01-09-2008, 11:49 AM
|
#1 (permalink) | |||||||||||||||
|
Gorani lehçesi
Gorani lehçesi,bilindiği gibi kürtçe 4 lehçedir;
kurmancî,soranî,goranî ,zazakî 1. Yayılma alanları Gurani dili birkaç yüzbinlik (bugüne dek ne sayım yapılmış ne de istatistik veri olmuştur), Cogunun İran’nın batısında, Kirmanşah şehrinin kuzeyindeki Kuhe Şahan- Dalalü dağlarının yamaçlarından Irak sınırına dek uzanan bölgede yasayan toplulukar tarafından konuşulur. En önömli yerleşim birimi Gawhâra şehiridir. Sirwan nehrinin kollarından Zimkan’nın geçtiği vadıde kurulmuştur. Bir diğer grubu oluşturan Gurâniler daha doğuya yerleşmişlerdir, Dinavar'a yakın Kırmanşah şehrinin kuzey doğusunda, 40 km uzaklıktaki Kandula bölgesidir. Dil açısından gurânilere yakın olan Hawrâmaniler (bu lehçeyi konuşanlar 20.000 dolayındadır) Sanandaj/Sine şehrinin batısında kalan orta Zagros'ta yerleşiktirler. Kartalların gerçek bir yuvası olan Awraman Dağı (2.626m) Şahan dağ silselesinin yedincisidir. Hawrâmaniler iki kola ayrilir.. Luhon Hawrâmanileri, zincirinin güney batısında (en önemli köy merkezi Nawsudadır) ve Taaxt Haw- râmanileri dağların kuzeyinde ve batısında yerleşmişlerdir. En önemli köyleri Pâwa, Şaho, Hajij'dir. Diğer yakın diyalekleri konuşan gruplar, konuşanların saayisina göre en önemli olanları, Bâjalânilerdir (veya Boyaran yada Béjwân, Arapçadaki haliyle Bâjwân) İran'nın Kasr-i Şirin, Zohab, Bin Küdra ve Kratü bölgelerinde yerleşiktirler. Bu grubun önderleri Irak’ın kuzeyindeki Hanakan sehrine bağlı köylerde yaşarlar. Küçük bir grup ise Musul'a bağlı, Murat nehrinin doğu seridindeki köylere Dağılmislardir. Bu gurup yine yakın lehçeleri konuşan ve kakai aşiretlerinin oluşturduğu konfederasyona bağlı Şabak, Sali veya Sarliyya aşiretleriyle iç-içe yaşarlar. Şabaklar (10 ile 20 bin arası hesaplanir ) Ali Ras, Yangica, Hazna, Talâra gibi Musul'un kuzeyindeki Jabal Maklüb'a Doğru uzanan köylerde, Sarliler ise Aynı bölgede büyük Zab suyunun sağlı-sollu köylerinde ikâmet ederler. * Aynı derlemede bulunan bir önceki makalenin 2.bölüm 4. paragrafında bu sorun ele alınmıştır. Çv. Bâjalâniler, Sarlilar ve Şabaklar müslümanlığın Şii kökenli, içine kapalı Tarikatların, Geçmişte Ali ras (Kara Ali) olarak adlandirdiklari Iman Ali'ye özel bir bağlılık sunan gurupları günümüzdeki temsilcileridir. Bu tarikatların doktorinlerindeki ayriliklar olduk- ça karışık ve sorunsaldir. Yezidiler gibi bu aşiretlerin üyeleri açikça Kürtlerin giyisilerinden farkli olan araplara özgü giyisiler giyer, Arap-Müslüman İsimleri kullanırlar. Gurânilerin, Bajânilerin, Şabakların ve Sarililerin çoğunluğu - en iyi kaliteden -çifçi olup (tasarlama sistemleri gözle görülmeye deger ), isportacılik mesleğindeki yeteneklerinden dolayı diğerlerinden ayrilirlar. 