MÊVAN

Nivîskar û Kurd Qedrî Can
1911- 1972
Çîrok û gotar, helbest, werguhêz


Komkirin û amadekirin
Dr. Izedîn Mustefa Resûl
Dilawerê ZENGÎ

Werguhêz
Horamî Yezdî Dilawerê ZENGÎ


Pêşkêşkirin
Dr. Wehbiyê Şewket

Serecem
Çîrok û Gotar
Hawar hebe gazî li dû ye Hawar, Hejmar: 1, Sal: 1932, Rûpel: 5-6
Gundê Nûava Hawar, Hejmar: 2, Sal: 1932, Rûpel: 6
Silêman Bedir-Xan Hawar, Hejmar: 3, Sal: 1932, Rûpel: 4-5
Besreka Zêrîn Hawar, Hejmar: 5, Sal: 1932, Rûpel: 6-7
Hêva çardeşevî Hawar, Hejmar: 6, Sal: 1932.Rûpel: 5-6
Gelo ne wisan e? Hawar, Hejmar: 10, Sal: 1932, Rûpel: 2
Bihara Dêrikê Hawar, Hejmar: 13, Sal: 1932, Rûpel: 4
Şîna Xalê min Hawar, Hejmar: 22, Sal: 1933, Rûpel: 6
Sond Hawar, Hejmar: 35, Sal: 1941, Rûpel: 8-10
Guneh Hawar, Hejmar: 39, Sal: 1942, Rûpel: 6-8
Rojên derbasbûyî Hawar, Hejmar: 52, Sal: 1943, Rûpel: 9-10
Sehên zozanan Ronahî, Hejmar: 14, Sal: 1943, Rûpel: 11
Gulçîn Ronahî, Hejmar: 16, Sal: 1943, Rûpel: 5-8
Nêçîra Berazan Ronahî, Hejmar: 28, Sal: 1945, Rûpel: 5-7
Inqîlaba Sor ya mezin Ronahî, Hejmar: 28, Sal: 1945.Rûpel: 23-24
Serencam Roja Nû, Hejmar: 2, Sal: 1943, Rûpel: 4
Yaney Serkewtin Roja Nû, Hejmar: 19, Sal: 1943, Rûpel: 1
Muhra Suleyman Roja Nû, Hejmar: 39, Sal: 1944, Rûpel: 4
Roviyê Xapînok Xwendina Kurdî 1938, Rûpel: 45

Helbest
Hawar, Hejmar: 6, Sal: 1932, Rûpel: 2
Hesinker Hawar, Hejmar: 7, Sal: 1932, Rûpel: 4, 5
Di şorezarekê de Hawar, Hejmar: 10, Sal: 1932, Rûpel: 4, 5
Tabûta bi xwîn Hawar, Hejmar: 11, Sal: 1932, Rûpel: 6
Cegerxwîn Hawar, Hejmar: 12, Sal: 1932, Rûpel: 2
Xewna hişyariyê Hawar, Hejmar: 13, Sal: 1932, Rûpel: 2
Dadê Hawar, Hejmar: 14, Sal: 1932, Rûpel: 3
Cuhaba lawanî li diya Hawarê Hawar, Hejmar: 20, Sal: 1933, Rûpel: 11
Reşbelek Rojnameya Roja Nû, Hejmar: 1, Sal: 1943, Rûpel: 2
Şîn li ser giyanê M. Seyda Rojnameya Roja Nû, Hejmar: 18, Sal: 1943, Rûpel: 4
Rêya Teze Ronahî, Hejmar: 26, Sal: 1944, Rûpel: 17
- Şêr hat welat.
- Şêrê welat... Barzanî hat Kovara Hêwa. Hejmar: 4. Sala: 2an. 1958. Rû- : 76, 77
Begê axir-zeman Kovara Ronahî. Hejmar: 5-6. Sala: 1ê. 1961. Rûpel: 33, 34
- Gula Sor.
- Niştiman birîndar e. Kovara Gelawêj. Hejmar: 8. Sala: 1947
Serokê Kurdan… Berzanî
Şîna pêşiwa - Serokê cemhûriya Kurdistan
Ez diçim Mosko
Heyva sor
Çardeyê Gelawêjê Kovara Hêwa. Hejmar: 3. Sala didiwan. Rûpel: 49- 50
Karwanê me Ronahî, Hejmar: 1. Sala yekê, 1960. Rûpel: 51
Name bo êstgehê radyo Tehran Rojnameya Azadî. Hejmar: 46. Sal: 18.12.1959
Cejna Oktober
Li zîndanê şoreşa me
Şîna Celadet Bedir- xan

Werguhêz
Tayek porê spî Ronahî, Hejmar: 13, sal: 1943. Rûpel : 7
Di welatê Zembeqê gewir de Rojnameya Roja Nû, Hejmar: 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12- 13, 14, 16, 17, 19, 20, 24, 25, 40, 41. Sal: 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1943, 1944, 1944. Rûpel: 4, 4, 2, 2, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 2, 4, 4, 4, 4

Cendekê d’ vê gorê de
Zor nazik û ciwan e
J’ Dêrka çiya ê Mazî
Navê wî Qedrî Can e
Hezar xweşî l’ gora wî
Hozanekî Kurdan e
Welatparêzekî qenc bû
Rohsitîn jê girt can e
Gorê xiste zikê xwe
Ew jî kire qurban e
Ji pişta me Kurdan çû
Ev zana ê Zeman e. *

Nivîskarê Kurd Qedrî Can - Çîrok û Gotar

Çîrok û Gotar

HAWAR HEBE GAZÎ LI DÛ YE
Ji bona brayê min Osman Sebrî
Şevke tarî. Çav çavan nabîne. Qeşa erdê wek gîzanan lingên min ên xwas dibire. Bayê reş carnan dikeve guhekî min û di ê din ra derdikeve. Qet nizanim ko li kû me? Heyîna xwe bi lêxistina gopal li erdê dizanim. Ev çend rûj û şev e bi vî awayî diçim, dawî nayê, ji welatê berf û bagerê xelas nabim...
Belê, îşev jî wek her şev tarî ye. Berf û bager ji awakî li min dide; Sar e, dicemidim. Tewş e, livîn di min ne ma, deng ji min dernayê. Tinê sê dengan min kire gazî û hawar!…
Gelo, ev xewn e? Çavên xwe vedikim, bawer nakim. Lê dizanim ev deng, dengê kurê min e. (Bavo! Bavo! )
- Ha kurê min, ez li kû me?
- Bavo! bavê min li mal e, çima çavê xwe venake?
Dîsan bi tirs ko min çavên xwe vekir min dît ez li mala xwe, di nav zarowên xwe, li cihê xwe me. Kurê min (Hîmgiran) li ber serê min rûnişt û got:
- Bavo, gava ko romo welatê me dişewitand tu hê li kir buyî, ji ber vê yekê me xort û canan hevdu girt û dijminên xwe qels kir, me welatê xwe ava kir. Divêt ko bavê me jî bihata; Lê te xuya nekir, ji xwe min xewna te jî dîti bû ko tu di tengasiyê de yî; tu li me ”Hawar!” dikî...
Min şal û şapikê xwe tev şidand û ça û zinaran derbas kir, ez hatim. Min dît ko bavê min ji serma û pûkê qefilîye; dilê te tinê davêt; Hema min bavê xwe girt û pirtûgên xwe lê şidand û me rêya mal girt. Ev çend rûj e em hatine; Dê rabe; Îcar tu me bi jîn ke!
Jîyîn çiqas delal e
Di nêv bav û biran de.
Dil heye ko ne nale
Ber birînên riman da.
Ev birîna riman e;
Barekî pir giran e;
Kezeb, gurçik ne mane,
Li pepûkên Xwehan da.
Hawara me vaya ye,
Xewa bêkêr bela ye,
Qet şik têda ne ma ye,
Di gotinên yaran da.
Hawar, Hejmar: 1, Sal: 1932. Rûpel: 5, 6.

Gundê Nûava
Avên herikî... Bax û bexçe... Di nav van bexçeyan de her texlît darên biber, li ser van daran ji her cisnî çivîk pev diçin û bi her zmanî dixwînin! Ji van çivîkan a ko kezeba min dişewitîne û hindir li min diperitîne; şalûl e. Bejin û xwendina wê ruhniya çavê min û qînata dilê min e.
Gundê me di nav van rezan ji panzde malan heqid daniye; wargeê me, mezela civata gundê me ye.
Paşîvan li ser wargeh, navrojan di nav mêrga rezê me de em dicivin. Pirs û galgalên me teva pev xweş in.
Kula welat, çima holê giran û ji bîr na be? Heta niho me digot: Em bê der û poxan in, ji lewre hergav birînên me diaxivin û ji hesreta erdê, û kalan û bavan em dîn dibin, vêca me çi divê? Gund gundê me, bexçe û baxên me. Tekûz e, hertişt, hertiştê me!
Ma qey wisan e? Carekê werin, hindirê min verojin, dilê min jê derînin û bi kêreke tûj çînî çînî bikin, wê gavê ev çînîyên dilê min ewê bêne peyivîn û pê re bêne girîn. Lê dizanim hon xwe nagirin, hêstirê çavên we, ewê çemê Amêdiyê derbas bike. Şûnda honê bizanin ko ez ne tenê dilketiyê xweşikiya şalûlê me. Ez dilketiyê dengê wê me jî ko jiyîna me ya der li der di nav nikilên xwe da tewtew dike û bi vê dawîkilamê dawî tîne.
- Xweyî bin li gundê Nûava, gundê we, mizgîn û hawara bajarê we!!!
Hawar, Hejmar: 2, Sal: 1932, Rûpel: 6.

Silêman Beg Bedir-xan
Silêman beg, kurê Xalid beg Bedir-Xan e. Di (1890) mihaciriyê de hatiye dinê, li Stenbolê, di Siltaniyê de xwendiye, xortekî jîr, eqilmend û delal bû, ji miletê xwe gelek hej dikir.
Vê paşiyê yekî ji hevalê min ji min re şihreke wî da bû. Ev şihr li ser Kurdistanê, li ser welêt hati bû nivîsandin. Min jî bi vê hêncetê dil kir serhatiya Silêman begî di vê kuncikê de vejînim û pêre navê wî ji winda bûnê xelas bikim.
Hejkirina welatê wî jê ra bû bû îmanek. Herwekî- di şihra xwe- di beyta jêrin da dibêje:
Hiba welat ji îman e
Ax Kurdistan! ax Kurdistan!
Hesreta welat, jê re bû bû kulekî mezin:
Eşqa welat dil şewitand
Can û ciger tev peritand
Her çend welat biyaniyan lê xweş dihat. Lê halê zozan bi awakî din didît:
Herçî welat wek şekir e
Halê zozan şîrîntir e
Gava ev ax û kesera ha ji dil hat û di şihra xwe da:
Sed ah! destê firqetê
Sed ah! ji bo vê hicretê
Nivîsand, kesî lê mêze nekir, qerara xwe a dawî da:
Heta kengî vê xurbetê
Da em biçin nav miletî
Û bêtirs çû nav welat, heval û hogirê xwe.
Ji bona dîtina welat, wî cehd kir. Xwedê jî jê ra miyeser kir. Di nav xortên Kurdan da ruhê Kurdîtiyê tehimand, ji wan re xwendin û rêya rast nîşan da. Lê, hezar esef xwedê pê ra nebir serî. Emrê wî di wê rêyê da nîv qurmiçî bû, bû qurbana gula tirka, rûviyê wî li ser sungiyê tirka geriya...
Belê, Silêman beg bi ciwanî serê xwe di rêya welat de da. Bîst û du salî bû. Lê, hesreta welat pê ra ne ma. Digel vê qasê rêya xwe ne qedand. Lê bi nêvî kir, fikr û serhatiyên wî ji bona xortên Kurdan, bû dersek... dersek bi ibret.
Îro xortê me yên ko Silêman begî dinasin hemî jî bi serê wî sund dixun û dixwazin wek Silêman begî di rêya felata welat da bixebitin. Ger wê rêyê ne qedînin jî tu beis ji aqibeta Silêman begî ra nine. Xwedê ki barana rehma xwe lê bike û me jî bi rehma wî şa bike.
Hawar, Hejmar: 3, sal: 1932. Rûpel: 4, 5.

