heci

Şahînê Bekirê Soreklî


WENDABÛN

– roman –

Di sal 1985 de hatiye nivîsandin û di sal 1987 de li Almanyayê hatiye weşandin. Lêniherîneke nû: 2004


Pêşgotina weşandina nû

Min WENDABÛN di sala 1985an de nivîsand û di destpêka 1986an de ji Enstîtuya Kurdî ya Bonn re rêkir. Pirtûk bi inîsyatîva enstîtuyê ji aliyê weşanxaneya Varlag für Kultur und Wissenschaft de, di sala 1987an de, hat weşandin. Dema ez di mehên destpêka 1988an de çûm Bonn ez pê hesiyam ku hema-hema tevahiya hejmarên pirtûkê hîn li weşanxaneyê ne çimkî enstîtuyê pereyên çapkirina wê nedane. Weşanxaneyê tenê hejmareke bi sînor ji pirtûkê dabû enstîtuyê û li benda girtina pereyên xwe bû. Di heman demê de komeke ser bi PKK ve, bi encama kombûneke ku tê de serokê enstîtuyê ne beşdar bû, enstîtû bi dest xist û dirêj nekir Enstîtuya Kurdî ya Bonn li holê nema. Min 200 heb ji pirtûkê bi pereyên xwe ji weşanxaneyê kirrîn, hinek ji wan dan çend rêxistinên kurdî yên li Ewropayê û çend heb jî wek diyarî dan hevaline xwe. Wisa jî dikarim bibêjim ku WENDABÛN bi şêweyeke berfireh nehatiye xwendin.
Li dû nivîsandina pirtûkê bi dora 20 salan ez wê ji bo malpera MEHNAME amade dikim. Ta ji dest hat min nivîs wek orijînala wê hîşt, lê gellek şaştiyên rêzimanî û nivîskî hatin serrastkirin û heye ku li hinek şûnan çend guhertinên din jî hebin.
Min dil heye xwendevana/ê hêja haydar bikim ku di dema xwendina berhemê de salên 60an, 70yan û nîvê yekem ji 80yan bide ber çav. Di nav 20 salên derbas bûnî de bêguman gellek guhertinan li cîhanê, Kurdistanê û di nav civata kurdî ya li derve de cîh girtin. Xwendevan dikare li gor xwe naveroka pirtûkê şîrove, yan analîz, bike. Bêyî guman ew ê balkêş bûya heke mirov bikaribûya ji bokyê çîrokê bipirsiya ka dîtina wî di derbarê van guhertinên di nav 20 salên çûnî de cîh girtinî çi ye, lê heye ku baştir be xwendevan bi xwe vî karî biavêje ser milên xwe û guhertinên van salên dawîn bide hember ramanên di berhemê de hatinî diyarkirin.
Bi hêviya ku berhem bibête dilopeke di nav deryaya çanda kurdî de û bikaribe piçek sûd bigihîne rewşa gelê kurd.

Pêşgotina çapa 1em

Jin mê ne, peya nêr in, kal û pîr ixtiyar in û mindal zarok in. Lê ez? Ez jî mirovekî ku berê dîn bûm û ber demek ne weqa dirêj ez tew ji dînan dînekî wendabûyî bûm.
Diya min bi rehmetî digot, “ Şora pîr û kalan li xweşiya gêncan nayê.” Ez dizanim ku axiftina dînan jî li keyfa baqilan nayê, Iê ev ne problêma min e. Min çîroka xwe bêpere daye mvîskêr, li dû ku wî ji min re sond xwar û kaxezek îmze kir ew ê nav û navnîşana min nixamtî bihêle.
Ev çîroka di nav destên we de di eslê xwe de li ser kasêtan hatibû tomarkirin. Nivîskêr soz da ku ew ê tenê hin guhertinên di derheqê zimên de, lê ne guhertinên xwebêjî, di çîroka min de bi cîh bike. Ger ew sozê xwe bi cîh wîne heye ku beşine çîrokê hinan bixeyidînin, lê wek dibêjin, “Yê erebanê bajo mecbûr e ji tir û fisên bêrgîr jî tehmûl bike.”
Wa ye nivîskar li ser min sekiniye û dibêje bila ez pêşgotina xwe dirêj nekim. “Xelkê me ji pirtûkên qalind hez nake,” dibêje nivîskar, “Zatî bêyî pêşgotin çîroka te dirêj e,” dibêje. Lê ez guh nadim wî, ez ê bi ya xwe bikim. Ez dizanim, ew newêre min hêrs bike. Ma kî rojên îroj çîrokan bêpere dide kê?!
Heke çîroka min, yan beşine wê, hinan li min biqeherînin, sedem ê ew be ku min ew pêşkêşe welatiyên xwe yên sedsala bîst û yekemîn kiriye, ne yên îroj, lê nivîskar dixwaze wê zû bide çapkirin. Mirovên wek wî bi dirêjî ji welêt dûr mane û xwebêja sebirê ji xwe bîr kirine…
Xwediyê çîrokê (1984)

heci

Beş 1
Qazeke kûvî bi hemî hêza xwe bizava xweazadkirina ji gerrekê dikêye. Qanadên wê giran bûne, hêtên wê sist bûne, hişên wê belav bûne. Rewş ya mayîn û nemanê ye lê dîsa jî ji dest nahêt der ku hişên xwe bicivîne ser hev da ku tevdêreke mentiqî têxe planê û xwe ji vê belaya hatî serê wê azad bike. Piçekî ji wê wê de tîmsahek laşê xwe yê giran di nav ava rûbarê de dilivîne û ber bi wê diçe. Diranên wî yên tûj bi tevahî xuya dikine, tu dibêjî qey dikenêye. Vê sibeyê bi rojhelat re nêçîrek li pêş çavên wî ye, qazeke qelew di nav gerreka kêleka rûbarê de ketiya dehfa xweristî. Wisa bi hêsanî lawirek nedikare li van der û doran zikê xwe tiji bike, loma tîmsahî kêfxweş e; ew nêzik dibe, laşê wî hîn di avê de ye, pişt û serê wî baş xuya dikine. Av, gerrek, rûbar, dar û mitên vê şûnê û pişta tîmsahî laşê diya Rajî tînin bîra min.
Rajî wek bav û kalên xwe rencberî ji xwediyê gund re dikir. Diya wî jê tika kiribû ku li dû mirinê termê wê li kêleka çemê Ganga bişewitîne û xweliya ji ber termê wê mayî biavêje nav ava wî ya pîroz da ku ew bêyî pirs û bersîv bikaribe xwe bigihîne behuştê; ya hîn baştir, di jiyana xwe ya duyem de têkeve nav rewşeke ji ya jiyana derbas bûyî baştir. “Kurê min,” gotibû diya Rajî, “jiyana min jan bû, bila mirina min jiyaneke nû bide min. Min çi xêr ji vê cîhanê nedît; hêvîdar im jiyana min ya duyem di cîhaneke xweştir de be. Dema ez bûm bûk û ketim hindir mala bavê te dapîr û metên te sê-çar caran hema hindik mabû ku min bikujin. Li min dixistin û digotin, “Tiştê te ji mala bavê xwe haniye bênerx e, qelenê te çi xêr negîhand malbata me.” (1) Carekê li ber argûnê nên agir berdan kincên min. Heke bavê te di wê deqê de xwe negîhandiba min, ez ê bi zindî hatibûma şewitandin. Li dû jidaybûna te bi heft salan bavê te xatir ji jiyanê xwazt. Bi ya meriyên bavê te bûya min ê jî di eynî rojê de dest ji jiyana xwe berdabûya da ku destê xwe têxista destê wî û em li gel hev derbas jiyana duyemîn bibûna (2). Tirs ket dilê min, û ji bo xatirê te jî, ez qayîl nebûm. Ji wê rojê û şûn ve nefreta wan li hember min duqat bû, lê min ê çi bikira, jiyan riya xwe her didomîne. Roj her hiltê û diçe ava, roj û şev xwe li ber hev diguherin, zarok xort dibin, ciwan dibin jin û peya û dû re pîr û kal. Wek tu dibînî, wa ye ez pîr bûme û nuha mirin bi min ve dixewine. Dema ew roj hat tu termê min têxe erebana me, wê li dû her du mangeyên êxe girê bide, laşê min bigihîne kêleka Çemê Ganga, bişewitîne û xweliya ji ber termê min mayî biavêje nav ava pîroz. Dû re bi dilekî tiji bextewerî li zar’zêçen xwe vegere û bibêje wan ku dapîra wan xwe gîhand jiyaneke baştir.”
Ew roja hat û divabû Rajî sozê xwe bi cîh bihaniya. Êzing rojên îroj li Hindistanê buha ne. Pereyên di beriya wî de têre wan êzingên ku bikaribûna termê diya wî bikirana xwelî nedikirin. De Rajiyê bextreş ê çi bikira?! Li ber wî çi rêçikên din nebûn ji bilî ku bi pereyên di beriya xwe de êzingên bi wan dihên kirîn bikire, hinek kaxez û paçik û lastîk têxe binê wan, termê diya xwe li ser wan ramedîne û êgir berde wan.
Rajî û jina xwe dest bi kirina duan kirin, bi hêviya ku agir lêş bike xwelî, lê wek her kes dizane duayên belengazan zû bi zû nahên guhlêdan. Heke êzing pirr bûna dê bêyî dua jî laş bikirana xwelî, lê ew hindik bûn û wisa jî laşê pîrê wek pirraniya laşên belengazan tenê hat birajtin. Rajî û jinê neçar man laşê nîvşewitî rakin û biavêjin bin rehmeta ava Çemê Ganga. Bêyî ku li dû xwe binihêrin herduyan berên xwe dan gund û dema gihîştin mala xwe bi zaroyên xwe re gotin ku dapîra wan xwe gîhandiye şûneke ku tê de tenê xweşî û bextewerî hene.
Li ser ava beşekî ji Çemê Ganga qertelên bêwûjdan li ser laşên nîvşewitî veniştibûn û dinnikên xwe di goştê li ser wan mayî de çik kiribûn, ew dixwarin.
* * *
Tîmsah hindik maye diranên xwe di goştê qazê de çik bike; êdî ji avê derketiye û nêzikiyê li qazê dikêye. Ew baş dizane ku rizgarbûna qazê ji wî tune.
Hişên qazê nema êdî weqa ji hev belav in, bi tevahî bi livandina tîmsêh re ne: Gelo va zalima dê min çawa bixwe, çito daqultîne? Ew ê min bi carekê ve têxe devê xwe yê mezin û bi diranên tûj bihêre, lê carê beşekî ji min qut bike û bixwe? Gelo ez ê zû bimrim û ji vê rewşê azad bibim, lê dereng û di nav jan û êşê de?
Tîmsah û qazê çavên xwe di çavên hev de qîq kirine, yek dikenêye û yek keserên kûr dikişînêye. Devê yê mezin ji hev vedibe û laşê ya biçûk dikeve bin rehmeta diranên tûj. Deng bi qazê nakeve. Xwîna germ û goştê nerm pirr li xweşiya tîmsêh diçin. Dîsa kenekî sivik ji devê wî xewan dibe û hêdî-hêdî ber bi avê dixuşe. Li şûna qazê tenê sê-çar perên şikestî dimînin.
Bêçarebûna qazê rojeke ji rojên zarotiya min dihîne bîra min. Di nav xelkê de belav bû bû ku ji bo pîrozkirina cejna remezanê keçpehlewanek ê roja yekşemê li ser sînorê di navbera Tirkiyeyê û Sûriyeyê de, li bajarokê ku bi danîna wî sînorî re bû bû yekî ji du beşan, di temaşeyeke pehlewanî de cîh bigire. Xizman hev û din agahdar kiribûn ku ew ê wê rojê ji xwe re bikin fersend da ku tê de hev bibînin.
Roja cejna remezanê bi hezaran jin û mêr, pîr û kal, zar û zêç bi qayilbûna berpirsiyarên li her du aliyên têlên bi stirî kom bûn. Pirraniya wan ne ji bo dîtina pehlewanê, lê ji bo dîtina meriyên xwe hatibûn wir. Mirovan bang xûşkan, bran, pismaman, dotmaman, apan, xalan, brazêyan, xarzêyan, bixaltiyan û amojinan dikirin; zarokên xwe raber hev dikirin, geh dikeniyan, geh digriyan. Di destpêkê de leşger li her du aliyan jî sêreg bûn, lê dema wan dîtin ku sînor û têlên bi stirî jî nedikaribûn vî gelî ji hev veqetînin, wan xwe xistin nav Kurdan û ji wan xwaztin ku bila rêzê bidin hebûna sînorî, lê welat welatek bû û kesên li wir beşdar yên hev û din bûn. Sînor bi kesekî ve xuya nedikir û wan ji ser têlên strî re destên xwe dirêje hev û din dikirin, bi hêviya ku hema dest bigihên destan. Wan xwe di nav hestên gola hezkirin û hevdîtinê de wenda kiribûn, ketibûn nav xewn û xeyalan. Li beşê Tirkiyeyê leşgeran Kurd wek dewêr dan ber xwe, paş ve vegerandin. Li aliyê sûrî cendirmeyekî bi navê Miskîn, xêzeranekî dirêj di dest de, ketibû nav xelkê, şiva xwe çep û rast diavêt, jin û mak û koka Kurdan hanînîbû çar qurşan. Kesekî tew nedihanî bîra xwe ku hema xêzeranê wî ji dest bikişîne.
Miskîn şeş salan di nav Kurdan de ma. Kesekî nediwêribû li çavên wî mêze bikira, yan di derheqê neheqiyên wî de gilî bikira. Bextereşo mêjiyo! Gelo çima rewş weha bû?! Ew Kurdên bajêr û derdorê, yên ku ji bo sedemên nahên bawerkirin mirin û talan û girtîgeh didan ber çavan û salê bi dehan ji hev û din dikujtin û brîn dikirin, çavên xwe berdidan erdê dema Miskîn di ber wan re derbas dibû. Remo, bavê çar xortan, bi destên xwediyên jinebiyekê hat kujtin çimkî dihat gotin ku ew şevekê di ber deriyê wê re du caran derbas bûye. Salekê tew heft peyayên ji du eşîran di nav heft rojan de hatin kujtin çimkî endamê eşîrekê jina xwe, ya ku endama eşîra din bû, berdabû. Wisa bêtirs bûn xelkê vê derverê, li dij hev boke bûn. Miskînê cendirme jî bi xêzeranê xwe yê dirêj diket nav bokeyên hemî eşîran, xirabtirîn û kêmtirîn gotin di derheqê wan de dihanîn ser zimên; gişkiyan şiv û peyvên wî wek şîr û şêkir dadiqultandin!
Jêrenîşe:
1. Li Hindistanê xwediyên bûkê qelen didin.
2. Li gor erf û toreyên kevnar yên Hindosan dema peyak dimir jina wî jî li gel wî dihat şewitandin.

