seni öldürmediler mi?.
Me rê guhert : biz yolu değiştirdik.
We ez nekuştim : siz beni öldürmediniz.
We xwarin xwar? : siz yemek yediniz mi?
Me ew kuştin : biz onları öldürdük.
Wan qeza kir : onlar kaza yaptı.

2-MİŞ'Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA DÛDAR/ÇÎROKÎ)

Di'li geçmiş zamanda kullanılan fiillere fiilin durumuna göre 'iye', 'ine' eklerini getirirsek miş'li geçmiş zaman elde ederiz. Tekillerde 'iye' çoğullarda 'ine' eki getirilir. Yukarıdaki örnekler üzerinde deneyelim:

Wî em kuştine? : o (er) bizi öldürmüş.
Me rê guhertiye : biz yolu değiştirmişiz
Te ew nekuştine : sen onları öldürmemişsin
We xwarin xwariye? : siz yemek yemiş misiniz?
Min tu kuştiye : ben seni öldürmüşüm.
Te gotiye çi? : sen ne demişsin?
Wan qeza kiriye : onlar kaza yapmış
Wê erebe girtiye : o (d) araba almış
Wê tiştek nediye : o (d) bir şey görmemiş
Ew nexweş neketine : onlar hastalanmamışlar.

Geçişsiz fiillerde ise bitişik zamirlerin soneklerini alırlar.
Ez pîr bûme : ben yaşlanmışım.
Tu rabûyî? : sen kalkmış mısın?
Ew pirtûk xwendiye? : o kitap okumuş mu?
Me daran nebiriye? : biz ağaçları kesmemiş miyiz?
We kî û kê birine : siz kimleri götürmüşsünüz.
Ew neçûne Amedê : onlar Amed'e gitmemişler.

ALIŞTIRMALAR:

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz:
Ben öğrenmek üzereyim:…...............
Sen bitirmek üzeresin:…....................
O taşınmak üzere mi?:…....................
Biz yazmak üzereyiz:….....................
Siz okumak üzere misiniz?:................
Onlar konuşmak üzere:……...............
Ben seni bağışladım:……..................
Ben toprağı sürmüşüm:…...................
Sen bizi öldürdün mü?:…...................
Sen buğday biçmişsin:……................
O diğerini görmedi:…........................
O ne zaman gitmiş?:………...............
Biz onların evine gittik:......................
Biz arpa ekmemişiz.............................
Siz onu yolladınız mı?:.......................
Siz taşı kaldırmamış mısınız?.............
Onlar böbreklerini bağışladı:…..........
Onlar Urfa'ya gelmiş mi?....................


EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER:

Gurçik:Böbrek Mêlak:Akciğer Mejî:Beyin Dil:Kalp
Kezeba Reş:Karaciğer Aşik:Mide Fetereşkalak Zaferan:Safra
Singöğüs Ling/Pê:Ayak Tilî:Parmak Neynûk:Tırnak
Egîd:Yiğit Merd:Mert Dêrîn:Asil Wêrek:Cesur
Dilsoz:Samimi Leheng:Kahraman Çinîn:Biçmek Mirin:Ölmek
Êşandin:Ağrıtmak Rakirin:Kaldırmak Ajotin:Sürmek Çandin:Ekmek
Sînî:Tepsi Kevçî:Kaşık Kêr:Bıçak Çartel:Çatal
Teyfik:Tabak Quşxane:Tencere Îskan:Bardak Tas:Tas
Aşxane:Mutfak Şerşok:Banyo Kûlîn:Kiler Ode:Oda


GEÇEN AYIN CEVAPLARI

Aşağıdaki fiilleri altta verdiğimiz örnek çerçevesinde şimdiki zaman ve gelecek zamana göre çekimleyiniz ve Türkçe karşılığını yazınız.

rabûn (kalkmak)
sitendin (satın almak)
nimêj kirin (namaz kılmak)
firîn (uçmak)
birîn (kesmek)
nîşandan (göstermek)
kuştin (öldürmek)
derketin (çıkmak)
dîtin (görmek)

dîtin-birîn:
Ez dibînim : ben görüyorum
Ez nabirim : ben kesmiyorum
Tu dibînî : sen görüyorsun
Tu nabirî : sen kesmiyorsun
Ew dibîne : o görüyor
Ew nabire : o kesmiyor
Em dibînin : biz görüyoruz
Em nabirin : biz kesmiyoruz
Hûn dibînin : siz görüyorsunuz
Hûn nabirin : siz kesmiyorsunuz
Ew dibînin : onlar görüyorlar
Ew nabirin : onlar kesmiyorlar

Ezê bibirim : ben keseceğim
Ezê nebînim : ben görmeyeceğim
Tuyê bibirî : sen keseceksin
Tuyê nebîni : sen görmeyeceksin
Ewê bibire : o kesecek
Ewê nebîne : o görmeyecek
Emê bibirin : biz keseceğiz
Emê nebînin : biz görmeyeceğiz
Hûnê bibirin : siz keseceksiniz
Hûnê nebînin : siz görmeyeceksiniz
Ewê bibirin : onlar kesecekler
Ewê nebînin : onlar görmeyecekler

nimêjkirin-nîşandan:
Ez nimêj dikim : ben namaz kılıyorum
Ez nîşan nadim : sen göstermiyorum
Tu nimêj dikî : sen namaz kılıyorsun
Tu nîşan nadî : sen göstermiyorsun
Ew nimêj dike : o namaz kılıyor
Ew nîşan nade : o göstermiyor
Em nimêj dikin : biz namaz kılıyoruz
Em nîşan nadin : biz göstermiyoruz
Hûn nimêj dikin : siz namaz kılıyorsunuz
Hûn nîşan nadin : siz göstermiyorsunuz
Ew nimêj dikin : onlar namaz kılıyorlar
Ew nîşan nadin : onlar göstermiyorlar