Besreka Zêrîn
- Ji rêberê me ê gewre Qedrî beg re-
Besreka Zêrîn xerab û qotoyê Mekso şikest,
Tûrcela xopan bêkesma Bazbelek çû bûn ji dest
Baniya Kanîhinarê Dêrika rengîn bû mest
Meyperest bû bûn ji derdan rûj be rûj gazî dixwest.
Îro Meks; mîrê Besreka Zêrîn, ne hati bû dîwanê. Di aliyê malê da li ser kurkê qwîzîn rûniştî, serê xwe kiri bû nav kefên destên xwe, mat, ji xwe re texmînan dikir.
Xelkê malê bîr di birin ko tiştekî mezin lê qewimiye. Mîr madê xwe dikir, ji lewra tukes ne wêrî bû nêzîngî wî bibe.
Pêlekekê visan ma. Piştî gavekê ji vê bêhişiyê veciniqî. Simbêl keti bû dev; Çavên wî bû bûn wek kodikek xwîn; mûwên wî gijgijî, nola şûjinan...
- Deng li kurê xwe Şewl kir:
- Kurê min Şewlo, herwekî tu dizanî vê paşiyê, Mîrzoyê Burca Metînan bûye kelemek û ketiye çavê me. Bi ser da dixwaze xweha te Pîroz bi kotekî ji me bistîne. Ez, ko Mekso, Mîrê Besreka Zêrîn im û hetanî vê gavê min qehra tukesî ne kişand, ma ko ya Mîrzoyê Metînî… Tu bawer nakî, ev e reşbeleka wî :
Burca - Metînan 10- 7- 1200
Mekso!
Ev reşbeleka min a çaran û bizan a dawîn e. Heta niha te guh ne da. Xwedê mezine ji guhnedana vêya re? Ma qey tu bawer nakî ko ezê fermana Metînan li serê te rakim, ew Besreka ko pir li ber dilê te bihuriye ezê xanxerab bikim. Ew dotmîra ko tu hêjayî min nabînî ezê para dilê xwe bikim. Ko binêrim tu çi dibêjî?...
Mîrza Pîroz
* * *
Şewloyê Mekso bi kerbeke mezin xwend. Ev reşbelek çi bi bongî hati bû nivîsandin. Canê Şewlo ji nişka ve ricifî. Li bavê xwe mêze kir û got:
- Bavo! desthilanîn mifta xêrê ye, çêtirê vê tu dizanî.
Meks dîsan fikirî, dizanî bû ev ne pariyê daqurtinê ye. Êdin kişandina cila bê namûsiyê li serê xwe şerm dît. Çar neçar ji kurê xwe re got:
- Çekên xwe girêdin, her tiştê xwe tekûz bikin da ko îcar hustûyê Mîrzo di bin wî vekim! Reşbelekek bi vî lewnî ji Mîrzo re şand...
* * *
Mîrzoyê Burca-Metînan li ser reşbeleka Meks pir tehl bû. Bi carekê fermana Metînan li ser Besreka Zêrîn ve reşand. Dêrika çayê Mazî û Baniya Kanîhinarê di ber lingan de çûn. Ew xortên bi navê bazan dihatine gotin, xwe ji Tûrcelê beradan, li ber Metînan kozik vegirtin. Her du alî ketin ber hev. Şev dest pêkir...
* * *
Hêvîna dilê Mîrzo qeynata çavê Pîroza keçîn bû. Pîroz, li ser banê qesrê digeriya, dilê wê çargopal lêdixist, tengasiya bav û bira û pismamên wê jê re ne tu kul, lê xurtiya Mîrzo. Pîroz ji bona wê dilxweşîke mezin bû. Ji vî alî, wî aliyê qesrê ve diçû dihat; paçê hevirmiş wek pêlê behrê li ser canê wê pêl di bû; dilketiyê wê li hember, bi hêvîna wê ra diajot ser bav û bira û pismamên wê û ew dişkênandin.
* * *
Felekê berê xwe jê guherî bû; neçara Mekso ne ma; Besreka Zêrîn xera bû. Pîroza qîzîn biderda...
Êdin ji bona xwe jiyîn bikêr ne dît; Serê xwe li zinarekî xist û perçivand, mejiyê xwe teqand...
Hawar, Hejmar: 5, sal: 1932. Rûpel: 6, 7.

Hêva Çardeşevî
Hênîşka min li ser balgê, serê min di nav kefa destê min î paldayî, lingê min î rastê bi erdê ve nîranî; destê min î çepê li ser çoga lingê min î çepê bû... Jê pêve min xwe winda kir, hişê min ji serê min çû, ketim bajarê xewn û xeyalan.
* * *
Gava ko min li jêrê xwe, li deryayê mêze kir, agirekî bi gûr, pêtên wê hiltên û datên, çavên min jiber ruhniya wê vene di bûn; tîrêjan davêtin ronika çavên min...
Di nav deryayê de agir: agirekî wisan bi silorî... ma tu car tê bîra tu kesî? Min serê xwe ji deryayê bilind kir û li jor mêze kir. Hêvek çardeşevî... bi min re keniya û bi xapandina min re mizmizî... û got:
- Lo lawikê delal; ma ne ma tu ji vê bêhişiyê hişyar bibî? Ev qederek e ez li bende te me...
Tu diqefilî, min germî da te, bi germa min tu ji xirîna mirinê xelas bûyî. Dê rabe ji çêyiya min re berdêlvan bibe!
Lê tiştek heye divê ko ez jî veneşerim, min çêyê bi te kir ne ji bona te, belkî ji bona xwe...
Belê, Min tu dît nedît, bêhemdî xwe varqilîm. Bejn û bala te ez bêhiş kirim. Ma çiman nabêjim? a bê hiş ez im!... lawikê min, ez hêvîna te me!!!
* * *
Herê tê bîra min li min sar bû, diricifîm, dilerizîm...
Ew serma ne ji qeşa erdê, ne ji pûka berfê, ne jî ji borîna ba û baranê bû. Ew serma, ji bêkesiyê û ji rebeniyê bû...
Xwîna min hişk bûbû, hêvê ter kir û bi serda dibêjî ez, hêvîna te me.
Gelo ez çiyê wê bibim? Devê min nagere û hêv li benda cuhaba min e. Lo, Xwedê, ez çi vegerînim? ko hêva xwe dilxweş bikim.
Damarê livînê kete zimanê min, min dil kir dest bi galgalan bikim, Lê çi bibînim: min dît, ji qoziya bakur û roava ewrekî reş, bi mij û xumam bi lez û bez gihîşte ser hêva min. Gotina min di qirika min de ma. Hêv, reş di xeniqî...
(Ji xewê veciniqîm ).
Ax! Ax! Gewra min, rinda min, dilketiya min. Tu bi çi lewnî têî xewna min?
Ew ne xewn bû. Ew ne xeyal bû. Ew ne hêv bû.
Ew ser hatiyek qewimî; gewra min, rinda min, dilketiya min bû. Ewrê reş jî dizanim kî bû.
Mifsido, ewro! te destê min ji gewra min kir û gotina min a dawî jî, di qirika min de hişt.
Ez niho bi ax û keser, bi qîrîneke bilind diqîrim;
Şermesar im! gewra min. Ez jî hêvînê te, goriyê te, candayê te me! !
*Hawar, Hejmar: 6, sal: 1932. Rûpel: 5, 6.


Gelo ne wisan e?
Wê rojê min cilê xwe biri bû ser Cilşo, îro ez çûme bînim.
(Hawar) di bin çengê min da, ketim hundur, Cilşo ji min pirsiyar kir:
- Ew çiye di bin çengê te de ye?
Min weke her car ko ji her kesî re bi îftîxar dibêjim: Hawar e, kovara me a Kurdî ye.
Li wê derê cindîyekî kumsor jî hebû, li min mêze kir... mêze kir û bi zmanê xwe got:
Wellahî derew e, bîllahî derew e, ma çawan bi kurdmancî tê nivîsandin û qet ew kurdmancê ku binivîse heye???
Ev pirsên ha, çiqas giran, çiqas manadar û çiqas bextê meyê reş îspat dike.
Qirika min tijî girî bû, lê, gelek car, min ev pirsên ha, ji devê gelek merivan bihîsti bû. Lê çi bikim? ev kêmanî ji me ye, ji xwenda û mezinê me ye!
Ji wan pirsên wî cindîyî ez dikarim gelek mana derînim. Lê ezê bi yek du made ên vekirî derpêş bikim :
1- Mirovên Kurdmanc ko dixwînin, xudan îlm û xudan cih dibin, li paş xwe vedigerin û li jêr dibînin, ji bona ihtirasta xwe a şexsî û heywanî, li wî mîletî nabine xwedî û dibêje :
(Ez ne ji wî miletê Kurd im).
2- Miletê Kurd, di pê yî muslimanyê re, ji her miletan bêtir, dînê xwe ajotin ji murşîdê xwe û her çend miletên musliman hene, bi çavê birayên mezin li wan mêze kir. Lê sed esef wan bi çavên şefqetê li me mêze nekir in. Di heqê me da piropaxanda çêkirin, gotin: (Miletê Kurd ji taîfa ecina û mutriban e, qabiliyeta tu tiştî di wan de tune ye. h. d... (Heta piropaxanda di wan li miletê me jî tesîr kir. Ji lewra zana û mezinê me ji Kurd- manciyê dûr reviyan, bûne pêşdarê îlm û îrfan, mêranî û her tiştên miletê biyaniyan ).
* * *
Hezar şabaş û sipas ko êdin li her cî miletê me hişyar bûye û dibe. Kovar û kitêbên me bi zmanê me derdikevin.
Ji bona em miletê xwe bi xelkê naskirin bidin divê xortên me ji nezer û galgalên biyaniyan îbretê bigirin û xwe bavên guliyên dara milîetê û bi hejînin. Hawar gulîyek ji wê darê ye.
Hawar, Hejmar: 10, sal: 1932. Rûpel: 2.