2. İsim Gurân/ Gorân ismi Hazar denizi eyaletleriyle ilişkilidir. (Gilân’nın toponoisi herşeyden önce Gurâni bölgesiyle ilişkilenmektedir.) Uzmanlar, Gurânilerin ve Zazaların anayurtları ve akrabalarını Hazar denizi kıyılarında bulmaktadır. Zazalar batıya, Ermenistan platosuna Doğru göç ederken Gurâniler güneye, Zagros dağlarının orta kısımlarına yerleşeceklerdir, göçün hemen ardindan Kürtçe konuşan topluluklar tarafından istilaya ve asimilasyona uğruyacaklardır. Bitlisi Şerif han Şerefnamesinde (16 yy sonu 17 yy başı) Gurân adıni Ardalan (günümüzde Kordestan’ın ilçesidir) ve Kırmanşah bölgeleri halklarıni belirlemek için kullanır. 3. Dildeki Temel Özellikler Gurâni dili Ardalanli yönetici soyluların konaklarında, sairlerin kullandigi edebi bir dildi. Öylesine ki Süleymaniye'deki ünlü Baban sarayının sairleriyle başlayip geçtiğimiz yüzyilin başlarına dek sürmüstür. Yine bu dilde, bölgede etkinligi olan Ehli-hak ta- rikatina ait kutsal talimat ve yönergeler yazılmıştir. Edebi Gurâni dilinin fonetik açidan temel özellikleri sözcüklerin köklerinde bulunan y-,w-,h-, ses birimleriyle sürmektedir. Örneğin: Hawrâmâni lehçesinde, yawa - orge - arpa - *cew - *ceh wâ - uent - rüzgar - *wa - *heva-*ba wini - seng - kan - *gun - *xwin héla - oeuf - yumrta- *hak - *hek hw-temel gurubunun dönüşümü; w biçimindedir: Örneğin: Hawrâmani lehçesinde. ward-manger-yemek-*wer-*xarin war -soleil - günes-*roc -*ro X temel ses biriminin dönüşümü x-=h-biçimindedir. Örneğin : Hawrâmâni lehçesinde; har - âne - essek -* her - *ker Rd gurubu ise -rd=e biçimindedir. Örneğin Kandulai lehçesinde; zil - coeur - yürek -* zer - *dil Gurani dili’nın bazı lehçlerinde korunan majhul é, o sesleri Diğer lehçelerde kaybolmuş, yerleri genellikle i ve u seslilerince doldurulmuştur. Örneğin: Hawrâmâni, Kandulai, Fransisca, Türkçe, Zazaca, Kürtce; Héla - Hilâ - oeuf -yumurta-hak - hek gos- gus- oreille -kulak -gos-goh Fonolojik sistemi Kürtçe’nın, özellikle merkezi Kürtçe’nın fonolojisiyle benzesmektedir. Vokalik sistemde, uzun vokaller oldukça zengindir. Ses tonu yani vurgular, haraketlilik (degiskenler) temel rolü oynar, belirleyi bir işlev yüklenir. Dilde zamirlerin yapısi, cinsler (erkek-Dişi) ve hallerde (Doğrudan egilimli) normal olarak farkedilebilmektedirler. Lehçelerin Çogunlugunda belirlyi son ek kullanilmaktadır. Erkek -aká Dişi -aké Ve geniş olarak adıllarla bağlıdırlar. Erkek tekil-harakâ-1'ane-essek-herik-kerek* Erkek çoğul-haraké *monkerik-kerami Dişi tekil ve çoğul-mahara-ké-1/les anesse (s)- esekler (obl.)Erkek tekil - har-akây Erkek çoğul - har- akâ Dişi tekil - mâhara-ké Dişi çoğul - mâhara-kâ Doğrudan durumlarda belirsizlik soneki Erkek tekil; ew çoğul: -é dir. Örneğin: hár-ew *her hár-é *heri Dişi tekil- a çoğul-é'dir. Örneğin: mâhár-a , mahár-é (obl.) Erkek tekil, éw çoğul -â Örneğin: har-êw, har-â-*her-*heri Dişi tekil -a êwa çoğul -a Ezasarin yapısinda bir farklilik gözlemekteyiz. Belirtici sıfatların bileşkenleriyle, si- fata bağlı ezâfa -i /-y olarak görünmektedir. Örneğin: Kıteb-ew-isiâw -un livre noir- bir siyah kitap. Aynıyet gösteren İsimlerin bileşkenleri zamire bağlı ezafa da- u/-w olarak belirmektediktedir: Örneğin: kârda-w kur -aka -y =le coeteau du