heci

Beş 2

Vê sibeyê hîn ne ew qas germ e. Duhinî germtir bû. Te digot qey roja li asîmên tenê va şûna ji xwe re kiribû amanc û hillika germahiya şewitandina xazên xwe lê nêşan kiribû. Ji ber ku dunya duhinî ew qas germ bû, bû bû daweta maran. Hema ji Xwedê dixwaztin ku kesek were hember wan û şerê xwe di wan bide. Gakûfiyan, berazên berrî, kewikan û lawirên din, hemiyan dizanibûn ku mebesta maran di va roja germ de ne yeke ji xêrê re ye. Ta ji dest wan dihat rêçikên xwe bi ser yên wan nedixistin. Lê duhinî roj ji bo mûriyan jî bû bû cejn. Eleke mûriyên sor xwe bi can û bêhn dabû ber kar û xebatê. Hemî rêçik û qulikên mûristana wan bi livandinê dagirtî bûn. Bi hezaran diketin hindir enbara binzemîn û bi hezaran jê derdiketin. Wan baş dizanibûn ku demên wanî germ û xweş tum bi dest nakevin, ku ewrên dagirtî dê di rojên li pêş de dîsa xwe bigihînin asîmên, xwe li hev bicivînin û ji jor ve baranê bi ser van derdoran de bibarînin. Wan di civîna şeva derbas bûyî de biryar girtibûn ku ew ê di rojên dihên de her ku fersend ketê embara mûristanê tiji bikin. Ew bi çûk û mezinên xwe ve, ji jin û mêran bigir ta pîr û kalan, her kes bi qasî ji dest dihat, îroj dixebitîn. Kar û xebata mûristana mûriyên sor wek rûnê hilandî derbas dibû dema marekî bi encama germahiya rojê har û dîn bûyî di ber warê wan re xuşiya. Mûrî wek lawirên din ji ber wî nereviyan, ne jî karê xwe eware kirin. Marî guhnedana wan ji bo xwe wek îhaneteke mezin hesiband. Ew careke din li mûristanê zivirî da ku heybeta xwe li ser şêniyê wê feriz bike, tirsê têxe dilên wan. Dema gihîşt wir, serê xwe ber bi jor hilda, zimanê xwe yê çetelîn bi nîvhustekê derxist û doçika xwe çep û rast hejand, vîzevîz û hîsehîs bi xwe xist, lê dîsa jî mûrî ji kar û xebata xwe eware nebûn çimkî şeva çûyî biryar hatibû girtin ku çi bibe jî rawestandin ê tune be, kesek ji wan karê xwe eware neke. Mar zor hêrs bû û du-sê caran xîje mûriyan kir da ku wan bitirsîne, lê va kiryara wî jî bêyî sûd ma. Di bin bandora girr û qehra xwe de marê xeyidî bi lez xuşiya ser erdê mûristanê û dest pê kir xwe li ser wir vegevizîne. Mar bi heybeta ku ew bi xwe re dihîne holê û bi tirsa ku dike dilên yên din serxweş bû bû, wî hurmeta mala mûriyan xistibû bin zikê xwe û ji xwe bîr kiribû ku tenê devekî wî yê bi axû heye; ku wî ne ling, ne lep û ne neynok hene. Hîn bi ser ve tiştekî mûriyanî ku bihata dadan tunebû. De wî dê çawa bi wan dada!
Komeke ji mûriyên leşger zû xwe amade kirin û ji bo parastina warê xwe hêrîş birin ser marî. Komeke din bi lez bang gîhandin tevahiya endamên êlê da ku bêyên hawara leşgerên ji bo parastina stanê di şer de. Dirêj nekir dema goştê marî yê nerm ji mûriyan re bû pergende. Ew çiqa lipitî, çiqa xwe bi vir de û bi wê de çekir jî, nikaribû xwe ji gezên mûriyan azad bike. Va roja germ ne tenê ya maran bû, ew ya mûriyan bû jî. Ez ê çi bêjim! Bi hezaran mûrî, mûriyên sor, li ser laşê marî civiyan; ji bini û ser û kêlek û pêşî û paşî ve li mar wer hatin û dirêj nekir li şûna marê har tenê hestiyên wî yên zirav man. Te digot qey wan berê dizanibûn ku hêrîşeke ne ji xêrê re li pêş e, û ji lewre xwe ji bo vî şerî bi tevdêr û amanc amade kiribûn.
Wey mûrîno, mûriyên jîr û fêde! Kê dê ji we bipa ku hûn ê bikaribin marekî wek stûnekê tune bikin! Min ji çavên xwe bawer nekir dema wan bi hev re hestiyên Li şûna marî manî ji rêçikên mûristanê bi dûr xistin û dîsa xebata xwe, te digot qey çi mar nehatibûn ser stana wan, wek berê domandin.
Erê, vê sibeyê dunya wek sibeya duhinî ne weqa germ e çimkî ewr li asîmên hene, lê ewrên îroj wek ewrên salên hişk yên welatê min in. Ew ewrên ku pirr caran li hev kom dibin, lê çîlikek baran ji wan nahêt xwarê. Ew ewrên bêsûd, ewên xwe li ser welatên Ewropayê vala dikin û li ser yên belengazan vêsî dikin, ew ewrên ku xelkê dixapînin, zarokan dişînin lîztika şûllikê, êldefiyên sofî û şêxên terîqetan germ dikin û stuyên cotkaran xar dikin, hêviya di dilên wan de melûl dikin.
Dibêjin belengazan darên welatên xwe hilkişandin bo xwe di rojên sar de bi şewitandina wan germ bikin, yan da ku xwarina xwe bi agirê wan bipêjin. Dibêjin da ku ewr xwe biguvişin û baranê bidin barandin hebûna darên pirr pêwîst e, û ji ber ku belengazên cîhanê zeviyên welatên xwe req û rût kirine baran jî li ser genim û ceh û nok û nîsk û kizin û garisê wan nabare. De mirov çi bibêje! Ma heke baran nebare, de darên li warên belengazan ê çawa mezin bibin?! Bêyî baran dar mezin nabin û bêyî dar baran nabare!
Ez li asîmên mêze dikim û dibînim çawa ewr bi ber bê ketine, ji hev belav dibine. Ewrine wek wan berê jî rojekê xwe raber min kiribûn. Ew roja yeke ji yên nîsanê bû, nîsaneke salên zaroktiyê. Ez û hevalên xwe li dervayê gund, li qeraxa gir dilîztin. Bihara wê salê yeke xweş bû û erdê xwe bi rengan xemilandibû. Ewrên wê salê ne miqris bûn, baran bi xwe re dihanîn. Baranê jî çandinî geş dikir, kulîlkên rengrengîn vedijandin û kepir ji çandina zebeş û kelekan re didan telbîz kirin. Baran û berfê ken dixistin ser lêvên cotkaran, rez bi xêr û bêr dikirin, hebikên darên zeytûnê mezin dikirin, fistiq û hêjîr û muşmuş şêrîn dikirin, pere dikirin beriyên rêncberan, û xwediyên firoşgehan kêfxweş dikirin. Berf û baran xêr û bereketa gundê me bûn.
Min ji ewrên ku biharê li warê zaroktiya min bi ber bê diketin zehf hez dikir, lê ez ji wan ditirsiyam jî. Hezkirin û tirs çito dibin yek ez jî fêhm nakim. Min li ewrên gewr, yan reşavîn, seyr dikir û ew li pêş çavên min dibûn Xwedê, pêxember, yan dêw. Carine min wer texmîn dikir ku Xwedê jî wek cendirmeyan derketibû dewriyê da ku bibîne ka millet çi dikêye, ka mirovan xwe bi karên qenc yan yên bed ve mijûl kirine! Rojekê min li kêleka gir li asîmên diniherî. Min dît çawa Xwedê, du-sê pêxember û sê-çar melek derketine dewriyê, ji rojava ber bi rojhelat diherine. Ji nişkan ve dengekî ku cara yekem bû diket guhên min ji aliyê gund hat. Min û zarokên din me bi rev berên xwe dan şûna bêderan û xwe bi du qîtan gîhand wir. Me dît çawa tiştek dike zirrezirre û li şûna bêderan li dor xwe dfertilêye. Ji ber ku ber em berên xwe bidin gund Xwedê di bîra min de bû, tiştê ku bi zirrezirr li dor xwe difertilî û dû bi ser xwe dixist di cîh de şeytan hanî bîra min. Bêyî hemdê xwe ez li hevalan fertilîm û min gote wan: şeytanok, şeytanok! Yekem car bû ku traktorek hatibû gundê me. Wê dest pê kir şûna bêderên me di bin zincîra xwe de kortkortî bike, bayê pak bi dûyê mazotê gemarî bike, çivîk û kewik û başîqên çola me biheyibîne û perdeyên guhên me bi dengê xwe bilerizîne. Bi gihîştina wê re, çawa ku kevirên taximan sînor dixin navbera zeviyan, wê jî sînor xist navbera rojên par û yên li pêş. Li dû hatina wê traktor bûn dudu, sisê, çar... û li dû wan hatin patos û kamiyon; û wan hemî rê û rêçikên jiyana me dan guherandin, em li hev şaş kirin. Li şûna ku bi hatina wan re endamên civata me di rewşeke xweştir kevin xelkê me bi pirranî bêkar ma, cotkar perîşan û riswa bûn, çillekî û mirdalî zêde bûn, rindî û çeyî hindik bûn.