Buhara Dêrikê
(Rûpelek ji bîra yekî dîl)
Buhara Dêrikê ji 25ê Şibatê dest pê dike. Lê, heta pazdehê Adarê baê reş merivan diêşîne. Ji xwe newala (Zinara sior) neba ji baê jêrîn pêve- ko ew jî ji behra sipî baranê tîne- tu baên din lê naên.
Ji ber ko birekên çiyan ji rojhelat, rojava û bakur da wek hêveke sê şevîn lê digerin û dora wê digirin.
Di paş van çiyan de Rêla çiyayê Mazî heye. Dêrikê pala xwe daye çiyan û berê xwe daye şorezara Erebistanê...
* * *
Gava buhar tê, xwîn li canê min vedigere. Jiyînek nuh jî pêre tê. Em, zaroyên dibistanê- nola dîlên ko ji çalan bi ser rûyê dinê dikevin- hol dibin bi ezmanan dikevin û çirivîtan didin xwe.
Em, bi dora Mamosteyên xwe dikevin; hinek ji me xwe davên hustû û destên mamoste, hinek jî rû û çavên wî maç dikin, destûra gerê jê hêvî dikin. Paşê em bi rê dikevin. Ma qey dibistan e? Na! Em ji hev belav dibin. Mamosteyê me, me wek çêlkewan ji binlat û zinaran derdixe; dixeyide tewş e, dikene rû dide me. Vêca em digihêjin nav baxçekî, li ser mêrgekê rûdinin, taştêya xwe dixun û dest bi lîskê dikin. Her kî ji me destdirêjî dike, Mamoste gopalê xwe diheziqîne, me ditirsîne û dibêje:
- Ez nabêjim kulîlkên xelkê me qurifînin, pê li çandinîyên wan mekin.
Şîretên dûr û dirêj li me dikir. (Eha min şîret got) Na!!! şîret ne ev in. Şîret ew e ko buhara sala çûyîn mifetişê kulî Arif Ebas beg- îro li Hesiçê ji bona felata miletê me rêberiyê dike- li me kir. Herê, şîreteke ko tu car ji bîr nabe.
Rojekê Arif beg em civandin, li me şîret kirin û ev çîrok pêre got:
- Hûn mêze bikin, jiyîn wek vê buharê delal û şêrîn e. Dil dixwaze ko em bi xweşiyeke geş bijîn. Ev jî bi xebat û destgirtina hev dibe. Qenc bala xwe bidinê, di zemanê berê da padişahek di nivîna mirinê de gazî zaroyên xwe dike û ji her yekî re darikekî biçûk dide û darê her yekî bi wî dide şikestandin. Şûnda qandî wan darikan qevdeqî çêdike û dide destê wan, yek bi yek. Ji wan yek jî nikare wî qevdê darikan bişkênîne. Hingî ji wan re dibêje (Hûn jî wisan in. Hûn jî yek bi yek têne şikestin, lê hûn gihiştin hev kes nikare we bişkênîne).
Arif beg li vir gotinên xwe qedand û bi çavên zelûl xatir ji me xwest, da rê û çû...
Hawar, Hejmar: 13, sal: 1932. Rûpel: 4

Şîna Xalê min
Di sisiyê Hizêranê de, li ezmanê Kurdan, tofanek 'ecêb qewimî; histêrkek pir bi şewq û pir bi nûr ji nişka ve rijiya, xîdî, xwe da riya dinyake din û ne hat!
Ji ber vî halê ko îro li dinya me ronahî kêm, hizin û milal zêdetir bûye; ehlê dunya Kurdan- nemaze rewşendar ji rewşa wî histêrkî- kezeb birîn û dil bi xwîn mane. Yek jê ez im; baxê giyanê min mij û xumama şînê girtiye; hindirê min ji xem û xeyalan can bi can zebûn û birîndar e.
Gelo çi bû? ma hîn dê çi bibe! Xalê min, welatê min, mamosta û rêberê min destê xwe ji min qetand û ket bin axa reş û sar. Hey wax! hey wax!
Xalê min ji bavan de xesmê min bû; lê roja ko ez agahî çêyê û xerabiyê bûm ew bû dostê min. Ji lewra ko miletperwerekî hêja bû... Tirsa bav û birê min, riya min li ser mala wî ne birî, tehdîdê mirovê min stewr man... min bi rûhê xwe ve ew diparast. Wî jî bi dilê xwe ve ji min hez dikir...
Gelo ji bû çi welatê xwe î buhiştîn terk kir, dest ji xaniman û şanişînê xwe kir û hat li van çolan û çiyan der bi der geriya? wî bi xwe ev pirs ji xwe ne kiri bû. Işqa miletî her tişt li ber wî bê qîmet kiri bû... Hati bû xebata welatê xwe, tola kuştiyê miletê xwe. Heyhat! Xwedê pê re ne bir serî, pêta agirê hindirê wî ew kuşt, mirazê wî bi wî re çû gorinê.
No! no! ne mirazê wî, ne ew bi xwe jî ne çûne gorinê. Mirazê wî mirazê me, mirazê gişkan bû. Ji lewra bi me re, di me de dijî û heta roja paşîn jî dê bijî. Bi xwe jî ne çûye gorinê. Ji ber ko her çi di riya miletê xwe de dimirin laşê wan bikeve erdê jî giyanê wan ber bi ezman ve bilind dibin û ew bixwe di dilên welatiyên xwe de dijîn.
Efendî di lawaniya xwe de Kurdperwer bû. Di mitarekê de civata kurdî li Dêrikê eşkere vekir. Ew bi xwe bû serwerê civatê, ji her alî libat (ÇÚÖÇ) civandin. Pirî jêhatî bû, hêj bîst û çar pênc salî bû, bû serekê du sê eşîran. Memûrîtir ko di destê xwe de dida lîstin. Di şerê Şêx Se'îdê rehmetî de çiqas beg û axayên welatê me û nêzingî me hine bi piyayên xwe ve çûne hemberî Şêx. Lê Efendî ne çû. Bi ser da bi çend piyayên xwe ve derket çiyayê Mazî. Ajot ser qereqola gundê (Şewaş)ê. Esker û ceberxana wan dîl girt. Gava şehîdê şêrîn Kemal Fewzî beg hate girtin, Efendî bihîst ko ewê Kemal Fewzî beg di riya Sêwrekê de bibin Enadolê. Ji ber bihîstina vê xeberê birayê xwe Salih beg (ew jî bû şehîdê miletê xwe) bi çend peyan ve şand ser riya Sêwrekê ko Kemal Fewzî beg ji destê neyaran bi derxîne. Lê sed heyf di riya Xarpêtê şan dibûn.
Di pê şikestina Şêx de serwerê delal jî birin ber pirsiyariya Istiqlalê. Lê xwedê ji wî afatî xelas kir. Şûnda sorgonî Enadolê kirin. Li wê jî rahet ne disekinî; hevalê xwe yê nezan îqaz û irşad dikir, bi hevalên zana re civat çê dikir. Ji lewra li cîkî sekna wî tune bû, du rojan li cîkî ne dima. Bi derekê din ve dişandin.
Piştî 'efwê dîsa hat welatê xwe, xort li dora xwe civandin. Bi civata mezin re mixabere kir... Ji xortên dora wî yek jî ez bûm. Tiştekî wî ji me veşartî tune bû. Gava ko hate Sûriyê xeber da min û çend hevalan. Lê her wekî Hawarê nivîsandiye, Xwedê ji tu û wan ra li hevdû ne anî.
Berê wî bi jêr ve rast kirin, piştî hatina wî zarokê wî jî canê xwe xelas kirin, lê di feqîrî û zelûlî da.
Salek ne çû min jî da dû: Me li Hesiçê hevdû dît ji ber ko birazîkî wî mamekî me kuşti bû, navbera me piçekî sar bû. Lê dihat ser kurdîtiyê, ji berê germtir bû.
Efendî bêguman hêja bû. Hevalê wî kêm têne dîtin. Ji bo vê wefata hezîn şîn û girî, reşgirêdayên li her Kurdê xudan rûmet dikeve. Xwedê rehma xwe lê bike, me jî bi rehma wî şa bike...
Hawar, Hejmar: 22, sal: 1933. Rûpel: 6