Ezê nimêj bikim : ben namaz kılacağım
Ezê nîşan nedim : göstermeyeceğim
Tuyê nimêj bikî : sen namaz kılacaksın
Tuyê nîşan nedî : sen göstermeyeceksin
Ewê nimêj bike : o namaz kılacak
Ewê nîşan nede : o göstermeyecek
Emê nimêj bikin : biz namaz kılacağız
Emê nîşan nedin : biz göstermeyeceğiz
Hûnê nimêj bikin : siz namaz kılacaksınız
Hûnê nîşan nedin : siz göstermeyeceksiniz
Ewê nimêj bikin : onlar namaz kılacaklar
Ewê nîşan nedin : onlar göstermeyecekler

derketin:
Ez derdikevim : ben çıkıyorum
Ez dernakevim : ben çıkmıyorum
Tu derdikevî : sen çıkıyorsun
Tu dernakevî : sen çıkmıyorsun
Ew derdikeve : o çıkıyor
Ew dernakeve : o çıkmıyor
Em derdikevin : biz çıkıyoruz
Em dernakevin : biz çıkmıyoruz
Hûn derdikevin : siz çıkıyorsunuz
Hûn dernakevin : siz çıkmıyorsunuz
Ew derdikevin : onlar çıkıyorlar
Ew dernakevin : onlar çıkmıyorlar

Ezê derbikevim : ben çıkacağım
Ezê dernekevim : ben çıkmayacağım
Tuyê derbikevî : sen çıkacaksın
Tuyê dernekevî : sen çıkmayacaksın
Ewê derbikeve : o çıkacak
Ewê dernekeve : o çıkmayacak
Emê derbikevin : biz çıkacağız
Emê dernekevin : biz çıkmayacağız
Hûnê derbikevin : siz çıkacaksınız
Hûnê dernekevin : siz çıkmayacaksınız
Ewê derbikevin : onlar çıkacaklar
Ewê dernekevin : onlar çıkmayacaklar

rabûn-kuştin:
Ez radibim : ben kalkıyorum.
Ez nakujim : ben öldürmüyorum.
Tu radibî : sen kalkıyorsun.
Tu nakujî : sen öldürmüyorsun.
Ew radibe : o kalkıyor.
Ew nakuje : o öldürmüyor.
Em radibin : biz kalkıyoruz.
Em nakujin : biz öldürmüyoruz.
Hûn radibin : siz kalkıyorsunuz.
Hûn nakujin : siz öldürmüyorsunuz.
Ew radibin : onlar kalkıyorlar.
Ew nakujin : onlar öldürmüyorlar.

Ezê bikujim : ben öldüreceğim
Ezê ranebim : ben kalkmayacağım
Tuyê bikujî : sen öldüreceksin
Tuyê ranebî : sen kalkmayacaksın
Ewê bikuje : o öldürecek
Ewê ranebe : o kalkmayacak
Emê bikujin : biz öldüreceğiz
Emê ranebin : biz kalkmayacağız
Hûnê bikujin : siz öldüreceksiniz
Hûnê ranebin : siz kalkmayacaksınız
Ewê bikujin : onlar öldürecekler
Ewê ranebin : onlar kalkmayacaklar

sitendin-firîn:
Ez distînim : ben satın alıyorum
Ez nastînim : ben satın almıyorum
Tu distînî : sen satın alıyorsun
Tu nastînî : sen satın almıyorsun
Ew distîne : o satın alıyor
Ew nastîne : o satın alıyor
Em distînin : biz satın alıyoruz
Em nastînin : biz satın almıyoruz
Hûn distînin : siz satın alıyorsunuz
Hûn nastînin : siz satın almıyorsunuz
Ew distînin : onlar satın alıyorlar
Ew nastînin : onlar satın almıyorlar

Ezê bifirim : ben uçacağım
Ezê nefirim : ben uçmayacağım
Tuyê bifirî : sen uçacaksın
Tuyê nefirî : sen uçmayacaksın
Ewê bifire : o uçacak
Ewê nefire : o uçmayacak
Emê bifirin : biz uçacağız
Emê nefirin : biz uçmayacağız
Hûnê bifirin : siz uçacaksınız
Hûnê nefirin : siz uçmayacaksınız
Ewê bifirin : onlar uçacaklar
Ewê nefirin : onlar uçmayacaklar

NOT:
1-Geçen ayın bütün cevaplarını yazmaya olmadığı için hepsini cevaplandırmadık. Ancak Kürtçe öğrencilerinin diğerlerini de çözmeleri gerekiyor. Öğrenciler çözemediklerini yaptıklarımızın ışığında rahatlıkla çözebilirler.

2-Verdiğimiz Alıştırmalar yer darlığı yüzünden yeterli değildir. Kürtçe öğrencilerinin kendi kendilerine alıştırmalar yapmaları gerekiyor.

__________________