Ax rojên kevn, hûn çiqa xweş bûn! Dizanim. Pirraniya mirovan her li ser rojên kevn digirîn, Iê çi guman li cem min niye ku rojên kevn di jiyana min de pirr ji yên îroj xweştir bûn. Rojên kevn di jiyana dapîra min de, heye ku hîn ji yên min xweştir bûn. "Aax, ax!" digot dapîra min bi rehmetî, "Xweziya rojên par bar nekirabûna! Gundê me yekî mezin bû. Bi hatina êvarê re carine bi dehan keç û jin û pîr derdiketin şûna bêderan û beşdare lîztina hîvlotikê dibûn. Carine jî me pîrek li pişta jineke ciwan dikir, yan paşepê Li kerekê siwar dikir. Em ji kenan lal dibûn, dengê tîqetîqa jin û qîzikan radibû asîmên. Em êvarine ‘gurkî baskîn,’ yan ‘çavqurçonekê,’ dilîztin. Erê, dawiya lîztikên me nedihat! Dîsa jî em bi gihîştina şefaqê re ji xew radibûn, me nan çêdikir, dew dikiland û dû re me taşteya bav û brayên xwe, yan mêr û zaroyên xwe, ji wan re dibir. Dema bihar dihat jin diketin todan, xort û peya li hespan siwar dibûn û berên xwe didan berrî û zozanan. Bi zilxitên qîzik û jinan, bi teqeteqa tifingên xortan me xatir ji pîr û kalan dixwest. “Di rojên biharê de, ber bi esir, bi dehan jin û keçên berbext, çawa av ji çaviyan tê der, ew jî li vir û wir ji binê konan dihatin der û berên xwe didan şûna keriyan. Te hişmekar dikir ji xwe re li bejin û balavên wan zerî û esmerên bi tac û rext, li îçqorên bi dobra û zêr û xaziyan xemilînî binihêrî.”
Erê, rojên li paş manî xweş bûn! Yan gelo xweş bûn ji ber ku rojên ciwantiyê bûn?! Di rojine zivistanê de xortên gundê me dibûn du aliyan û bi holî dilîztin. Hin caran gundiyên me li dij xelkê gundekî din dilîztin. Holî lîztika yên jîr û beza bû. Dû re, dema bexteweriyê ji gund bar kir, lîztika holî jî bi xwe re bir. Li Ewropa min ji çavên xwe bawer nekir, dema min dît ku Înglizan navê “hocky” li holiya me kirine. Di şevên zivistanê yên dirêj de dengbêjan stranên Derwêşê Evdî, Siyabend û Xecê, Bêmalê, Mem û Zînê… di odeyên gundan de; û dapîran jî çîrokên pêrî û neysizî û dêw û Kûpkeskan ji neviyên xwe re, digotin. Ew çîrokên Kûpkeskan çiqa li xweşiya zarokan dihatin, dilên wan bi carekê ve tiji tirs û şadî dikirin! Di van çîrokan de xwediya kûpê kesk pîreke cazî bû. Wê zarokek direvand, dikir kûpê xwe û berê wî / wê dida asîmên. Her ku kûp bi jor ve diçû kûpkeskê Ji zarokî dipirsî, “Dunê bi te ve çito dixewine?" Pîrê kûpê xwe yê kesk ranediwestand ta ku zarok digot, “dunê bi min ve wek qulika derziyê dixewine." Îroj li şûna kûpên kesk balefir û rakêt radibin jor; êdî kûpkesk zarokan narevînin. Li şûna wan hukûmet gelan direvînin.
Di bihar û payîzên rojên zaroktiya min de peya li hespan siwar dibûn û bi hev re diketin qerezan; diçûn ber lingê gir, berên hespan dîsa didan gund, li xar dikirin û ji hev re diçûn. Siwarê herî jîr, li ser pişta hespa kihêl, ber yên din xwe digîhand şûna bêderan û ji dilşadiya xwe hema hindik dima ku bifire.
Erê, Xudayê gewre, erê! Bi dîtina ewran re tu dihatî bîra min. Çîroka min û te jî meseleyek kûr û dûr e! Di rojên zaroktiya min de damariya min ez carine, bi taybetî di mehên remezanê de, dişandim mizgeftê. Di destpêkê de ez bi destmêj diçûm, lê hêdî-hêdî min dest pê kir li te zexeliyan bikim. Di rojên zivistanê yên sar de min nema êdî dixwazt dehreteke nû bigirim û di rojên havînê yên germ de min nema êdî dikaribû bêyî vexwarina tasek av rojiya xwe bi seri bikim. Ji bo xatirê hevaltiyê û xwarina fitaran ya xweş min rojî digirt ta ku rojek hat û ez çûm cem anê û min gotê ku ez nema bi Xwedê bawer im. Ew ji tirsan hema hindik mabû bizdoyî bibe. Wê şîret li min kirin û got, “Bila va gotina ji devê te dernekeve.” Ez çiqa di hebûna Te de difikirîm, ey Xudayê pêxemberan! Min çend şevên bêyî xew derbas kirin, şevên ku ez tê de li te digeriyam! Gelo dihêt bîra te min çawa ji Te re “fatîhe” û “ayetul kursî” dixwendin, çawa ez li ber te digeriyam ku tu bihêyî alîkariya min, hawara min, û min bi xwe bawerkirin bidî? Lê, wek ava bîra kalikê min ya ku sal bi sal dadiket, baweriya min jî bi ola me roj bi roj kêmtir bû ta ku rojekê miçiqî. Rojên dirêj û bi tirsê avis derbas bûn ta ku min xwe ji ew sama ku xoce û melleyan ji çelrojkiya me de di hindir dilên me de çandibû azad kir, ta ku min dikaribû ew merbend û hevsarên olê biqetînim û ruhê xwe bigihînim serbestiyê.
Baweriya min bi hêzeke Xudayî her hebû. Min her weha rêz ji pêxemberan re hebû ku bizava baştirkirina xelkê kiribûn, lê min çiqa hewl da jî gellek ramanên di ola me de wek mentiqî nedihatin ber çavan. Yek ji wan pirsa qederê bû. Heke qedera me hemiyan ber em ji dayên xwe bibin hatibûya nivîsandin, de çima hinek ji me dê li dû mirinê têketina dojehê? Çima Xwedê hinan dike nav belengaziyeke weqa kûr ku ew neçar dibin kiryarên Li dij daxwaza wî bikin? Kê ji min pirsî heke dixwazim werim vê cîhanê, ger dixwazim bibim endamekî ji nijada mirovan, ger min dil heye têkevim nav neteweyeke talihreş û malbateke gundî? Kesekî ji min nepirsî! Heke Xwedê nijad û malbat û netewe û ola min ji min re bijartibe, ger rêçikên jiyana min bi daxwaza Wî di qedera li ser eniya min de hatibin nivîsandin, ger ew dizane û dibîne ez çi dikim, dikare min ji riya şaş derîne û têxe ya durist, wê demê wî maf niye min ji bo kiryarên ku Wî dikaribû bi min nedabûna kirin têxe nav êgir, giyanê min bişewitîne û bişewitîne, û her ku çermê min heliya yekî nû têxe ser hestiyan û careke din û yeke din û yeke din bişewitîne! Xudayekî weqa dilreş û bêmentiq min nedikaribû bi hişên xwe pejirandin bida.
Li dû azadbûna ji tirs û sama olê ez pê hesiyam ku dawiya kêmasî û nezelaltiyên di olan de nahên. Ger Xwedê dizane di rojên dihên de dê çi bibe, çawa hîşt Hewa bihêt xapandin û sêvê bixwe? Çima Xwedê bi milyonan mirov ta rojên îroj wek bûdî û hindos hîştine? Çima rindî û dilpakiya yên bi “olên asîmanî” bawer ji yên komên bi wan nebawer ne zêdetir in? Çima Xwedê dihêle bi milyonan zarok ji ber birçîtiyê bimirin? Çima dawiyê nade ew bêtarên ku sal li dû salê bi sedhezaran mirovên belengaz dadiqultînin? Çima jiyanê li hinên ku bi hebûn û hêza Wî bawer in dike jar û ziqûm û dihêle hinekên nebawermend jiyaneke xweş bijîn? Çima pirraniya mirovên welatên pêşveçûnî ji heftê salan bêhtir dijîn û li welatên paşvemanî pirraniya xelkê bi umrê çel, yan pênceh, salîn pîr û kal dibin û dimirin? Ji bo çi Xwedê şeytan tune nekir û em ji fen û fûtên wî azad nekirin? Çima û çima û çima...? Dawiya çimayan nahêt!
Li gel hemî pirsiyaran jî, nedikarim bi hişên xwe pejirandin bidim ku cîhan hema bi xwe hatiye holê. Baweriya min bi “Xwedêyekî” hêzmezin heye, lê ne Xwedêyê ku hewcedarî bi nimêj û rojiya mirovan heye, ne jî Xwedêyê dojeh û behuştê. Roja qiyametê hacetekî afirandina hêviyê ye ji bo ewên ku di jiyana xwe de ji bexteweriyê bêpar mane, yan ji bo berbendkirina kiryarên kesên şerûde ye ku bêyî tirs nikarin xwe ragirin. Bi milyonan mirov bi saya hebûna hêviyeke li dû minnê jiyana xwe didomînin. Heke bizanibûna ku behuşt û dojeh di cîhana me, û di nav jiyana me bi xwe, de ne, ku dema “hestiyên wan bibin enzerût” zindîbûna wan nema êdî pêkan e, wan dê yan bi darê zorê bizava xwegîhandina behuşta dunyayî bikirana, yan jî xwe bi xwe jiyana xwe ya di dojeha cîhanî de bi dawî bihanîna.