Sond
Rojine derbasbûyî... rind nayê bîra min. Dersxana me yektebeq û nesiwaxkirî bû. Gava deriyê kûçê dihate vekirin dehlîzeke teng û tarî û paşê hewşeke bêdar, rût xuya dikir. Di hewşê de bermîleke avê, zingarî hebû ko me bi ava wê destmêj digirt.
Keçik û lawikan bi hev re dilîstin, bi hev re dixwendin.
Xoca mezin jin bû; bejindirêj, piştxwar û hebek mejîçelqiyayî. Xocê biçûk kurê Xoca mezin bû, hêj zarok bû.
Ez, li dawiya zarokan gişan rûdiniştim ko darê Xoca mezin negihêje min. Ji ber vê yekê navê min bûbû (Rovî). Ji xwe di dersxanê de her zarok, li ser awayê tebîet û şiklê wî, navekî zêde lê hati bû kirin. Gurê har, Mişkê kewarê, Gabelek...
* * *
Di dersxanê de awakî cezayê hebû, felaqe. Heta keçikên mezin jî xwe ji felaqê xelas ne dikirin. Kesê ko ji felaqê ne tirsiya û jê ne recifiya tine bû. Ewê ko cirma wî biçûk ba, Xocê biçûk bi çend şimaqan û Xoca mezin bi çend daran canê wî ditevizand û serê wî diwerimand.
Ji aliyê lêxistinê para min ji gişan kêmtir bû. Bi tenê carekê Xoca mezin ji ber (derew) kê guhê min pir zêde kişand û ez êşandim. Heta çend rojan sor bûn û êşa guhê min ne çû... Digel vê qasê tu qebaheta min tune bû û min (rast) goti bû...
Rojekê, zarokekî bilbilokê bermîla nimêjê şikandi bû. Her du Xocan dixwest bizanin xwediyê vê cirmê kî ye? Yê ko ew şikandi bû zarokekî biçûk, ziravok nexweş û bêcan bû... Min ew ji Xoca mezin re got. Xocê dikira ew bavêta felaqê. Wî jî înkar dikir. Wê gavê zarokekî din hate ba Xocê û got: (Yê ko bilbilok şkandiye ez im û ne Misto ye” Û xwe li ber felaqê dirêj kir. Hingî darê Xoca xanimê hilat û daket; zarok bi kel û girî, ax û waxîn bîst, sî dar xwarin. Paşê Xoca mezin li min vegeriya û got: (Te çima derew û bêbextî li hevalê xwe kir?) Wê gavê guhê min çend caran û wer kişand ko ez ji erdê bilind dibûm...
Ez giriyam... giriyam... çima ko min derew ne kiri bû. Belê, yê ko bilbilok şikandi bû Misto bû; û min ew bi çavê xwe dîti bû û paşê min ji Xoca mezin re goti bû.
Piştî ko em ji dersxanê belav bûn, min ew zarokê ko derew li xwe kir û xwe li ber felaqê dirêj kir, dît û min bi destê wî girt, ji wî pirsî:
- Te çima ez derewker derêxistim û bi ser de derew li xwe kir û bê sebeb xwe da ber kotekan; te bilbilok ne şikandi bû.
Ewî got: Belê min şikandi bû...
- Na, te ne şikandi bû, Misto şikand, min ew bi çavê xwe dît û paşê min ji Xoca re got.
Êdîn nikari bû rastî veşarta, li rûyê min nêrî û qederekî ma û paşê ji min re got: (Heke tu sond dixwî ko ji Xocan re nebêjî ezê rastiyê bêjim). Min jê re sond xwar, ji min re bûbû meraq. Ewî got:
- Belê, bilbilok Misto şikandi bû, ez jî pê dizanim, lê ew pir bêcan e, nexweş e, tu nabînî, ma dikare xwe li ber felaqê bigre.
- Te çima li dewsa wî kotek xwar?
- Çima? çima ko min bi wî re sond xwariye. Ew îro nexwş e, ez rehet im, min ew xelas kir.
- Sond çi ye?
- Ewî got: Ma tu nizanî? Min got: Na.
Hebek bi dûr ket û got:
- Em xwîna hevdû dimêjin û bi hev re sond dixwin. Yên sondxwarî dibin xwînbirayên hev û heta mirinê bi her awî arîkarî û alîkariya hev dikin.
Paşê, min bala xwe da, gelek zarok bi hev re sond xwari bûn.
Rojekê, min ev bi çavê xwe dît. Xocê biçûk, li ber bermîla avê destmêj digirt. Xoca mezin, paşiya wê li me bû; nimêj dikir. Du zarokan bi kêreke dardestî, milên hev diqelişand; dilopên xwîna sor di cihê birînkirî didan û dimêtin, û bi hev re sond dixwarin.
Sondxwarin û xwînbiratî ji min re bû bû meraq. Xwînbirakî min heba, gava Xoca mezin guhê min dikişand, ewê xwe bida ber min û ne dihişt ko guhê min bête kişandin û carina jî ez felaqê xelas dikirim.
Di nav dibistanê de min xwe bi tenê didît. Hinek hevalên min hebûn. Lê me bi hev re sond ne xwari bûn û em ne bû bûn birayên hev.
Rojekê min daxwaza xwe ji diya xwe re got; min ji wê re çîroka sondxwarinê da zanîn. Diya min rûyê xwe bi min re tirş kir û got: (Nebe ko tu dîn bûyî; ez wisan zarotiyan naxwazim).
Lê min guh ne da ê; min ev tişt (sondxwarin) da bû ber çavên xwe. Min dixwest ji nav hevalên xwe xwînbirakî qenc bibijêrim. Rasthatineke xweş, ji min re ev heval bexş kir. Rojên înê zarok giş li nav bexçê mala me diciviyan. Hetanî êvarê me bi hev re dilîst. Hevalekî min hebû ko ji wî bêtir navê wî bi min xweş bû. Ewî gelek caran pişta gurê har datanî erdê. Gurê har, navê ko Xoce xanim li (Cemo) kiri bû. Cemo bi rastî mîna gurekî har bû; canê gelek zarokan dişewitand.
Sindik Havînê, her rojên înê, bi xwe re destek darên bihê dianî. Me ji van daran ji xwe re hesp çêdikirin û em bi hev re derdiketin cirîdê.
Rojekê ji rojên înê bû. Min ji xwe re yekî dirêj û rast bijart û bi kêreke tûj min qaşilê wî diqeşart û ji hespê xwe re guhik û pozik derdixistin; min hespê xwe çêdikir.
Sindik û hevalên din li benda kêra destê min bûn, da ko wan jî mîna min hespên xwe çêkirina nizanim çawan bû, carekê min dît kêra destê min, ji nav qaşilê darê çerixî û xwe gihand tiliya min a biçûk ya destê min î çepê û ew birîn kir. Xwîneke bi av û sor jê herikî. Di wê gavê de tiştek hate bîra min. Sond xwarin. Min êşa tiliya xwe ji bîr kir û ji Sindik re got:
- Rabe Sindik, destê min hazir e, tu jî destê xwe birîn bike, da ko em bi hev re sond bixwin û bibin xwînbirayên hev.
Sindik hebek dama, bi çavên xwe ên reş li erdê belek nêrî û got: Ma dibe wisan, ji bo xwînbiratiyê divêt em xwîna zendên hev bimêjin.
Min got: Çi xem e lo!... ma ne xwîn e, ha ji dest, ha ji zend.
Sindik got, baş e, û kêr ji destê min girt û zendê xwe vemalt û birî, heta hebekî kûr jî birî. Xwîna wî hewqas tîr bû ko ne diherikî; ew bû dilopek û rabû. Me xwîna xwe tevlîhev kir. Berê min mêt, tiştekî şorgerm bû, paşê wî xwîna tiliya min mêt.
* * *
Nayê bîra min. Di pişt re çiqas zeman derbas bû, nizanim... mehek, salek. Min ji bîr kiri bû ko ez û Sindik bûne xwînbirayên hev. Dîsa em bi hev re diçûn dibistanê, û em bi hev re vedigeriyan. Rojekê, dinya gelek germ bû, Xoca mezin di nîvê rojê de em serbest berdan, mîna rojên pêncşembê... Ez û Sindik hêdî hêdî vedigeriyan mal. Min destmala xwe danî bû ser serê xwe. Xwêdan ji eniya me diherikî, em li ser rêke biçûk û teng dimeşiyan. Ji nişka ve kûçikekî reş û mezin derket pêşiya me. Li pê wî çend zilam bi darên xwe bi dû keti bûn. Ji dûr ve deng li me kirin û gotin:
- Xwe bidin alî, ewê bi we bigre...
Em tirsiyan û şaş man. Min got, eman em birevin. Çavên kûçik sor bû bûn; mîna agir dibiriqîn. Kûçik nêzîkî me bû bû. Sindik got, tu xwe li paş min veşêre, û xwe da pêşiya min. Kûçik dirêjî wî kir; Sindik jî xwe avête ser wî. Mîna ko bi navê bileyizin; destên xwe di nav pişta hev re birin û anîn. Kûçik jî rabû bû ser lingên xwe. Paşê her du jî ketin erdê.
Ev şer bi min pir dirêj hat. Ji tirsan ez direcifîm. Zilamên ko bi dû kûçik keti bûn, gihiştin cem me û bi darên xwe li kûçik xistin.
Sindik xelas bû. Lê reben, ji serçavê wî xwîn diherikî. Kûçik dêla xwe kir nav lingê xwe, serê xwe bera erdê da û çargav revî. Sindik ji min re got: (Metirse, tiştek ne bûye, birîn biçûk e). Zilaman ew kirin himêza xwe û ew birin mala wî. Ez jî bi rev çûm mal, û min serhatiya xwe ji diya xwe re got.
Roja din Sindik ne hat dibistanê. Min ji diya xwe re got: (Yadê em herin mala wan, Sindik bibînin). Diya min qaîl ne bû. Ewê digot, Sindik nexweş e, nabe ko em herin wî nerehet bikin).
Paşê, her sibe, bi hêviya ko ez Sindik bibînim diçûm dibistanê; lê heyhat!... ew qet ne dihat. Meger ew kûçik har bû. Sindik birin Diyarbekrê ser tixtor û ji wir jî biribûn Stenbolê. Paşê me bihîst ko Sindik miriye.
* * *
Her rojên Havînê ko zû ji xew radibim û sibehên ewravî dibînim, mîna herkesî, zarotiya min tê bîra min. Welatê min î kesk, cihê ko lê hatim dinê tê ber çavên min û bê hemdê min hêstirên min diherikin ser destên min ê çepê. Li tiliya xwe a biçûk dinêrim, li ser movika navîn; li dewsa wê birîna peresteşî xêzeke biçûk û spî xuya dike, û hêj germiya lêvên hevalê min ê fedakar tê de ye. Di pişt re xeyaleta hevalê xwe a qehreman, wî hevalê ko ji bûna sonda xwe, ji bona xelasiya hevalê xwe, bi kûçikê har re pence pence şer dikir.
Salqîn: 12- 9- 1941
Hawar, Hejmar: 35, sal: 1941. Rûpel: 8, 9, 10.