garçaon= oğlanın bıçağı Kinâé- ewa -w sân -i=la fille du roi =kıralın kızı das- u wéw = ma propre main =temiz elim. Belirleyici İsimlerin sıfatla birleşkeni halinde ayrıca "özgür çekim" biçimi de vardır. Bu halde İsim belgeçe "a" ile bağlıdır, tek heceli sözcüklerin kökleşmesi ile dogal sıfatsal elemanların üzerine kurulmuştur. Örneğin: Hawrâmi lehçesinde Kıteb-a- siâw- aká =lelivre noir =siyah kitap *Kıtabu siaw adâ - pir - aké =lá veille mére =yaşlı ana *nena piriki â yan - â- gawr-é= ces veille maisons=bu eski evler = *boni verini. Şahıs zamirlerinde birinci ve ikinci tekil şahıslar min, to ve çoğul ema, sima çekimsiz olup , üçüncü tekil ve çoğul şahısların cinsiyeti ve çekimleri vardır. Şahıs zamirleri ‘ın son ekleri, -m ,-t,-s, -mâ- tâ-zilyetlik (Iyesi kenDişi olsun olmasın bir malı kulanmakta olan kimse, elde tutan, eldeci) ve dolayli, dolaysiz tamamlayıcılar işlevini doldurmaktadır.Fiiller iki kipe, sahiptirler. Geçmiş zaman kipi a seslisi haricinde Geçmiş zaman halinin köküne bağlı olarak gelişir. Örneğin: gelây gelâ /gel =gezinmek- *geyrayış Fârây fârâ /fâr =degistirmek - *virnayis (bedelnayis) Şimdiki zamanın ekleri genellikle. ma - / mi - m - dir. Örneğin: Bajalani lehçesinde: ma- kar-o=o uyuyor. Kandulâi lehçesinde:ma-kar-o=o uyuyor. Hawrâmâni lehçesinde:m-us-o=o uyuyor. Buna karsilik kar-o =o yapıyor. Bi-/b-örnek kipleri bütün lehçelerde bulunmaktadır. Dili, mis-di'li Diğer Geçmiş zaman belirten hallerde, Şahıs son eklerini tümü fiks olmayan fiiller sistemi ile ilşkilidir. Bir çok lehçede "ergative"hali; Örneğin: âkinâc -e -m -â di-en â =*Ena keyna mi diyaje voyais cette fille (literemanent-étant vue par moi) Bu kızı görmüsüm.(tarafından görülmüştür.) Garmâ kar- ake-s tâw-na-wa la chaleur a fondu le beurre (litteralement:-la chaleur, le beure par lui a été fondu-) Sıcak yağı eritti, 'yağ, Sıcaktan dolayı eridi.' Pasif olan ikincil bir çekim biçimi, temel hece’nın şimdiki zaman köküne katılımı ile biçimlenir. - iâ=Geçmiş zaman - ia=şimdiki zaman için kullanılır. Öyleki, bu fiiller geçişli fiiller gibi çekilir. Neden gösteren fiillerde şimdiki zamanın kökünden başlıyarak eklemlenirler. Geçmiş zaman için-(i) nâ, şimdiki zaman için -(i) n ekini alarak çekilirler. Örneğin: esây/es="avoir mal"=acı vermek. esna/ esn ="faire mal"= acı vermek (ağrıtmak) Alıntı... |
|||||||||||||||
|
«
Önceki Konu
|
Sonraki Konu
»
| Konu Araçları | |
| Mod Seç | |
Düzenli Mod
|
|
|
||||
| Konu | Konuyu Başlatan | Forum | Yanıt | Son Mesaj |
| Dİlİmİz KÜrtce | Ersin | Dirok | 16 | 15-11-2008 07:23 PM |
| Zimanê Kurdî | Albatros | Çandi Gişti | 4 | 26-06-2008 06:59 PM |
| Kürt dili 2 | Cıwann | Zimane Kurdi | 3 | 10-04-2008 09:18 PM |
| Kürt dili | Albatros | Genel Kültür | 10 | 12-01-2008 07:34 PM |
| Sorani lehçesi Türkiye’de | MÊVAN | Genel Kültür | 4 | 01-01-2008 08:46 PM |
Forum saati Türkiye saatine göredir. GMT +2. Şuan saat: 06:22 AM .
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
(Türkiye için GMT +2 seçilmelidir.)