heci

Beş 3

Roj nuha bi qasî du ruman ji aso ber bi jor kişiyaye. Ji birçîna roviyên zikê min dinaline. Ewran êdî ji asîmên bar kirine û roj ronahî û germahiya xwe li tevahiya van doraliyan belav dikêye. Ez ji xwe dipirsim, “Gelo kengê roj vemire?” Ev roja ku bi milyonan sal ronahî daye cîhanê, jiyan afirandiye, ew ê kengê gerdûnê têxe şevresiyê?
Ey Zerdeştê bavekal! Tu çiqa mirovekî zana û rind bûyî! Te digot ronahî hebûn e û ji bo xatirê hebûnê mirov divê qenciyê bike. Ma sûda kiryara çê çi ye heke bi encama tirsê yan ji bo bidestxistina cîhekî di behuştê de bête kirin? Xweziya min bi dilê wî mirovî be yê ku rindiyê ji bo xatirê mirovahiya xwe dike. Zerdeşt, bavo! Me tu wenda kirî û te jî em! Em bi darê zorê ji te hatin bidûrxistin û ketin nav oleke biyanî ya ku hebûna me da hejandin, agirê çandekê di me de gurr kir û yê çanda me jî da melûlkirin. Em îroj li ser erdê welatê xwe keviran diavejin gorên bapîrên xwe yên mêrxas, ewên ji bo parastina erf û toreyên gelê xwe û li dij hêrîşgerên biyanî bi şûran, ruman, tîr û kevanan ber xwe dabûn. Em seri li ziyaretên bi paçik û çarşef dixin û ji bo xatirê terîqetên şêx û weliyên ola biyanî hev dikujin. Erê, Zerdeşt! Çavên me birijin, em tew bi zimanên wan jî çê-çê nedizanin! Li welatê me seyda û şêx bi cîh bûn û mirîdên xwe fêr kirin çawa şîşan di xwe re kin, serên xwe di kuç û dîwaran de lêxin, şûjinan di gupên xwe re kin… Haya mirîdên wan jê niye ku li hin beşên cîhanê “seyda” û “şêxên” ji olên din jî bi van dek û dolaban mirîdan dixapînin, ku li hin şûnan hîn îroj jî yên şilftazî hene ku bi hebûna yek Xwedê ne bawer in, lê dikarin li ser êgir bimeşin. Ew jî serên xwe di kevir û kuçan de lêdixin. Erê, di nav gelê me de hîn gellek kes nedizanin ku mirovê xwe bi ser û binê xwe ve, bi giyan û raman, bike xulamê seydayekî, mêjiyê wî heye ku xwe şaşomaşo bike, rastî û nerastiyê ji hev dernexe, û heye ku heta bi hestê janê be jî di giyanê mirîdên mêjîşuştî de nema xwe bilivîne, çimkî van şêwe kesan serxwebûna xwe ya şexsî bi tevahî teslîme seydayê xwe dikin û bi hêza wî bawer dibin. Ji lewre dikarin xas li ser êgir bimeşin, yan tew êgir berdin bedena xwe û xwe ji bo xatirê seydayî bişewitînin.
Bibexşîn, Zerdeşt! Amanc ne ew e ku olên xelkê di çvan de biçûk bikim. Dizanim ku di her olê de çakî û rindî jî hene, dizanim ku pêxember li gor xwe di amancên xwe de dilpak bûne, Iê ola em tê de ji bo gelê me çi serfirazî li gel xwe nehanî. Bi sedsalan e gelê me di siya vê olê de hatiye hingavtin, bi dehsalan e ku bi darê zorê kirasên biyanî li wî dikine û pirr ji me di bin kirasê nû de roj li dû rojê gêj bûne, ne ji dest wan hatiye xwe li kerês wînin, ne jî keras li wan hatiye.
* * *
Ez birçî me, weqa birçî me. Birçibûn çiqa dijwar e! Yê birçî dikare goştê brayê xwe jî bixwe. Ber çend salan balefirek li ser çiyayekî Emerîkaya Navend ketibû xarê, hin mirovên tê de miribûn, hin jî zindî mabûn. Li dû çend rojan, dema jiyana yên zindî bi encama nebûna xwarinê ketibû tehlûkeyê, wan dest pê kiribûn goştê Iaşên hevalên xwe yên di bin berfê de hatibûn veşartin bixwin. Erê, birçîtî dikare her tiştî bi mirovan kirin bide. Carine şoreşgêran jî diafirîne. Şoreşgêrên zikbirçî rêhişktirîn şoreşgêr in, dikarin xwe bidin hember tankên polatî. Ma ew ê çima ji mirinê bitirsin?! Lê ne tenê zik birçî dibin; birçîtiyên din jî hene û yek ji wan birçîtiya çandî ye, dema mirov nedikare têr bi zimanê xwe bipeyive, pirtûkan di derbarê dîroka neteweya xwe de bixwîne, di Iîztik û dîlanên xelkê xwe de cîh bigre, nameyan ji dê û bav, ji xûşk û bra, ji heval û hogirên xwe re bi zimanê wan binivîsîne, guhdare stranên dengbêjên milletê xwe bike da ku bikaribe serê xwe hilde jor û bibêje, “EM hene! EM jî EM in!” Ev birçîtiya jî yeke dijwar e û êşa wê ji janeke giyanî bêhtir yeke nefsî ye.
Ey ziko, ziko, Xwedê te di erdê reş ke, ziko! Tu bixwî-nexwî her bi lome û gazinc î! Birçîbûna îroj ya zikê min bêhempa ye, tirsê dixe dilê min, sistiyê dixe tamarên min; birçîbûna îroj çîrokeke Apê Zirrikî dihîne bîra min. Dema zarokên gundê me nanê gênim diavêtin ber segan, Apê Zirrikî dixeyidî û çîroka zarokên zikrepitî, yek ji çîrokên Sala Xelê, ji me re digot. Wey hawar! Sala Xelê bi xwe re çi bêtar hanîbûn! Lê hinek çîrokên Sala Xelê yên mirov dikenandin jî hebûn û yek li wan ya diz bû. Li gor Apê Zirrikî, di şeveke wan salên bi jan û perîşaniyê dagirtî de ciwanek ji beşekî kon bang bavê xwe dike û dibêje, “Bavo, min dizek girt.” Bavê wî lê vedigerîne, “Gune ye lawê min; hinek çortan bidê û berde, bila di riya xwe de here.” Lê Iawik car din bang bavê xwe dike, yê ku dixeyide û dibêje kurê xwe, “Kuro, ne min got berde, bila here!” Kurê wî lê vedigerîne û dibêje, “Bavo, min berdaye, ew min bernade.”
Rojên îroj hinan li me jî wek wî dizî kirine, me ew berdane, lê ew me bernadin!
Kesekî nedizanibû Apê Zirrikî çend salîn e, lê salên wî sed derbas kiribûn. Çîrokên babet-babetî di tûrikê wî de hebûn, yên li ser her du şerên cîhanê, Sala Xelê, Seferbîrligê; çîrokên asebûn û serhildanan, yên sirgûniyê, kujtinê, bidarxistinê, tolgirtinê; yên şênkirin û hilweşandina gundan... Erê, te ku dera Apê Zirrikî bixuranda, te dê di wir de çîrokek, metelokek, qulwerkek û yan jî henekek bidîta. Apê Zirrikî dîrok bû, pirtûkxane bû, entîkxane bû, çîrok û stran bû, ken û girî bû; Apê Zirrikî beşekî ji jiyana gelê me bû. Bi hezaran yên wek wî konên xwe ji nav me bar kirin, me çi sûd ji wan nedît, me ew wenda kirin. Li şûna ku “zanayên me” xwe bikin palasên bin lingên wan da ku ji wan fêrî dersên jiyanê, yên mayîn û nemanê, xapandin û pêkenînê, şevreşî û wendabûnê bibin, “zanayan” kesên wek Apê Zirrikî wek “nezan” û “qeşmer” bi nav dikirin û bi wan qerf û henekên xwe dikirin. “Zanayan” helbestên xwe li ser kesên ji welatên ku kesekî ji me tew nedizanibû li ku ne nivîsandin. “Zanayan” xwaztin me ji gundên me derînin û bi gaveke sihirbazî bikin pizotên agirî. Me hîn nedizanibû navê serokê welatê em tê de dijîn çi bû, “zanayên me” xwaztin me bikin cîhanperwer. Em hîn li trimbêlê siwar nebû bûn, wan xwaztin me têxin hindir zikên mûşekên xeyalî û bigihînin ser hîvê. Erê, “zanayên me” ne tenê ji me xwaztin ku em bêyî nêrdewan xwe têxin hindir xaniyên bilind, lê ji xwe bîr kirin ku li gundên me tenê qub û şkeft hebûn. “Zanayên me” li şûna ku me bi bapîrên me bidin nasîn, wan bi umrê çardeh salîn teoriyên navneteweyî bi me fêrkirin dan û wisa jî li şûna ku yên wek min xwe bi qurbane yekî wek Apê Zirrikî kin da ku jê fêrî hebûn û nebûna xwe bibin, me ew kirin amancên qerf û henekên xwe. Me belavok û beyannameyên bi zimanên biyanî xwendin û şewitandin, me naveroka pirtûkên cîhanperweriyê ji ber kirin. “Zanayên me” ji şaşitiyan fêr nebûn û wisa jî li dû derbasbûna salên pirr dîsa belavok û helbestên xwe nivîsandin, îcar li ser şoreşa Kambodyayê, û ew li şagirtên dibistanên navend, lîseyan, belav kirin, û xort û keçên me belavok bi dizî xwendin, şewitandin û bi dengekî nizim bi hev re bang kirin: Bijî şoreşa gelê Kambodyayê. Hinekan ew wek “Kampotça” jî bi nav dikirin. Di eynî demê de li Kambodyayê serok Pol Pot xwîna gelê xwe vedixwar, mirîd û robotên wî bi hezaran mirovên welatperwer dikujtin û laşên wan diavêtin nav ava çeman, kort û çalan. Heval Pol Pot xwendegeh û zanîngeh girtibûn, şarezayên li bajaran bi bûrciwazîbûnê tawanbar kiribûn û bi darê zorê şandibûn nav dehlan da ku ji wan “mirovên nû” biafirîne, nifşekî robotî wîne holê, nifşekî ku ji serok re bêpirs her “erê” û “bijî” bibêje. Erê, heval Pol Pot goşt û mêjiyê gelê xwe dixwar û me jî belavok dixwendin û digot: Bijî şoreşa Kambodyayê. Wisa ciwanên me yên di lîseyan de mezin bûn û bûn cîhanperwer, bêyî ku cîhanê binasin. Belavok û pirtûkên ajîtasyonê û propagandayê rastiya cîhana me di çavên wan de, û di nav mêjiyê wan de, şaşomaşo kiribûn.