Guneh
Carekê min di kitêbekê de xwendi bû (Serhatiyê meriv çiqas kevnar be, di mejiyê mirov de hewqas şopên kûr dihêle...).
Rast jî wisan e; tiştên ku min di biçûkiya xwe de dîtine, serhatiyê wê gavê îro pir qence, gelek bi zelalî tên bîra min... lê tiştin hene ko dihî, pêr min dîtine; an bihîstine, an jî hatine serê min bi xwe îro zû bi zû nayên heşê min...
Qey gava meriv zaro be, mejiyê meriv hêj bêtir nerm û taze ye; ji lewra dîrok û serhatiyê meriv bi hêsanî tê de cih digrin û her ko zeman derbas dibe şopên kûr dihêlin. Eve, yek ji serhatiyê biçûkî:
Bihar, diqediya. Havînê, nih dest pê dikir. Êdin herkes ji germa rojê dereviyan; xwe davêtin bin siha darekê an dîwarekî...
Piştî xwendinek heşt mehan, dibistana me jî deriyê xwe li me digirt... Ez, bi xwe pir kêfxweş bûm; heşt meh xwendin, di nav wê girgirêç û hay û hûyê de, di nav wan dîwarên teng û tarî de, ne tenê canê min, rihê min bi xwe jî bawî bûbû. Dilê min kufik û zingar girti bû...
Gava mamosteyê me mizgîna belevkirina dibistanê ya havînî da me, ne tenê ez, hemî suxteyên dibistanê mîna çivîkên ji qefesê azad dibin, çirevîtik didan xwe, kumên xwe ber bi ezmanan davêtin û digotin: Her bijî Mamosta! Her bijî Mamosta!... Tenê sê çar zarokên tiral digiriyan, di sinifa xwe de ma bûn, û li ber mamoste û hevalên xwe rûsar diman: Tirsa dê û bavê wan hêstir diherikîn. Giriyê van zarokan hinek kêfa min kêmtir dikir, dilê min bi halê wan dişewitî...
* * *
Piştî girtina dibistanê qederek derbas bû bû; rind naê bîra min, Xwedê zane mehek an meh û nîvek. Ez û çend hevalên xwe ji ser zinarekî derbasî ser latekê dibûn, kaş bi kaş, newal bi newal li hêlînê çûkan digeriyan; bi saetan ve bi dû çêlîkê wan ên nihfirî diketin; me ew digirtin, ew heywanê bê zar û ziman heta di nav pepikê me de bimirana, me bi wan dilîstin...
Em, carina serqot, carina jî pêxwas digeriyan û ji vî halê xwe bêtir şa dibûn. Kum û sol û cilê me ji me re teng dihatin, bi her hawayî me dixwest em serbest bin...
Çiqas car histiriyê kaşan lingên me diqelaşt, û kelemên dar û deviyan lingên me xwîn dikirin. Dîsa ne xema me bû. Haya me ji me tune bû; lîsk, serbestî, azadî em sermest û serxweş dikirin... Çend caran me ji dê û bavê xwe gotinên tal dibihîstin, dîsa me guh ne dida wan...
Piştî heşt meh xwendin û ew jiyîna zîndanî, sê çar mehên havînê serbestî para me bû, heqê kesî tune bû me ji vê azadiyê bê par bike.
Rojekê min û sê çar hevalan me gotina xwe kirin yek: emê biçûna Şikefta Birxêrê, nêçîra çêlkewan... Şikeft ji gundê me bi sê çar saetan dûr bû. Ji ber germa havînê kewan teva çêlîkên xwe, xwe davêtin bin siha vê şikeftê. Di şikeftê de kaniyek jî hebû. Lê şikeft ne xalî bû: cihê pîrebok, cin û periyan bû. Heta min ji pîrika xwe carekê bihîst ko Şikefta Birxêrê payîtextê padîşahê cin û periyan e, kes ne wêrî bû here hundirê vê şikeftê. Heta peyayên mezin bi xwe jî taqet ne dikirin. Lê zarotî, ji bona nêçîra çêlkewan, ne cin li ber çavê me xuya bûn ne perî... Ji xwe me dixwest cara ewilî em vê mêraniyê nişan bidin; di şikefta cin û periyan de nêçîra çêlkewan bikin.
Reşo û Remo li ber derî man, ez û Cemo jî ketin hundirê şikeftê; ha li vir, ha li wir me sê çar çêlkew girtin. Ew pir biçûk bûn, nikarî bûn bifiriyan. Di wê gavê de dinya bi genc û xezînê xwe ve bidana me, em hewqas kêfxweş û dilgeş ne dibûn. Lê em hebekî westiyan; li ber derê şikeftê darek tûê hebû, em li bin siha wê rûniştin, me him xwe rehet dikir, him jî em bi nêçîrên xwe şa dibûn... Hingî Cemo tî bû bû; dixwest here hundirê şikeftê avê vexwe, lê bi tenê ne wêrî bû. Min dizanî bû li xwe danîne ji kesî re bêje: Bi min re were hundirê şikeftê, ez ne wêrim bi tenê herim. Min, bêgûman dizanî bû ewê bi tenê here... Di wê gavê de şeytaniyek hate bîra min. Min xwest ko mêraniya Cemo biceribînim. Min xwe ji wan vedizî û ketim hundirê şikeftê. Ne Cemo ne jî tu hevalan çûyîna min a şikeftê ne dîtin. Min di quncikekê de xwe veşart. Min dît Cemo hêdî hêdî, bi tirs lingê xwe davêje û tê. Şikeft tarî bû, hêj av venexwari bû, gava nêzîkî min bû, ji nişka ve, bi dengekî bilind min go: pix... pix!
Heyhat!... Cemo, di dilê xwe de got qey cin e, bi tirseke mezin veciniqî û ket erdê; dev û diranê wî ketin hev. Çiqas min deng lê kir qet li min venegerand. Bi tenê çend caran çavê xwe vekir û bi tirs li min nêrî... Çavê wî ê kesk di nav tariya şikeftê de mîna du cinciqan diçirisîn... Hingê min fam kir ko min qebahetek, an hêj bêtir, gunehekî mezin kir. Ez çûm cem hevalan û min ji wan re got: werin bê çi li Cemo hatiye?
Em her sê çûn cem wî, çiqas me kir ne kir me nikarî bû ew ji cihê wî bilivanda. Ji xwe em giş zarok bûn, em her sê çar jî, heft heşt salî bûn... Hingê dengê bilûrekê ji dûr ve hezîn hezîn dihat. Me dizanî bû xwediyê bilûrê şivanek e. Reşo û Remo li ber Cemo man, min xwe li dengê bilûrê girt. Piştî qederekê min xwe gihand şivên û min serhatiya me ji wî re got: Şivan, ji dûr ve, merivê Cemo dihat; pezê xwe sipart hevalekî xwe û bi min re hat şikeftê; Cemo li pişta xwe kir û em bi hev re vegeriyan gund. Hêj zimanê Cemo ne digeriya, min jî ji fediyan, qebaheta xwe vedişart, heta min ji hevalên xwe re jî rastî ne digot.
Em çawan vedigeriyan gund? Dê û bavê Cemo ewê ji me re çi bigotina. Me ê ji dê û bavê xwe re bigota çi?! Çar ne çar em diçûn.
Çîroka me zû li nav gund belav bû. Bavê min, di mal de ez heps kirim. Min bihîst ko hevalên min jî mîna min heps kirine. Hêj jî zimanê Cemo venebû bû. Her kesî digot: Ciniyê wî şeytanî ye, ne rehmanî ye û gişan ji dawiya Cemo ditirsiyan, tenê Şêx Sedeqe.
Şêx Sedeqe, bi cin û periyan dizanî bû. Ev kalê rîsipî ko zeman pişta wî xwar kiri bû, bi nav û deng bû... Eslê wî yan ji Mekê bû yan ji Medînê... Min bihîst ko Şêx, ji bavê Cemo re gotiye. (Heke tu deh zêran (pênc pêşîn, pênc paşîn) bidî min ezê kurê te rehet bikim...) Bavê Cemo jî qaîl bû bû û goti bû (Tu kurê min rehet bike mal û milkê min giş ji te re pêşkêş in... )
Êdin her kesî hêvî dikir ko Şêx ewê Cemo rehet bike... Tenê min bawer ne dikir. Min derd û êşa Cemo ji Şêx bêtir û çêtir zanî bû...
Gava Cemo birin cem Şêx, Şêx ez jî xwestim nik xwe, û ji min çend pirs kirin: (Wexta ko Cemo çû şikeftê, cihê ko lê keti bû xwar, û çiqas nezîkî qoziya çepê bû, çiqas dûrî qoziya rastê bû??) û bi kitêba xwe dinêrî û bi qelema xwe a qîjotî li ser kaxetekê çend xêz û nixtik çêdikir û serê xwe dihejand û digot: (Min fam kir... Min nas kir kîjan cin e... ev cinekî şeytanî ye, jê re dibêjin: polotox...)
Paşê li ser neynûkên dest û lingên Cemo bi qelema xwe tiştin nivîsand û got (Min cinî di laşê wî de heps kir; heta ez wî ne kujim, bera nadim, ka ji min re destek şivê ter bînin).
Xulamê wî Dilo, gurzek şivê hinarê jê re anîn û bi lingê Cemo girt û bilind kir, Şêxê wî jî, şiv bi şiv di lingê wî zarokê reben dişikand... Cemoyê ko heta wê gavê zimanê wî ne digeriya qîrîna wî diçû ezmanan. Lê şêx digot: (Ev ne dengê Cemo ye, hêj zimanê wî girêdayî ye û dest bi lêxistina xwe dikir û digot: Efrît... şeytan... ma tu ji destê min bi kû da birevî) û bi zimanê cinan çend pirs li ser dikirin: têmatim... Tenatin... şin... şin...
Xwîn ji bin lingê reben diherikî, gava her darek li bin lingên reben diket, tîrên birûskê li dilê min dixist... Min nikarî bû rastî bigota. Ew roj ne bû êvar, Cemoyê reben ji ber darên wî zalimê xedar mir.
* * *
Ev bûn bîst, bîst û çend sal... ev çîrok li serê min qewimiye. Hêj ji bîra min ne çûye. Ji min re bûye derdek, di hundirê min de bûye girêkek, di dilê min de bûye birînek... birîneke pir kûr. Sal bi sal nêm û kêma wê bêtir, êşa wê zêdetir dibe. Giyanê min ji ber diheje... Gelek caran, Cemo di xewna xwe de dibînim; li hember min melûl melûl disekine û bi gilî û gazin ji min re dibêje: Bêbext... bêbext!
A- Zîwan: 28- 1- 1942
Hawar, Hejmar: 39, Sal: 1942, Rûpel: 6, 7, 8.

Rojên Derbasbûyî
Piştî jîyîneke sê salan jîyîneke tal û şêrîn ez ji Amûdê bi dûr diketim... Çend hevalên min ên fedakar û çend sûxeyên min ên wefakar dora timobîla me girti bûn... Yek, du heval xuya ne bûn; Xwedê zane ne ji bê bextî, dibe ko ji diltengiya jihevqetandinê çavên wan bar ne bû bû û ne hati bûn... Bi kel û girî min û hevalan destên xwe di hustiwên hev re bir û anîn. Me hevdû dispart Xwedê... Bi germiyeke wisan me destên hev diguvaşt ko dilên me ji hev re digotin: Emê her û her heval û bira bimînin...
Gava timobîl bi rê ket, bê hemd çend hêsir ji çavên min herikîn... Ji alîkî, ji hevalan bi dûr diketim, ji aliyê din birîna hêta min ez diêşandim; giyanê min dihejiya; min ne zanî bû êşa vê birînê ewê çiqas dom bike û ewê çi li êniya min binivîse!
* * *
Gelek rojên xweş û pir rojên reş min li Amûdê derbas kirin... Paşiya paşîn ez bûm zelûlê serencameke kirêt.
Gava diçûm dibistanê û vedigeriyam, dêlikek teva du cewrên xwe li ser riya min xuya dibûn û bi min da direyan. Cewrekî gurî bû, çavekî wî kwîr bû, rîşekê nêviyê rûyê wî şewitandi bû... Cewrikê din kurmî bû, mîna bi nexweşiya firengiyê keti be, gava direya kewtîn û kaz kaza wî, nola kwîsiyê lablabik di berde ma be, bi der diket...
Belê van cewrikan timî dixwestin riya min bibirin... min jî guh ne dida wan... ne di hate bîra min ko rojekê hestiyekî bavêjim ber wan û xwe ji wan biparêzim. Rojekê ji nişkave - Xwedê zane ê kwîr bû - ji paş ve bi hêta min girt û ez birîn kirim... .
Tixtoran ji min re hewa guhestin û cih guherandin berpêş û “Eyndîwar” nîşan kirin.
* * *
Timobîla me hêdî hêdî ji Amûdê bi der ket û paşê lezand; hevalan, hetanî em ji hev wenda bûn destên xwe ji min re kil dikirin. Timobîl, her ko diçû, xwe diguvaşt... Li aliyê çepê çiyayên Kurdistanê, li alî rastê çola Cezîrê û şorezara Erebistanê diherikîn... Xunaveke bê deng hûrik hûrik dibariya. Şifêr digot: Xwedê bike baran boş nebare em xwe bigihînin Qamişlokê...
Xwedê em ji herî û çiravê parastin, baran ne bariya... Lê hetanî em gihiştin Qamişlokê xunavê rûyên me dialast...
Bi lez û bez min xwe gihand cem tixtor...
Birîna min pansiman kir û hinek derman da min. Roja din em gihiştin Dêrikê, li ba hevalekî bûm mêvan, lê bi şev xewnine bi tirs ez vediciniqandim. Birîna min diêşiya.
Sibehê ez li ser timobîlekê geriyam, bi dest ne ket, vêcar li ser hespan me berê xwe da ”Eyndîwar”ê. Piştî du saetan em gihiştin wir... Ji xortên wir Fetahê mele Sadiq û Mihemedê mele Ehmed derketin pêşiya min û bi rûkenî û bi dilgermî destê min guvaştin...
* * *
Di yekê Avdarê de gihiştim ”Eyndîwarê”. Herkesî ji min re digotin: Bextê te baş e, tu di serê Biharê de hatî vir, ji îro pêve bihar e. Bihara Eyndîwarê mîna bihara zozanên Kurdistanê ye...
Ev fala ko herkesî ji min re vedikir wisan derneket... Bi hêjmar, mehek û sê rojan, bi şev û bi roj baran bariya. Bi hezar dijwarî min xwe digîhand dibistanê... Suxteyên dibistanê, mîna yên Amûdê, pirê wan Kurd bûn. Ji lewra me zû hevdû nas kir û me zû ji hev hez kir...
Qederê mehekê min nikarî bû dora xwe bidîya, bi şev baran... bi roj baran... êdî canê me bawî bûbû, hundirê me zingar girti bû... Birîna min jî hêj dixebitî... min bawer ne dikir ko ewê kînga rehet bibe...
Piştî mehekê bi şûn da, nîva, roj bi derket, giya şîn bû, gul û çîçekên rengîn xuya kirin... Min fam kir ko bihara ”Eyndîwarê” bihareke welatî ye. Li hember: Çiyayê Cûdî, wargehê Nûh pêxember di bin de çemê ”Diclê” diherike... Li berê çem ”Cizîra Botan” welatê Mem û Zînê xuya dike. Ev her sê bergehên dîrokî di jiyîna min de wergerandineke mezin çêkirin û giyanê min bi axa wê derê ve girêdan... Di rojên baranê de, dost û hevalan ji min re digotin: Malava, bihna xwe teng meke, îro sibe, baran ê bisekine, êdin Bihar e, emê herin ”Pira Bafet” seyranê, tiwê bibinî çi cihekî xweş e, çi cihekî xweş... Min û hevalan çend seyran çêkirin. Vêcar dora ”Pira Bafet” bi xwe hati bû. Rojekê, me xwarina xwe bi xwe re bir û em çûn ”Pira Bafet”, pira dîrokî (dibêjin di zemanê Mîr Mehemedê yekdest de ava bûye). Bi rast jî cihekî pir xweş bû. Dicle di bin lingên me re diherikî... Birca belek rind xuya dibû... li ser Cûdî berfa sipî diçirisî.
Hetanî êvarê em li wir man... Hevalê yekta û rûhşêrîn Mehemedê Melê mîna hergav weke şalûlekî dikire şeqeşeq, ji dîwana Cizîrî perçên dilşewat dibijart û destê xwe bi aheng kil dikir û digot:
”Me di dil de heye narek ko disijit seqerê”
”Erzihala ko nivisî me bi xûna cegerê...“
Birîna min hêdî hêdî rehet dibû.
* * *
Êdin wexta girtina Dibistanan hat... ji alîkî kêfxweş, ji aliyê din dilnexweş bûm. Ezê vegeriyama Şamê, minê hevalên xwe ên li wir û ên li ser rê bidîtana... Lê destê min ji Eyndîwarê û hevalên Eyndîwarê ne dibû... Şairekî çiqas rast gotiye: “Gava meriv li cihekî dimîne, bi însan û axa wê derê ve bi benên nexuyayî tê girêdan, kînga meriv ji wir diçe, ev benên ha dilê meriv ber bi xwe ve dikşînin û diêşînin...”
Gava ji ”Eyndîwarê” derketim, mîna roja ”Amûdê” qirika min tije girî bû bû...
* * *
Roj, meh, sal... çiqas zû derbas dibin. Ev bûn du sal- ne kêm ne zêde- ji wan cihan, ji wan hevalan bi dûr ketime... Li cihine wisan dimînim ko ne ”here” ne ”were” dibîsim: guhê min ji vê ahenga piresteşî bê par maye... li dora xwe dinêrim ji berdêla Cûdî û Diclê leylanine xapînok dibînim.
Hevalekî dewsa Mehemedê melê, ew dewsa vala, tijî bike - suxtê min jî ne Biro û Remo nin ji diyariya wan deran bi tenê tiştek bi min re maye; di hêta min da hêj jehra diranê wî cewrikî dilive. Ew cewrikê bê xwedî, ew cewrikê serberdayî...
Cideydê : 10- 11- 1942
Hawar, Hejmar: 52, sal: 1943. Rûpel: 9, 10.

Sehên zozanan
Nêçîrvanê Hawarê û çîroka sehê wî anî bîra min: Sehê zozanan.
Çîroka sehên zozanan ne derew e û ne tiştekî xeyalî ye. Min, bi çavê xwe ne dîtiye, lê min bi guhê xwe bihîstiye. Yê ko ji min re gotiye ne mirovekî tenê ye, dido ne... yek jê, ji Zibdanê Salih begê Remedan e... yê din jî, ji Eşrafê Qunêterê Dawid efendî ye... Min ji her diwan jî wisan bihîst:
Ji berê de, ji Kurdistanê pez tê Sûriyê, Felestînê û carina diçe heta Misrê jî... pezên Kurdistanê li bazarên van welatan pir meqbûl e... . jê re pezê mor dibêjin...
Carekê, tacirekî, ji dora Erziromê pezê xwe aniye Sûriyê û qederekî li Zibdanê maye. Zivistan pir sert hatiye, gelek berf bariyaye, nikarî bûye ji Zibdanê derkeve û pêş da here. Paşê mecbûr bûye, pezê xwe li Zibdanê firotiye mêvandarê xwe... Bi tacir re sehekî zozanan jî hebûye ko bi rê da pezê wî ji guran diparast... Mêvandar rû avêtiye ser wî û jê kûçikê wî xwestiye. Wî jî, ji ber heqê mêvaniyê fedî kiriye û sehê xwe ê qilçiq- şîn, bilind û sermezin, gurxenêq pêşkêşî mêvandarê xwe kiriye û vegeriyaye welêt: Erzeromê...
Wê çaxê li Zibdanê rêl û deviyên bi histirî tijî... hebûne, ko wargehê gelek gur û hin tebayên din ên kûvî bûne; û tucaran eman ne didan pezê wî welatî... Lê piştî ko sehê zozanên Kurdistanê li wir xuya dibe, gur û tebayê din ne wêrî bûn nêzîkî pez bibin... Sehê zozanan xwelî li serê wan dikir...
Piştî çend salan... sehê zozanan, êdî pîr bû bû. Carekê, di nav wan deviyan de, gur lê dicivin û wî gelek perîşan dikin. Gava vedigere mal, xwediyê wî dibîne ko laşê wî giş birîn bûye, û ji birînên wî xwîn diherike. Xwedî pir li ber ketiye; birînên wî girêdaye...
Sibetirê seh wenda dibe, xwediyê wî pir lê digere, nabîne... dibêje qey ji ber birînên xwe li cîkî ketiye û miriye...
Qederê du mehan derbas dibe, xwediyê wî dibîne ko sehê wî ji nişka ve xuya bû. Lê ne bi tenê; pê re du sehên din hene ko ji wî bilindtir û gir û ji wî hêj ciwantir in. Ew jî di rengê wî de bûne: qilçik- şîn! Mêrik pir kêfxweş dibe, heke baskên wî hebiwana ewê ji kêfa bifiriya... Ji mêvanê xwe re hema bi lez û bez berxekî serjê dike û li ber wan datîne...
Her sê kûçik wê şevê xwe rehet dikin. Sibehê, sehê pîr dikeve pêşiyê û her diwên ciwan didin dû wî... Xwedî jî dizane ko hikmetek di vî îşî de heye, ew ji pê wan dikeve...
Seh berê xwe dide nava deviyan... wargehê guran. Cara pêşîn ew bi tenê diçe nav deviyan, her diwên ciwan xwe li paş vardiqilînin... Vêca gur dajon ser sehê pîr... Hingî, her diwên ciwan mîna birûskê xwe dirêjî ser guran dikin. Gur çel-pênceyek hebûn. Şerekî mezin di nav wan de dibe... Lê seh, nemaze her diwên ciwan zora wan dibin û guran yek bi yek dixeniqînin... û heyfa sehê pîr ji wan hiltînin... Paşê, vedigerin mala mêrik... xwîn bi ser çav û guhê wan ve diherike... Mêrik dîsa ji wan re berxekî serjê dike û birînên wan derman dike. Lê mixabin, sibehê gava xwedî ji xew radibe û li dora xwe dinêre her sê seh jî xuya nakin.
* * *
Piştî çend salan, mêrikê Erziromî û mêrikê Zebdanî hevdû li Sûriyê dibînin. Zebdanî çîroka sehê xwe ji dostê xwe yê Erziromî re dibêje... Erziromî jî dibêje: Belê, xebera te ye... Seh, pîr bû bû... Rojekê min dî ji nişkava xuya kir, piştî du-sê rojan ew û herdu cewrên xwe wenda bûn û piştî mehekê dîsa her sê jî xuya bûn. Her du sehên ciwan cewrên wê bûn... Piştî du-sê mehan ew bi xwe mir, cewrên wê man...
*Ronahî, Hejmar: 14, sal: 1943. Rûpel: 11.