Çi hebû, çi tunebû: rojekê ji rojan çar cîhanperwerên me, yên ku bi firotina mirîşk û qişrên day û xûşkên wan dabûn ser hev xwe gîhandibûn bajarê Pragê. Li balafirgeha paytextê Çêkoslovakyaya şoreşgêr wan hêstirên kêfxweşiyê barandin, ketin govendê û qîriyan, “şukir ku me xwe li welatekî cîhanperwer gîhand azadiyê.” Lê hêstirên kêfxweşiyê bûn yên poşmanî û rûreşiyê dema hogirên cîhanperwer, polîsên Pragê, gotin wan ku bila yan di cîh de bi xwe bilêtên xwe bikirin, xwe têxin hindir firrokekê û li şûna ew jê hatî vegerin, yan jî ew ê wek girtî li şûna ew jê hatinî bêyên vegerandin. Di nav ewrên li ser bajarê Praga alsor de her çar havalan li çavên hev nihêrîn û nuha êdî, piçekî be jî, fêr bûn ku ramanên di pirtûk û belavokan de ne wek realîteya siyaseta cîhanê ne, ku ew wek erd û asîmên ji hev dûr in. Bibexşîn, Apê Zirrikî, bibexşîn! Heke tu îroj zindî bûyayî min ê xwe li te bigirta û bihatama da ku xwe bikim xweliya bin lingên te û lêborînê ji te tika bikim.
Çima em ji şaştiyan fêr nabin, ne ji yên xwe û ne jî ji yên komên din? Em ji şaştiyên yên wek Çê Gîvara jî fêr nabin. Erê, Çê şêrê şoreşgêran bû. Wî jiyana xwe ya tiji şadî li şûn hîşt û xwe “ji bo berjewendiya belengazan” kir êzing. Ber bimire, ew bi rastiya li holê hesiya, lê çi bike, mirina tal xwe dabû ber dêrî, çi çare êdî nemabû.
Me çiqa ji Çê hez dikir; nakeve aqilan! Em diqîriyan: Çê, Çê, Gîvara; Ho, Ho, Ho Çî Mînh! Me çiqa keser kişandin, çiqa hêstir barandin dema Çê dan kujtin! Ber bimire ew rojekê ji kerban re giriyabû û gazinc kiribûn ku “çawa hişk in serên gundiyên Bolîvyayê!” Çê xwe cîhanperwer dizanibû, wek şorêşgêrekî Emerîkaya Başûr, lê dû re pê hesiya ku tenê gelê welatekî dê bikaribe şoreşa wî welatî bi ser xe û ji ber ku ew bi xwe arjantînî bû, ne bolîvî, xelkê Bolîvyayê piştgiriya şoreşa wî nekirin. Çê bi serhişkî çirûska şoreşê di nav çiyan de zindî hîşt ta ku rojekê şivanekî bolîvîyî kal çû cem leşgeran û şûna veşartina wî û hevalên wî ji wan re aşkere kir. Dema zabitê leşgeran şivan hanî ber Gîvarayê brîndar wî ji kalê şivan pirsî, “Malxirabo, ma ne ez ji bo azadiya te şer dikime; te çawa ev yeka hanî serên me?!” Kalê paş stuyê xwe xurand, li erdê nihêrî û gotê, “Tu dê min ji çi azad bikî, Gîvara?! Te û leşgerên dewletê jiyana me herimand. Hêviya min ew e ku ez ji her du aliyan jî rizgar bibim. Ji roja ku we teqeteqa tifingên xwe hanî van derdoran û vir de bizinên me nema êdî şîr didin, guhanên wan ji tirsê hişk bûn.” Agir ket kezeba Gîvarayê mezin û çavên wî yên reşbelek tiji hêstir bûn. Wî kesereke kûr kişand û bi xwe re got, ber dest bi şoreşa Bolîvyayê bikim divabû min hevaltî bi yên wek kalê re danîbûya; ne tenê li ser kaxezê, lê di pratîkê de, bi kirinê.” Dû re, bêyî ku li ruyê serleşgerî binihêre, gotê, “Ez ji bo mirinê amade me, zabito. Fermanê bide, bila daxwaza serokên te wînin cîh.” Zêbit jî dizanibû ku peyayên wek Gîvara her roj ji dayan nabin; wî di kûraniya dilê xwe de meraq kir, xweziya ji destên wî bihata ku bikaribûya vî ciwanmêrê jêhatî ji mirinê biparêze, lê hat bîrê ku ew leşger e û leşgerên baş nafikirin, tenê daxwaza serdarên xwe bi cîh dikin û wisa jî bû. Serleşger kelpetanê di dest hukûmata xwe de bû û hukûmeta wî jî bi encama mêjiyekî biyanî dilipitî: CIA. Livandina destan bi daxwaza mêjî cîh digire û livandina kelpetanan bi ya destan.
Lo hişên min dîsa ji rewşa ez tê de koç kirine û di nav ramanan de avjiniyê dikine! Kêzikeke reş min dîsa li rewşa min vedigerîne. Kêzik di rê de ye, weqa dilşad xwe li ba dikêye. Çima na? Zikê wê têr e û ji nuha ve kurmikek ji bo xwarina navreyê di dêv de ye. Li van doraliyan her tiştê dilipite ji bo zikê xwe têdikoşe; têrkirina zik yekem amanc e. De çima min li şûna xwarinê daye dû ramanan?! Heke zik ne têr be mêjî dê di rewşek aloz keve. Mêjî tevdêran ji bo têrbûna zik dike çimkî dizane ku zikê birçî nedikare mêjiyekî zîrek zindî bihêle. Mêjî dike ku zik birçî nemîne û zikê têr jî wê tevdêrê dike ku xwîn bi şêweyeke rêk û pêk li mêjî belav bibe. Bi encama vê proseyê yek bi yê din disekine, her du bi hev û din ve dihên girêdan.
Wey bavo! Ev çi ye! Ez ji çavên xwe bawer nakim! Kengerûyek3 li ser doça xwe ya qalind û dirêj rûniştiye û di nav destên wî de tiştek heye, geh pê ve dinihêre û geh jî gezê lê dixe û bi dilşadî di nav diranên xwe de dihêre. Ez û lêwir kûr-kûr li çavên hev dinihêrin. Çavên min wî dibirrin û mêjiyê min biryarê digire ku hêrîş bikim, xwarina wî ji destan derînim û têxim devê xwe. Zikê min birçî ye; tiştek nedikare min rawestîne. Ez ji wî mezintir im, xwarina wî heye, ya min tuneye.
Lawirê kukim xwe ji ber min badide, wekî ku bibêje “Dest ji min berde û bi riya xwe ve biçe, ez naxwazim bi te re şer bikim;” Iê ew çi bike jî ez êdî nedikarim xwe ragirim. Av bi devê min ketiye, xwarin nêzik bûye; ez ê dîsa hêrîş kim. Aaax bavo, ax! Va çi ecêb bû?! Wey lawiro tu xêrê ji zarzêçên xwe nebînî! Ma kirinên wilo çi caran bûne! Dema min dest avêt xwarina wî, ew li ser her du lingên xwe yên dirêj û doça xwe ya qalind sekinî, xwarin kir destê çepê û bi yê rastê kulmek avêt min, li ser erdê ramedandim, di bin çavan re li min nihêrî, gezeke din li xwarinê xist, ez li ser piştê hîştim û çû.
Ez ê ji xwe re piçekî di siya dara han de vêsî bikim. Bibexşîn, kengerûyo! Min şerê xwe di te da, xwazt pariyê li ber devê te ji te bigirim, û dema te li min xist min gotinên xirab ji te re kirin. Erê, li min biborîn; tu ji me çêtir xwarina xwe ji xêrnexwazan diparêzî. Dayên me mirîşk xwedî dikirin, ew qelew dikirin, lê pirraniya hêkên mirîşkan û goştê fêrîg û dîkên me diketin zikên cendirme û mamûran. Ew dihatin û di hindir odeyên gundên me de rolên padîşahan dilîztin. Cendirme cot bi cot dihatin, bi hespên xwe yên zexim û çeleng. Ew di odeyên me de rûdiniştin û hespên wan jî di axuran de ceh û kaya lawirên me dixwarin. Me potînên cendirmeyan ji lingên wan dikişandin, sabûn dixist nav destên wan, ava misîn ya ku zivistanê germ û havînê sar bû li destên wan dikir û destmal ji ser milên xwe dikişandin, dixistin destên wan. Cendirme li ser doşegên me rûdiniştin, me balgî û yastiqên xwe di bin pî û piştên wan de bi cîh dikirin. Ew hukûmet bûn, qanûn bûn; erê, cendirme wek Xwedê û em jî wek berdest bûn. Me dida şopa mirîşkên xwe, çawa ku xelasiya me ji cendirmeyan tunebû, ya wan jî ji me tunebû; me ew digirtin, stuyên wan didan