Gulçîn
Gulçîn... Keça Newres begî bû... nûxuriya dê û bavê xwe bû... Ji wê pêve keç û kurên Newres begî tune bûn. Ji lewra pir bi delalî û nazenînî mezin bû bû. Ji aliyê xweşikbûnê jî yekta bû. Bejinzirav... porzerî. Çavkesk bû... Salên wê nuh keti bûn hijdan. Xweşikbûna wê di nav êlê de bû bû dengîn. Gelek xort peresteşkarê wê dibûn. Lê kesî ne wêrî bû ew ji bavê wê bixwesta.
Newres beg, ji giregirên bajarê Nolê û serekê êlê bû; merivekî pir xedar û xwînxwar bû. Her kes ji wî dilreş bû bû... Li her cîhî paşgotiniya wî dihate kirin, ji bin ve ji wî re çal dikolan...
Dijminê wî ê bêeman Seydo axa... ji serekê êlê bû, û hîmê êlê bi xwe bû. Yê ko gelek caran xewa Newres begî ji çavên wî difirand, Seydo axa bû.
Newres beg jî, êdin rind fam dikir ko text û bextê wî tê hejandin. Heke ev hal hinekî din jî pêş ve biçe ne êl dimîne ne mêl. Diviya bû dermanekî ji vî derdî re bibîne. Bi şev û bi roj, dûr û dirêj difikirî... Paşiya paşîn çareyek qenc dît... di dilê xwe de got: heke min Seydo axa ji xwe re kir zava; tirsa min ji tiştekî namîne.
* * *
Newres beg keça xwe... Gulçîna nazenîn ji Seydo axa re pêşkêş kir. Seydo axa jî bi dil û can ew xwest. Beg û axa li hevdû hatin... nîşan bi Gulçînê ve kirin... şêraniya wê vexwarin... piştî sê mehan jî ewê daweta wê biba...
Newres beg, ji zû da ye ji xewa şevan bê par ma bû... piştî vê lihevhatinê, cara ewilî serê xwe danî ser balîfê, bê tirs û perwa raket...
Lê Gulçîn... Gulçîna reben, çi bi serî dihat? Dinya li ber çavê wê tarî bû bû... di her tiştî de reşbûnek didît. Roj, hêv... her tiştê sipî û ronî ji wê re reş xuya dikir... Ewê çawan ji Seydo axa re biba jin? Seydo axa, ji pênceh salî ne mezintir ba, ne biçûktir bû. Rûyê wî bi xurî... çavekî wî sipîk li ser bû... digel vê pirbûn û kirêtbûnê sê jinên wî jî hebûn. Du sê keçên wî berî Gulçînê bû bûn bûk...
* * *
Yê ko însanê natewan dijîne hêvî ye. Hêvî nebe, însan nikare ji ber kul û derdê dinê debar bike. Xwîniyê ko dibin ber sehpê, bi dar ve bikin û ben dikine qirika wî, dîsan hêviyeke felatê heye... çavê xwe digerîne da ko padîşah ji bona efa wî fermanê bişîne...
Gulçîn jî bê hêvî ne ma bû. Dixwest ji xwe re çarekê bibîne û ji vê ênînivîsa reş, ji vê serencama dilşewat bifilite.
Li ber çavê Gulçînê hêviyek hebû: Pîra Bêzê... Pîra Bêzê, pîrejineke sêhirbaz bû... bi sêhrên xwe nîşana gelek zavan şikandi bû... dilê hezar xort û keçan xisti bû hev... gelek jin û mêr ji hev da bû berdan.
Gulçîn, rojekê xwe gihand pîrê, bi dawa wê girt û hejand, destê wê maçî kir û derdê xwe jê re got: Pîrê, ez di bextê te de me, min ji vî agirê dojehê xelas bike. Tu çiqas pere bixwazî diya min ewê bide te. Diya min jî vê zewacê naxwaze.
Pîrê, qederekê dama, paşê ji wê re got: Keça min divê ez te bigihînim ba Şêx, Şêx Şefqet, kane te ji vê gerdabê biderxe.
Di nav xwe de rojek bijartin, ewê bi hev re biçûna nik şêx.
Berî ko herin cem Şêx, pîrê çend şîret li Gulçînê kirin: Şêx, ji malbata pêxember e, divê berî ziyareta wî tu bi destmêj bî, paşê keça min, ew bi rûhê îns û cinan dizane, di her gotineke wî de bereket, di her pirseke wî de qudsiyetek heye. Heke wî ji tiştekî sipî re got reş e, bizane ko di vê gotinê de hikmetek heye. Divê dilê te ji aliyê wî de paqij be, da ko ew jî daxwaza te bizane û bîne cih”.
Gulçîn gotinên pîrê yek bi yek kire serê xwe.
Gava ketin hundirê xewletxana şêx, şêx got: Pîra - Bêz! malava, ev bûn çend hefte, tu xuya nakî, tu li kû yî? çi bi te hatiye? Bi dilê min xweha te hati bû mêvaniya te, ne?
Pîrê, berî li şêx vegerîne carekê li Gulçînê nêrî û serê xwe jê re hejand û paşê li şêx vegerand û got: Ez gorî, rast e, xweha min Seyrê hati bû mêvaniya min, ji lewra ez ziyareta te kêm mam.
Şêx got: Xem nake, ma ev ne keça Newres begî ye?
Gulçîn got: Belê ezbenî... û bi fedî çû destê şêx...
Şêx got: Keça min, divê tu ji bona Xwedaê xwe, Xwedaê erd û ezmanan jî destmêj bigrî û nimêj bikî, ne bi tenê ji bona hatina vir.
Pîrê, careke din li Gulçînê nêrî û serê xwe jê re hejand. Bi vê serhejandinê rastbûna şîretên xwe dianî bîra wê, keçik jî; heyran, heyran di hizûra şêx de diricifî.
Şêx got: Keça min, ne hewce ye ko tu serhatiya xwe ji min re derpêş bikî... ez, bi êş û birîna te dizanim, kesî ji min re ne gotiye û ez dizanim. Keça min, xem nake, bihna xwe fire bike, ez bavê te me, ezê te ji wî seyê çopir xelas bikim.
Şêx bi salên xwe ne di wê çaxê de bû ko ji keçikeke mezin re bigota ”keça min, ez bavê te me” salên wî sî an sî û pênc bûn, yê ko ew dikir dewsa bavîtiyê şêxîtiya wî bû, ji lewra ev pirsên ha ji Gulçînê re giran ne dihatin. Mafir, di dilê wê da bawerî çêdibû.
Diviya bû pîr derkeve der. Pîrê şêx û keçik di xewletxanê de bi tenê hiştin û ew derket ber derî, da ko kes bê destûr nekeve xewletxanê, kes nebihîze ko Gulçîn bi wê re hatiye nik şêx.
Şêx, çend caran destê xwe di ser serê Gulçînê re bir û anî, paşê destê xwe danî ser êniya wê, hêdî, hêdî berjêr daxist, ser çavê wê, ser rûyê wê, bi çengên wê girt û hejand. Keçik jî mîna pûtekî kevirî sekinî bû, deng ne dikir. Dilê şêx gelek bi wê dişewitî, mîna bavê wê êniya wê maçî dikir, çavê wê radimîsand, lêvên wê dimijand.
Gulçînê, ji ber dilovanî û mihribaniya şêx fedî dikir, nikarî bû çawan ji wî re sipas bike, deng ne dikir. Bê guman şêx ji wê re çare didît, ewê ji wê dojehê xelas bikira. Ji xwe ev tiştekî hêsanî bû. Şêx kanî bû rûhê Seydo axa bikişîne nik xwe û jê re ferman bike, da ko ji riya Gulçînê bi derkeve, keçikê li ber çavê wî reş bike.
Şêx, perçak kils kire destê xwe û li erdê xêzek girover kişand, ew Gulçîn ketin nav û ji Gulçînê re got: Zînhar, tu ji nav xêzê dernekevî, ezê rûhê wî sehî bikişînim vir û li vir bitevizînim.
Gulçîn jî wisan dikir, paşê şêx hinek bixûr avête nav agirê kuçik û çû paş perdê, qederekî ma. Gava dûmana bixûrê hundirê xewletxanê tijî û tarî dikir, şêx jî, bi lez û bez toza fosforê di canê xwe dida. Êdin, hundir ji dûmana bixûrê rind tarî bû bû, tariyeke şîn. Gulçîn ji nav xêzê tev ne digeriya. Hingî şêx, bi dengekî ecêb got: ya hû! û ji paş perdê pekiya, ji rû û laşê wî nûr dibariya. Gulçîn ji ber vî kerametê şêx veciniqî û tirsiya, lê ji bona ko ji Seydo axa, ji wî agirê dojehê xelas bibe her tirs, her westandin, her fedakarî da bû ber çavên xwe.
Şêx hat, ket nava xêzê, xêz pir teng bû, ji bona ko Gulçîn ji nav bi dernekeve, her du laş keti bûn qalibekî.
Şêx destê xwe dirêjî rûhê Seydo axa dikir û dikişand. Destê wî ê nûranî mîna birûska di nav şeva tarî de biçirise, ronî dida. Bi destê din jî Gulçîn di himbêza xwe de diguvaşt, da ko ji nav xêzê bi der nekeve û tilsim xerab nebe. Şêx bi rûhê Seydo axa re dipeyivî û jê re emir û ferman dikir.
Rûhê Seydo axa jî tu eksîtî ne dikir. Her tişt di rê de bû. Ev mizgîna ko şêx dida Gulçînê, û ji kêfan keçik di nav himêza xwe de diguvaşt, çav û rûyê wê maçî dikir, lêvên wê dimêt.
Gulçînê deng ne dikir. Paşê şêx got: Hadê keça min, hevalkiras daxe.
Gulçîn di wê gavê de şîretên pîra Bêzê ji bîr kir; mîna ji xewneke bi tirs veciniqe, bi xwe hesiya, li xwe mêze kir, li şêx nêrî. Şêx ji wê çi dixwest?! Gulçîn, ji bona ji wî agirê dojehê xelas bibe her fedakarî da bû ber çavên xwe, lê ne fedakirina namûsa xwe. Di nav du sê saniyan de ev rastiya tirş û tal fam kir, devê xwe tijî xwezî kir û tû kir ser çavên şêx. Bê hemdê xwe, kire çîrîn. Pîra Bêzê li ber derî bihîst û ket hundir.
Şêx got: Pîra kemot, ev çi dînek e, te ji min re aniye?
Pîrê xwe avête ber lingên şêx û got: Ez benî, tobe, tobe, estexfirilah; paşê li Gulçînê vegeriya û got: Keça min, te çi kir, zû tobe bike, ma min berê çi şîret li te kirin? Şêx dibêje: ko derpiyê ko bi dîwêr ve darvekirî ye daxe jêr, da ko rûhê wî sehê çopir tê de bitevizîne û hepis bike.
Gava Gulçînê li dîwêr mêze kir, dît ko bi rastî derpiyek bidarvekirî ye. Hingî gunehê xwe fam kir, xwe avête bin lingên şêx, tobe û istixfar kir. Lê şêx qet razî ne dibû. Hetanî Pîra Bêzê bi hezar hêvî û lavayî ev guneh bi şêx da efû kirin.
* * *
Rûyê rasthatiyan reş bin. Gelek caran gelek rasthatinî ji merivên sêhirbaz re arîkarî dikin...
Seydo axa, ji nişkave, ji mala Newres begî qut bû. Piştî ko nîşan bi Gulçînê da kiri bû, her roj dihat ziyareta xwezûrê xwe, Newres begî. Lê gava ko êlê dît ko Seydo axa bi Newres begî hatiye xapandin, ji wî re jî bûne dijmin; şevekê sê çar xortên fedakar xwe avêtin mala Seydo axa, ew dane tirsandin, ji wî re gotin: Ya Newres beg, ya êl.
Seydo axa nikarî bû zû bi zû xwe ji êlê bike; çend rojan ji mala xwe bi der ne ket. Heke ji kuştina xwe ne tirsiya dibû ko dev ji êlê berda û Gulçîn mar bikira.
Qederek derbas bû; Seydo axa bi ser beg ve ne diçû.
Hêviya Gulçînê hati bû cih. Şêx ji wê re havileke mezin kiri bû, ew ji agirê dojehê xelas kiri bû. Lê diviya bû rûhê Seydo axa tim bê kişandin û tevizandin, da ko careke din li Gulçînê venegere. Ji bona vê yekê, diviya bû Gulçîn jî li nik şêx hazir bibe; her ji çend rojan carekê. Her cara ko firset bidîta, teva Pîrê diçû nik şêx, rûhê Seydo axa dikişandin. Gulçîn, lavahiyeke din jî ji şêxî dikir. Dixwest rûhê wê û nivîsekarê bavê wê Serwer bigihîne hev.
Serwer xortekî pir çeleng û pir bedew bû, di dibistanên bilind de xwendi bû, wî û Gulçînê gelek ji hev hez dikirin. Lê ne ji zadeganan bû, ne hemberê Newres begî bû ko ji wî re bibe zava.
Şêx ev lavetiya Gulçînê jî qebûl kir, tim rûhê wan digihand hev.
Êdin bi her hawayî Gulçînê baweriya xwe bi şêx û kerametê wî dianî û xwe disparte wî, bi wî re rûdinişt, bi hev re di xelwetanê de ava zemzem vedixwarin.
Şêx rûhê dijminê wê ditevizand, rûhê wê jî dişand ba evînê wê Serwer. Gava laşê wê bê rûh dima, dikire hemêza xwe, di nav nûra xwe de vedigevizand. Gulçî, bi dil û canê xwe ve bû bû mirîdek ji mirîdên şêx. Ji heftê du sê caran, her carê sê çar saetan li xewletxana şêx dima, bi şêx re kewser û zemzem vedixwar, bi wî re bi cezbê diket, rûhê wê ji laşê wê derdiket, bi rûhê şêx re bi per û bask dibûn, li ser bihuşt û ezmanan perwaz, perwaz difiriyan.
* * *
Şeş heft meh derbas bû bûn. Di zikê Gulçînê de tiştek diliviya, lê wê nizanî bû çi ye!...
Ne dihate bîra wê ko gava zemzem û kewser vedixwar, sermest û serxweş diket, hingî şêx, ji nûra xwe jî hinek jê re dida nûşîn.
Şêx jî bi vî tiştî hesiya bû, êdin qenc dizanî bû piştî du, sê mehan ewê rûreşî xuya bike. Vêca diviya bû nexweşa xwe derman bike, bi wî dermanê ko gelek nexweşên mîna Gulçînê da bû derman kirin, tozek ji teberika kalikê wî... Hinek ji wê tozê dikir nav piyanek av, ew bi nexweşên xwe dida vexwarin.
Piştî ko Gulçîn ev derman vexwar, roj bi roj, mîna Reyhanekê diçilmisî, weke mûmekê diheliya, di nav du sê heftan de bi carekê ji taqet ket, ket nav nivînan û rojekê mîna çirakê ji nişkave vemirî.
Belê, Gulçîn mir, lê hêj di hundirê wê de şêxekî biçûk, şêxekî bê guneh diliviya.

Zîwan: 30/3/1943
*Ronahî, Hejmar: 16, sal: 1943. Rûpel: 5, 6, 7, 8.

Nêçîra Berazan
Em di rê ên bi devî û bi kelem re diçûn; di gelek newalên kûr, di pir zinarên bilind, di hevraz û hevjêrên dûr û dirêj re derbas dibûn... Ez û du hevalên xwe bûn. Sehên me bi me re, tifingên me li milê me, rextên me li pişta me bûn. Destên me bi lepik, lingên me bi goreyên rîsînî û bi pêlavên xurt nixumî, bedena me bi çekên tekûz girêdayî bû. Zivistan û çele bû. Em diçûn çayê Mancêlê, nêçîra berazan.
Ev ne cara pêşîn bû; gelek carê din em bû bûn rêwiyên vê reyê. Nêçîra berazan, ji me re bû bû mereq û serguzeştek... me, ji vê serguzeştê heweseke derûnî distend.
Bi roj em dimeşiyan, bi şev jî em di şikeftan de diman. Piştî sê rojan, me nêzîkî li armanca xwe kiri bû... ber bi êvarê bû... dinya pir sar bû... em gelek westiya bûn... lê me nêzîkî li şikefta ”Govê” kiri bû... gava em bigihîştina şikeftê me zû ji xwe re agirek dadaya, xwe germ û rehet bikira...
Em gihiştin ber şikeftê. Lê mixabin şikeft, ji bextê me re, hilweşiya bû. Diwî ciyî de tu şikeftê din tu ne bûn... Em nikarîbûn bi şûn de jî vegerin; di şevreşê de, di wan rêlên bi kevir-kuç de bi rêveçûn ne mimkîn bû... tebayên kûvî û derende jî bê hed gelek bûn. Çar ne çar... me xwe da ber latekê; cî pir teng bû, têra hewîna me û sehên me ne dikir. Bi dişwarî me xwe bi cî kir û me agirek dada.
Piştî şîvê bayekî reş dest pê kir... peşkên baranê hatin... herke çû ba bêtir, baran zêdetir bû. Agirê me vedimirî, canê me şil dibû... em, ji serma diqefilîn. Sehên me jî diricifîn, teriyên xwe dikirin nav lingên xwe, berên xwe ber jor ve dikirin û kûr, kûr dizûriyan. Xuya bû, înzara encameke xerab didan me.
Herke çû, şev, reş û tarî, ba û baran bêtir dibû. Tenê gava birûskan vedidan, me kanî bû ber xwe bidîta... Em ditirsiyan ku tebayên kûvî bi ser me de bigirin û me şerpeze bikin.
Nîvê şevê ba kem bû, baran sekinî... ewrên reş perçe perçe belav dibûn... li cî ciyan histêrkan xuya dikirin... xwîn û taqet li me vedigeriya. Lê qederek derbas ne bû, li şûna ewrên reş, ewrên spî û bilind çêbûn; bê guman ewrên berfê bûn.
Bi destê sibê re lepe-lepe berf hate xwar, dinya ronî dibû; me kanî bû ber xwe bidîta... Me xwest ko em, bêlan ”merhele” kê bi şûn da vegerin, û berî felaketekê em xwe bigihînin şikeftekê. Em li rabûnê bûn, keriyek beraz li me der bûn... ew berazên ko berê quncik-quncik ji ber me direviyan, vêcar har bû bûn û xwe dirêjî me dikirin.
Me, her sê hevalan piştên xwe dan hev û me berê tifingê xwe bi wan ve kirin. Sehên me jî ji me re dibûn sîper; mîna pilingan dajotin ser wan. Cengek mezin û no di nav me de çêbû... berikê me diqediya, lê hejmarê berazan, çiqas dihatin kuştin jî, bêtir dibûn; kerî, kerî dihatin gazî û hewara hevalên xwe. Berf pêde dibariya... bager û pûkek ecêb çêbû bû, nîva ne tenê beraz, ji her çêşîdî kûviyên derende xuya dikirin... Wan jî bi çavekî birçî, dirêjî me û sehên me dikirin. Êdî, berikên me qediyan. Vêcar, me singuyên xwe bi ser tifingê xwe ve kirin.
Qederekî bi dest-lepê jî me li ber xwe da. Paş vê tabê taqet di me ne ma; em her yek li ciyê xwe ketin. Berê her sê kûçikê me hatin kuştin... Kûviyan cendekê wan bi erdê re dikişan û dibirin. Ez keti bûm kortalekê... berf li ser min tije bû bû... ji ber çavên kûviyan wenda bû bûm. Her ko diçû berf li ser min bêtir, barê min girantir dibû; min nikarî bû xwe tev bilivanda. Lê vêcar min ne sar bû; mîna di nav kurkekî de bim, canê min germ dibû... bîna min diçikiya... di nav kefenekî spî û tebiî de. Hêdî- hêdî dimirim... hêvî û çara xelasê ne ma bû. Gava meriv li ber candayînê be, hemî serhatin û serencamê meriv mîna şirîtên sînemayê li ber çavên meriv derbas dibin. Di wî halî de gelek tişt dihatin bîra min... mafir ev dengê ahengdar ku berî bîst û çend salan gava ez biçûk bûm, min tim dibihîst; ”Elahî heq... Mewlayî heq... Rizayî heq... ”.
Ev dengê derwêşekî cil-kesk bû; hersal, du-sê caran, û her carê ji nişkave xuya dikir. Bejn- dirêj, esmer, rî- sor bû... cibê wî kesk, kum û xavika wî kesk bû... tizbiyek kesk û balagir di hustiyê wî, keşkûlek ji gwîzê hindê li milê wî, çilakekî dirêj û ser-hesin di destê wî de bû... kûçe, kûçe digeriya û bi dengê xwe ê ahengdar ban dikir: ”Elahi heq... Mewlayî heq... Rizayî heq... ” Her kesî, jê re zarokên xwe dianî... wî jî, destê xwe î pîrozî di ser serê wan re digerand... Mala her kesî mala wî bû; li her cî kanî bû raketa, li her cî kanî bû bixwara. Pîra min bi xwe pir xatirê wî dizanî bû; pere û xwarin ji wî dirîx ne dikir. Wî jî, destê xwe li ser serê min digerand, bi dizî tiştek dixwend û pif dikir dora min.
Gelekan, ji wî re, digotin:
(Xalê Xizir e... ji nişkave xuya û ji nişkave wenda dibe... di rojekê de kane dinê hemî bigere...)
* * *
Di bin tebeqeyên berfê de, hilma min diçikiya, xwêdaneke germ ji laşê min biderdiket. Hingî bîrê wisan dihatin heşê min û berge ”menzere” yên welê dihatin ber çavên min.
Ez, di nav muhîtekî dîndar de, xwedî û mezin bû bûm, baweriya min hebû ku ew derwêşê cil-kesk, ew Xocê Xizir bê îmdada min, û min ji mirinê xelas bike... ew derwêşê xwedî keramet û xwedî mûcîze ku di rojekê de kanî bû li dinê gişî bigere, kanî bû di wê tengayiyê de bê hewara mirîdê xwe î kevin.
Ez di vê hêwiyê de bûm, dengek ji hatif hate guhê min, digot:
”Metirse, ez hatim”, min li jor nêrî; tebeqên berfê ji dîtina min re manî ne dibûn... min dî, ji jor ve murxekî gir, guş, guş difire û ber bi min da dikeve... paşê li ber min venişt.
Min, bi hêviya Xocê Xizir dilê xwe vejandi bû; min digot qey derwêşê min î cil kesk û keşkûl bi dest e... mixabin murxekî per dirêj, sîng bi purt û ser girover û ser mezin bû...
Hingî hêviya min şikest; bê guman ev murxekî berate ”cenaze” yan bû... berî ez bimirim, bîna min hilaniye û hatiye cendekê min bixwe. Lê murxê gewre, murxê pirheybet ne ji wan murxên beratan bû; pencê xwe î polayî, bi dilovanî, li ser serê min gerand û ez avêtim ser basikê xwe î hesinî û ez ber bi ezmanan firandim. Êdî tirsa min ji mirinê ne ma bû; bi çavekî jîndar û bi dilekî azad min li dinê dinêrî...
* * *
Gava min çavê xwe vekir, min xwe li ser basikê tu murxan ne dît. Ez, li mala xwe, di nav nivîna xwe de bûm. Tixtorekî cil spî serê min bilind dikir û bi kevçîkî derman bera qirika min dida... li rast û çep du sê merivê min bi tirs li min dinêrîn... hêsir ji çavê wan diherikîn.
Tixtor dikeniya û digot :
- Êdî, metirsin... nexweşê me kefen çirand...
Heşê min hêdî, hêdî dihat serê min... ez ji bîst rojî de nexweş bûm... nexweşiya min tîfoseke giran û bê eman bû...
*Nêçîra Berazan, di rojnameya Roja Nû, hejmar/48/, sal: 1944an de jî hati bû belev kirin.
*Ronahî, Hejmar: 28, sal: 1945. Rûpel: 5, 6, 7.

Inqîlaba Sor a mezin - Em cengê naxwazin!
- Me Qeyser navê!
- Her bijî koma milet...
Di meha marta 1917an de bû; bi hezaran pale û xelkê Petêrsbûrgê girûh-girûh, di kuçeyan de digeriyan û ew pirsên jorîn bi hev re û bi yek dengî digotin...
Qeyser û malbata wî û zadeganan; ji paş pencereyan, li van komên rêncber, pale û cîwelekan dinêrîn, qeh- qeh dikeniyan û digotin:
- Zûrîna van seyan em gêj kirin...
Bi rastî jî Qeyser û zadegan gêj bû bûn. Lê ne gêjbûneke tebiî, gêjbûneke siyasî bû... Rûyê wan, heke bi sextekarî dikeniya, dilê wan bi rastî digiriya, taya mirinê bi qirika wan girti bû, text û bextê wan dihejiyan.
Ev hal ne tenê di kuçên Petêrspûrgê de çêdibû; li welatê Ûris, li her cî qewimî bû... Pale, rêncber û cîwelekan azadî û serbestî dixwestin.
Mîna her derê, li Ûristanê jî milet tebeqe tebeqe bûn; Zadegan, bajarî, gundî, pale, rêncber, cîwelek... Bajarî (burjawzî), tebeqeyên navîn, zadegan tebeqeya serdest, pale

__________________

| Üye İmzalarını Görmek İçin Buraya Tıklayarak Kayıt Olabilirsiniz. |

baco

çok teşekkürler bayağı uzun bir yazı okumaya başlasam iyi olur...

__________________