ber kêrê da ku dê û xûşkên me wan birûçîkinin, pak bikin, bikelînin û carine di rûn de biqewirînin, hêt, sepet, dil û kezebên wan bidin ser siniya tiji gêrmî, yan têxin nav tirşika nokan, ewêneyan, holikan, bamiyan, yan nav êxnî û lebeniyê. Cendirmeyn nan û şîva me dixwarin, hêdî-hêdî, bi qurm û çînik; erê, bi usûl dixwarin cendirmeyan. Li dû xwarinê misîn, sabûn, êleganî û destmal dîsa dihatin ber lingên wan da ku ew zehmet nekin û ji şûnên xwe nelivin. Dû re, ger havîn bûya zebeş û kelek ji wan re diketin siniyan, ger payîz bûya tirî; û dema zivistan û biharê misînên çayê, yek li dû yekî, dihatin ber devên cendirmeyan. Wan dixwarin û vedixwarin, gundiyên belengaz jî av bi devên wan diket. Pirr caran cendirme ji bo keyfê, yan bo têrkirina zikên xwe û hespên xwe, bi ser me de dihatin, lê gellek caran jî ji bo karên xwe wînin şûnê, yan ji bo “alîkariyê” ji hukûmetê re berhev bikin. Carine jî ew tev xêzeranên xwe yên ku dibirûsîn dihatin çimkî gundiyên me dîsa li hev xistibûn, serên hev şkandibûn, hev û din rezîl û riswa kiribûn. Cendirmeyan ew dikirin bin feleqeyê, yek li dû yê din. Lingên wan radibûn jor, kûnên wan belot dibûn û qîrîn ji zengilokên wan dihat der, bi dilekî şewitî bang dikirin, “Ez di bextê bavê we de me, bese, li min mexin; ez gûyê we dixwim, mîza we vedixwim, bese li min mexin.” Û cêndirme bersîva wan dida, bi zimanê hukûmetê, “Ez ê di jin û maka te nim ger tu nebêjî şeşara te (kêra te, çoyê te,...) li ku ye.”
Gundiyên me dema li hev dixistin her şêwe çekên li nik wan hebûna bi kar dihanîn, û ger dabençe, xencer, misas, milêv, kureg û ço li holê nebûna, wan kevir û kêseg diavêtin hev. Gundiyên me li hember hev bêtirs bûn.
Di wan rojên ku gundî û rêncberên welatê me tê de gûyê cendirmeyan dixwarin, mîza wan vedixwarin; hêk û goştê mirîşkên xwe li şûna ku ji bo zarokên xwe bikin şîv dikirin zikên wan, zanayên me belavok li ser cîhanperweriyê dinivîsandin, didan zarokên xwendegehên bajaran yên ku ew zû dixwendin, di cîh de didan hevalekî ku ew pê bawer bûn, yan dişewitandin. Şoreşgêrên me bi navê “karkerên cîhanê” belavokên xwe dinivîsandm, lê hay ji gundî, cotkar û rêncberên me nebûn, ewên ku li serên hev bû bûn bokeyên wêrek, lê li ber du cendirmeyan dibûn pisîk. Wan kulav û nivînên xwe difirotin da ku bertîlan bidin mamûran, parêzgeran li dij hev û din bi kar wînin û dadmendan razî bikin. Û li dû ku bi encamê li erdê reş diman, bi hatina mewsimeke din re her tişt ji xwe bîr dikirin û ji nû ve dest pê dikirin, xwîna hev vedixwarin, mîza cendirmeyan,...
Ji bo doz û daxwazên gelên din çavên me bû bûn tas, lê ji bo rewşa gelê me kor bû bûn. Me belavokên xwe dixwendin; hindik dima wan ji ber bikin. Me digot em ê karkerên cîhanê bi yek kin, welatên bindest rizgar bikin, milletan ji dîktatoran azad bikin, di wê demê de ku bav û ap û xalên me, gundî û cînarên me xulamtî ji cendirme û mamûran re; û day, amojin, xalojin, xûşk, dotmam û jinên gundên me jî ji mêrên xwe re, dikirin. Me karê cîhanperweriyê dabû ser milên xwe, dema ku diyên me bû bûn karxaneyên çêkirina zarokan, zarokên poz bi lîk, dest bi qilêr, zikbirçî û nisax, zarokên ku bêyî lênerîn û perwerdekirin mezin dibûn, da ku li dij hev bibin dijmin, ji cendirme û mamûran re bibin kole. Zaroyên ku fersend bi dest dixitin û pênc sinifên xwendegehê bi seri dikirin jî hema di sinifa şeşem, yan heftem, de dibûn cîhanperwerên “devrimcî” yan “sewrewî.” Di eynî demê de xûşkên me çardeh salîn dihatin firotin û hîn bi xwe zarok bûn dibûn dayikên zarokan. Em kor bû bûn û qe nedihat bîra me ku yê bixwazta gelên cîhanê azad bike divabû berê bav û bra, day û xûşkên xwe azad bikirana, ku yê bixwazta karkerên cîhanê bi yek ke divabû berê ap û bavê xwe bi yek kirana, cotkar û rêncberên du-sê gundên devera xwe li gel hev bikirana dost. Me tew rewşa keç û jinên welatê xwe jî bi bîr nedihanî. Keçên welatê me jî, wek lawan, ji zarotiyê bêpar bûn û hîn zarokên çardeh, panzdeh, yan şanzdeh salîn bûn neçar diman şeqên xwe ji mêran re ji hev vekin da ku li ser hesabê jan û êşa hest û bedenên xwe keyf û daxwazên wan bi cîh wînin. Day û xûşkên me bi berbangê re radibûn, hevîr distiran, çirpî dicivandin, agir vêdixistin, nan dipêjandin, taşte amade dikirin û ji mêran re dibirin. Ji wê de rêxa ji bo çêkirina tepikan kom dikirin. Wan mû dihûnandin, tevin radixistin, teşî dirêstin, navre û şîv çêdikirin, kinc dişuştin û di tarîbûna şevên zivistanê yên dirêj de nedikaribûn ji ber girî û qîrîna zarokên nexweş, yan mêrên berzikbirçî, têr razên. Dayên me pale dikirin, mirîşk xwedî dikirin, dewar didotin, dew dikilandin,... Em bi qurbanên day û xûşkên xwe bin, bi dora wan re bigerin. Dayên me em azad hanîn cîhanê, lê em bi encama bêçaretiyê û tarîtiyê gêj bû bûn, yan di nav helwestên biyanî de ketibûn xewn û xeyalan. Heke piçek ronahî di nav gelê me de xewan bibûya jî, me xwelî diavêt ser wê, me qerf û henekên xwe pê dikirin: Me ronahiya navxoyî wek “şevreşiya paşverû” bi nav dikir.
Diya min çardeh zarok pêşkêşe civata Kurdan kirin, lê jiyanê tenê çel û çar sal dan wê, çel û çar salên tiji jan, hêstir, kul û keser. Ez yek ji wan çardehan bûm û ji çakbextiyê law bûm, lawekî ku ji dest hat xwe ji bavê xwe bidiziya da ku bibe cîhanperwer. Sal derbas bûn, ne min cîhan azad kir û ne jî wê ez.
Dayê, şîrînê dayê! Baş e tu nedizanî kurê te li vê çolê, di nav cinawiran de, wenda bûye! Bila ez kulavê bin lingên te bûma; heyf e ku dayên wek te lawên wek min bidin cîhanê, jînê têxin giyanên wan!
Salên min panzdeh bûn dema hevalekî şoreşgêrî ji min mezintir karek da min. Divabû ez hinek belavokan bigihînim bajerekî din. Bi rê ve leşgeran trimbêla ez tê de rawestandin, kaxezên nasnameyê xwaztin û em velo kirin. Min zû tûrikê kaxezan, ber ji trimbêlê peyabim, avêt bin îskemeya şofêr. Ez çiqa tirsiyam! Ger ew tûrika hatibûya dîtin hezar sîlle, kut, pehîn û şiv ê di zêrzemînan de li bedena min ketibûna û heye ku çar-pênc salan bi wî temenî ketibûma girtîgehê. Dema ez gihîştim bajêr ji min re bû meraq ku tûrik vekim da ku bibînim ka li ser wan kaxezan çi hatibû nivîsandin; gelo layiqî ew qas êş û çar-pênc salên jiyana min bûna?! Vekirina tûrikên wisa ji bo me qedexe bû, lê min vekir. Di nav wî de nameyeke tiji silav û bi dehan belavok hebûn. Nivîsên di belavokan de bi durişmên wek “Karkerên Cîhanê Bi Yek Bin!” û “Em ê Li Dij Imperyalîzmê Bi Ser Kevin!” dest pê dikirin û bi sê-çar hevokên bi peyvên “bijî” û “bimre” bi dawî dihatin. Me di belavokên xwe de serê imperyalîzmê dişkand, dema ku gundiyên me bi keviran serên hev dişkandin. Belavokên di tûrik de xwe ji ser welatê me re çekiribûn, karkerên hemî welatan kiribûn yek, mala impiryalîzmê wêran kiribûn, cîhan rizgar kiribûn û “daxwaza gelan” bi ser xistibûn. Erê, di belavokan de gellek gotin li ser welatekî Emerîkaya Başûr jî hatibûn nivîsandin. Xweziya ez di wê çaxê de bû bûma çivîkekî beza da ku bifiriyama wî welatî û bidîta heke kesek li wir gelê min dinase!
De rabe birçiyê wendabûyî, rabe! Bi giriyê li ser rojên çûnî zikê te têr nabe! Kengurû jî ji gotinên te tiştek fêhm nekir, rebeno!

heci

Beş 4
Min xwarin bi dest nexist. Mirovê birçî nedikare dûr biçe. Ez dîsa westa bûm û divê car din di siya darekê de vêsî bikim, yan na, ez ê yekcar bêhêz bibim. Va germa dikare mêjiyê mirovî bihelîne. Siya darê min ji germê naparêze, lê nahêle roj min bi şewata xwe biqewirîne. Min hewcedarî bi ponijandina berdewam heye, mêjiyê min divê mijûl bimîne da ku nekeve xewê. Çi were serê min jî mêjiyê min divê hişyar bimîne. Raketina mêjî dê pergala min belav bike, dê min têxe nav tunebûnê û çiraya jiyana min bide vemirandin.
Mêşên bêbav li dora min vingeving in, dixwazine ji hebûna min sûdê bi dest xin; ne ditirsin, ne jî bi hêsanî rê didin pelixandina xwe; jîr û har in mêşên vir, tenê berjewendiya xwe didin ber çav; ne wek yên me ne. Mêşên welatê me çavtirsonek in, bêçare ne, kukum in. Li bajarên xelkê kew û çivîk di nav lingan de diçêrin, lê teyrên me?! Teyrên me di xewnên xwe de jî ji me bizdoyî dibin, ta dikarin ji me dûr difirrin. Ew ê çawa baweriya xwe bi me wînin, emên ku dijminên her tiştê xwe ne?! Em hêkên teyrên xwe dipelixînin, hêlînên wan tune dikin, çêlikên wan diqurincînin, bask û qanadên wan dişikênînin, û dema fersend dikeve destên me em wan hildiqetînin. Di stran û çîrokên me de gotinên Ii ser piling û hurç û xezal û gur û gakûfiyan hene. Lê îroj li welatê me tenê çend gur û xezal di derên ase de mane. Ger goştê guran bihata xwarin ew jî nediman. Li hin welatan heta bi kujtina maran be jî qedexe bûye, li hinekên din jiyan bi xwe! Gelo me maf hebe behsa “welatê xwe” bikin?! Em kî ne, em çi ne, em hene?! Bêguman e ku em hene! Ta ew roja ku dijmin xwîna me û em jî ya hev û ya lawirên welatê xwe birijînin kes nikare hebûna me înkar bike. Hebûneke wisa jî yek ji şêweyên hebûnê ye! Feylesofê frensî Descartes gotibû, “Ez difikirim, loma ez heme.” Xweziya ciwanmêrî her weha gotibûya, “Yê baş bifikire jiyanxweş e, yê şaş bifikire talihreş e.” Di vê rewşa kambax de min jî ponijandin divê. Heke baş neponijim mêş ê li ser hesabê bedena min dawetê bi rê xînin. Heta bi mêşan be ji bo hebûna xwe difikirin. Xweziya em jî hema wek wan bifikiriyana! Mêş hev nakujin, kok û rehên xwe înkar nakin, mêş MÊŞ in!
Erê, mêş MÊŞ in, Iê ez jî kurê bavê xwe me! Ta zindî bim û nefes di dev û pozê min re were der ew ê n’ikaribin ya mûriyan hanî serê marê har wînin serê min. Wa ye min çar ji wan bi carekê ve di navbera her du lepên xwe de pelixandin û bi herriya erdê destên xwe ji xwîn û hûrpizûrên wan pak kirin. Ez zû bi zû namirim; ta ez bifikirim, ez ê hebim. Bicehimin herin, mêşên bêwûjdan! Ez goştê we naxwim, hûn jî yê min mexwin. Canê min bi min şêrîn e, mêşino! Ez ne Eyûb im û ne jî sebra wî bi min re heye da ku bihêlim hûn min zindî bixwin. Wa ye ez di toto re derketime û hûn hêvî dikine min wisa bi hêsanî bikin rizqê xwe! Na, na, ez ne Eyûb im! Dizanim kurm ketibûn bedena hezretî Eyûb. Dema kurmikek diket, wî ew radikir û dîsa li ser bedena xwe bi cîh dikir, digotê, “ Bixwe rizqê xwe.” Çi dibêjin bila bibêjin; ez nahêlim mêş min ji xwînê hişk bikin.
Gelo ger hezretî Îsa di şûna min de bûya, wî jî dê mêş bipelixandana?! Bawer nakim. Ma ne ew bû yê ku gotibû, “Ger yekî sîlleyek li aliyê ruyê te yê rastê xist aliyê çepê bidê!” Li gor felsefeya xiristiyanî, wî xwe ji bo mirovan canfîda kir, bi mirina li ser xaçê mirovahî ji tawan û nerindiyên wan azad kir. Dikim-nakim nedikarim xwebêja vê gotinê di serê xwe pepûkê Xwedê de bidim pejirandin. Tênagihêm mirovek ê çawa razî be ku neyar wî li ser xaçeke textîn mîx bikin da ku Xwedê tawana gunehbaran, neyarên wî jî di nav de, bibexşîne! Bawermendên olên kevnar keçên qîz ji bo xudayên xwe dikirin qurban da ku Xuda wan ji tofanan biparêzin. Hezretî Îsa jî xwe kir qurban, na bibexşînin, bedena xwe kir qurban, lê dû re rabû asîmên, çû cem Xwedê, “Bavê li jor,” yê ku ji bo xatirê ciwanmerdiya wî û jana wî li ser xaçê hest kirî rûpelên stemkar û gunehbaran yên ku bi encama kiryarên nerind reş bû bûn ji wan re pak, gewrspî kirin. Na, na, heke hezretî Îsa îroj wek min wenda bû bûya wî dê mêş nekujtibûna. Lê hezretî Muhemmed (SELLELLAHÛ ELEYHÎ WE SELLEM) û kurmamê wî hezretî Elî (REDIYELLAHÛ ENHÛ)?! Gelo, ger ew di şûna min de bûna dê mêş bikujtana? Çawa na?! Ma ne hezretî cenabî pêxember di qewlên şerîf de yên ku ji devê wî yê bi misk û enber hatibûn der gotibû ku “Çav bi çav û diran bi diran e?” Hemorabî jî bi sedan sal ber hezretî cenabî pêxember (SELLELLAHÛ ELEYHÎ WE SELLEM) ew gotina bi xwe kiribû. Hezretî Elî (REDIYELLAHÛ ENHÛ), kurê eşîra Qureyşa Erebiye hîcazî, tew xwediyê şûrê çetelîn bû; ne mêş û ne jî bav û kalên mêşan ê bikaribûna nêzike siya bedena wî ya bimbarek bibûna. Lê Gandî?! Ger ew îroj li çola Xwedê wenda bû bûya û mêşan xweztibûna xwîna wî bimijin, gelo wî jî dê xwîna mêşan birijanda?! Na welle; wî mêrxasî dê bikira ku wan bi rihetî ji xwe bi dûr xe.
Ji bedbextiya Gandî bavê wî jî wek bavên Marks, Engels, Lenîn, Brecht, Kastro û Gîvara mirovekî bûrciwazî bû. Wî kurê xwe ji bo xwendina qanûnê rêkiribû Îngliztanê, li dû ku kurê wî sond xwaribû ew ê Ii wir bedena xwe bi bedenên yên mê neke. Gelo Gandî, kurê gelê Hindistanê, çima çû li Îngliztanê qanûnê bixwêne?! Heye ku ji bo fêrbûna dek û dolabên wan, da ku bikaribe bi eynî şêweyan gelê xwe ji bin lepên wan derîne. Gandî xwendina xwe kuta kir, hebkî ji xwe re li Ewropayê û Afrîkayê geriya û dû re li welatê xwe vegeriya; ne wek hin ronediyên ku dema welatên xwe li şûn dihêlin êdî Xwedê bi xwe jî nikare wan li wan vegerîne. Na, Gandî ciwanmêr bû û vegeriya Hindistanê, li wir kincên ewropayî ji xwe şeqitandin û cawê gelê xwe li dor bedena xwe gerand. Ew nermî û xweşiya jiyana ewropayî yên ku sinçiyên hinan xirab dikin û lingên wan li wir bi erdê de diqemitînin di nav kurtedemekê de ji bîra wî çûn û wî dest pê kir wek hemwelatiyên xwe yên belengaz bixwe, wek wan vexwe, û wî teşiya wan jî xist destên xwe, amancên wan jî kirin yên xwe û tev wan keniya û giriya ta ku êdî xelkê navê “Bavo” lê kirin.
Li gel ku Gandî kincên ewropiyan ji xwe danîn jî, wî ramanên hin feylesofên rojavayî di nav hişên xwe de bi cîh kirin. OIa Kurê Meyremê jî şopa xwe di nav bîrûbaweriya wî de hîşt. Yên wek me çi dibêjin bila bibêjin, Gandî xwe û zanibûna xwe ji bo gelê xwe bi kar hanî; ne wek hinan, yên ku gelên xwe ji bo mebestên xwe bi kar tînin. Gandî li dij rijandina xwînê bû, li dij şer û cengê bû. Wî ji gelê xwe re digot, “Heke leşgerên dijmin li we xistin hûn li wan mexin, lê çi caran bi ya dijmin mekin; daxwaza xwe wînin cîh!” Ew mirovê zana bi şev û roj diponijî. Min jî ponijandin divê. Heke ez ji mêşan baştir neponijim ew ê çermê bedena min mehf bikin, xwîna min bikişînin û goştê min ji hêkên xwe re bikin şûn û war.
Erê, Gandî baş ponijî û daxwaza xwe bi cîh hanî, Hindistan rizgar bû. Lê gelo dilşadbûna wî bi serxwebûna welatê bapîran çiqa dirêj kir?! Leşgerên Îngliztanê li welat û xwediyên xwe vegeriyan, Hindistan ma ji hindiyan re, ewên ku misas, kureg, tevşo, şûjin, xencer, şûr, rum û tîrkivanên xwe rakirin û li hember hev bûn boke û xwînxwar. Di nav wan de ewên ku nedikaribûn tiştekî têxin destên xwe devên xwe kirin zengilokên hev. Gandî giriya û hêstir ranewestandin ta ku ava çemê Ganga bi barana hêstirên wî û yên xudayan rabû û laşên dê û bavên mirovên wek Rajî ji dinnikên qertelan azad bûn, Iê rijandina xwînê domand ta ku Gandî nema êdî devê xwe bi xwarinê kir, biryar girt ew ê xwe bi birçîbûnê bikuje heke şerê di navbera bawermendên bi olên cuda de raneweste. Şer rawestiya, lê aştî li hesabê serhişkan nehat. Wan dest bi dek û dolaban kirin ta ku rojekê nezanekî nekes teqînî bi şeşarekê xist û ruhê Gandî ji giyanê wî yê bi çerm û hestî mayî bi dûr xist. Çiqa bi hêsanî mirov dikare bibêje: Yekî Gandî kujt. Zanayekî mezin û mêrxas yê ku jiyana xwe ji bo gelê xwe pêşkêş kir, bi şev û roj bi rewşa wan ve mijûl bû, ew kirin hindir dilê xwe yê gewre, xwe kir palasa bin lingên wan, Ew Kesê nerxbilind bi destê, na bi gulleyeke ku ji lûleya şeşarekê hatibû der, şeşareke ku titika wê bi tiliya mirovkêzikekî kûnbigûh hatibû kişandin, mir. Û gelê Hindistanê bi jin û mêr û zaroyên xwe ve, bi hindos û musilman û bûdî û fillehên xwe ve, bi hemî kom û komikên xwe ve, bi belengaz û bûrciwazî û dewlemendên xwe ve, dest bi girî kirin û giriyan û giriyan û giriyan; ma ji girî hêsantir! Û termê Gandî li ser êzingan vexistin, agir berdanê û lê nihêrîn. Bi sedhezaran mirov li dora alewiya êgir dest pê kirin devên xwe bilipitînin û vingeving bi wan ket, û dîsa giriyan, hêstir ranewestandin ta ku li şûna bedena Gandî mistek xwelî ma û mirovekî olê tiliyên xwe xistin nav xweliyê, tiştekî hişk ji nav derxist û di nav du tiliyan de rakir jor, raber xelkê li dor alewiya êgir civiyabûn kir, yên ku vingîniyek ji xwe derxistin, vingîniyeke ku çar milyon mêşên hingiv jî dê nikaribûna ji xwe derînin. Tiştê hişk gulleya dabençeyê bû, ya ku jiyana Gandî qurçifandibû. Hêstirên hindiyan hişk nebûn ta ku xweliya li şûna Bavê wan mayî ket nav ava çemê pîroz. Dû re her kesî xwazt tola miriyên xwe bigire, heyfa wan hilîne, û di nav kurtedemekê de ramanên Gandî ji bîr çûn û hindistaniyan dîsa devên xwe xistin zengilokên hev û din, ranewestiyan ta ku Hindistan bû du û dû re sê stanan. Rik û nefreta wan li hember hev hîn jî berdewam e.
Çi hatiye serê min! Ma ez ji ber xwe ve şerm nakim ku çûme di Hindistanê re derketime! Ma li welatê min çîrok neman ku yên biyanî tînime bîra xweye!! Şkeftên welatê min, çal, kadîn, bendek û tûrikên wê ji çîrokên babet-babetîn tiji ne. Haaa, erê! Ez dizanim çawa gihîştim Hindistanê. Ez li çareyekê digeriyam ku bikaribe min rebenê wendabûyî ji van mêşên bêbav azad bike, û min pirsîbû heke Gandî îroj di şûna min de bûya, gelo dê mêş bikujtana? Min bi xwe bersîva xwe dabû û gotibû, ku na, wî ciwanmêrî dê mêşên bêvc nehênciqandana û dê bêyî rijandina xwînê ew ji xwe bi dûr xistana. Nuha guman ketiye dilê min û ez n’ikarim ji bo va helwesta xwe sond bixwim, çimkî bersîva min tenê di teoriyê de heye ku durist be; Gandî di piratîkê de ne di şûna min de ye. Li milê din, li welatên wek yê min mirovên wek Gandî mezin nabin. Çawa ku hin babetên mitan tenê dikarin li beşine cîhanê dirêj bibin, wisa jî hin tîpên mirovan. Li welatine cîhana me carine wisa diqewime ku hevsarê karbidestiyê dikeve dest biyaniyan. Hindistan yek ji wan welatan bû, lê biyaniyên ew bi rê ve dibirin, li gel ku berjewendiya Brîtanya ji bo wan yekem amanc bû jî, wan jiyana hindistanî qedexe nekiribûn. Fersend ji bo yên wek Gandî hebû ku mezin bibin. Lê li wan welatên ku tê de kes û komên ji helwestên mirovahî dûr serdest bin pêşbirrî li yên wek Gandî, ber mezin bibin, tê girtin. Li şûna bizin lê biçêrin darên henarê dirêj nabin! Li warê gur lê serdest û fermandar bin berx nabin mîh.
De bes e min dema xwe bi Gandî re derbas kir, lo! Ne ew, ne Îsoyê Meyro, ne Hemoyê Evdo, ne Eloyê Têlib û ne jî Mûso dê bikaribin îroj min ji van mêşan azad bikin. De ez ê bikaribim di vê kelekela germa îroj de, û bi zikê xwe yê birçî, çi tevdêrê bikim?! Erê, min mêşine kujtin, lê her ku ez ji wan çaran dikujim, dehên din şûnên wan digrin; Xwedê mala wan bişewitîne! Ger ew fersendê bibînin û çavên min biniximînin ez çûm, mayîna min nema. Divê ez fersendê nedim wan, divê ez mêjiyê xwe mijûl bikim û baş biponijim. Li cîhanê tiştekî ku çare jê re nebe tune, lê bi şertê ku mirov bizanibe wê çareyê bibîne. Hele ez ji Apê “Marqîs,” na bibexşînin, ji birêzê hêja Karl Marks bipirsim; dibe ku di tûrikê wî de dermanekî li dij mêşên xwînmij hebe. De were Xwedêyo, were; were mekene û megirî! Ez bextreşê kukum, ronediyê nezan, dîwaneyê reben, belengazê bêwar, bêçareyê pêpûk, bêkesê wenda; de ez ê her sê bandên DAS KAPITAL ji ku wînim, di bin hêrîşa mêşan de çawa bixwênim û ji naveroka wan çito fêhm bikim?!
Lo ne min got! Heke yek bikaribe baş bifikire, ew ê zû-dereng rêçikekê bibîne û xwe ji tengasiyê derîne. Wa ye min xwe ji mêşan azad kir. Ew li dor min êdî sêreg bûne û dê nikaribin tiştekî ji min bi dest xin. Çepelên min, rû û lepên min, lingên min, ew hemî bi gerrekê hatine siwaxkirine. Çawa ku xaniyên me li welêt bi celbê dihatin siwaxkirin û bi wî awayî rê li kêzik û mişk û dûpişkan dihat birrîn, wilo jî gerreka kêleka çêm çermê min ji mêşan parast. Wey hezar rehmet li dê û bavê te be, Herr KIug, serpêhatiya te bi kêrî min hat.
Roja min û Herr KIug hev nas kir, em her du jî serxweş bûn; rastî ew e ku ez ser-reş û ew serxweş bû. Tevî ku ez çîrokan pirr zû ji xwe bîr dikim jî, serpêhatiyên wî ji min re hanîbûn ser zimên car-caran dihên bîra min û ya li bini yek ji wan e.
Rojeke ji rojên saleke şerê cîhanî yê pêşîn bîst û çar leşgerên almanî, serleşgerekî wan û deh peyayên afrîkayî ji gundekî diçûn bajêr dema ji nişkan ve vinge-vingeke bêyî hempa ji beşekî daristanê hat. Ew deh rêncberên afrîkayî yên ku hûr-mûrên leşgeran hildabûn ser milên xwe hema di cîh de barên xwe danîn û reviyan kêleka avê. Leşgerên alemanî li hev şaş bûn û hinan ji wan xwaztin tifingên xwe biteqînin lê serdarê wan nehîşt. Li dû kurtedemekê yên afrîkayî vegeriyan. Beşên bedenên wan yên tazî nuha bi tevahî bi celbê hatibûn siwaxkirin. Wan ciwanmêran kirin-nekirin ku bi lesgeran bidin fêhmkirin bila ew jî wek wan bikin, lê bêyî sûd; yên almanî ji kenan lal bû bûn û nedikaribûn tê bigihên çima van “reşikên nezan” giyanên xwe bi celbê siwax kiribûn. Vingînî her ku çû nêziktir û bilindtir bû ta ku carekê bi milyonan mêş ji nişkan ve li wan der bûn. Leşgeran dest pê kirin tifingên xwe bi kar wînin, lê ne gulleyan dikaribûn mêşan bikujin, ne jî dengê ji tifingan dihat mêş tirsandin. Afrîkayiyan xwe bi zik avêtin ser erdê û nelipitîn ta ku vingîniya mêşan êdî ji wan bi dûr ket. Yek ji leşgeran Herr Klug bi xwe bû, Ji çakbextiya wî ew zû bi tehlûkeyê hesiya, hema bi gihîştina mêşan re saqo bi lez ji xwe şeqitand, serê xwe di nav de veşart û her du destên xwe kirin bin zikê xwe. Herr Klug, sê hogirên wî, serdar û her deh rêncberên wan zindî man. Ji leşgerên zindî duduyan hema xwe bi zorê xuşandibûn bin laşên koma afrîkayiyan. Wek tê gotin, “ruh şîrin e.” Ew bîst Ieşgerên din fersenda xweparastinê bi dest nexistibûn, mêşan hemî qulikên di serên wan de xetimandibûn û jiyana wan bi hezaran kîlometir ji welatê wan dûr di va bûyera trajîk de qurçifandibûn.
“Mirovê zîrek ji şaştiyên xwe fêr dibe,” lê yê zanatir ji şaştiyên kesên din ïbretan werdigire; lê qoqî? Qoqiyên reben ne ji şaştiyên xwe û ne jî ji yên hevalên xwe fêr dibin tiştekî; ew her li dora çirayê diherin û dihên, xwe ji bo xatirê ronahiyê hema bêyî tevdêr dixin hindir qizêza wê û hêdî-hêdî dimirin. Lê ez ne qoqî me. Îspat: Min ji serpêhatiya Here Klug û hevalên wî ders wergirt û xwe ji mêşan azad kir, bi kêmasî bo îroj!