rêwî

Li ser ziman û edebîyatê bi Kemal Burkay ra hevpeyvîn


Hevpeyivîn: Latif Epözdemîr


Rewşa edebîyata Kurdî îro, beramber bi salên 80 çawa ne? Li Tîrkîyê ku şertên nivîsandina bi Kurdî parîyek azad bûye, çi firsend daye pêşketina edebîyatê? Gelo em dikarin bêjin ku xwendin û nivîsandin yekser dimeşin, yan na?

Kemal Burkay: Sala 1980 bi taybetî ji bo Kurdistana Bakûr salekî taybetî ye. Ango di wê salê da li Tirkîyê esker careke din dest da ser hukim û rewş ji bo hemû hêzên pêşverû, demokrat, hêzên çep û bi taybetî ji bo Kurdan gelek giran bû. Rewşenbîrên Kurd jî yan hatin girtin, ketin zîndanan, yan jî ji welat revîn.

Tesîra vê yekê helbet di warê edebî û çandî da jî xwe nîşan da. Berî sala 1980 li Tirkîyê û Kurdîstana Bakûr, di rewşeke gelek zor û zehmet da û gelek kêm be jî, di kovar û rojnamên perîyodîk da bi Kurdî dihate nivîsandin û kitêbên li ser çand û dîroka Kurdan, beşekî wan bi zmanê Kurdî, derdiketin. Wek nimûne, rojnama Roja Welat nîv-nîvê bi Kurdî û Tirkî derdiket. Romana Erebê Şemo “Şivanê Kurd”, Destana Memê Alan, Gramêra Kamran Bedirxan, şiêrên Eskerê Boyîk (Kulîlkê Çîya), Mem û Zîna Ehmedê Xanî (tevî wergara Tirkî bi destê Mehmet Emîn Bozarslan) di wê demê da çap bûn. Lê mixabin, berê di sala 1979 da îdara orfî çêbû û piştî wê jî, di îlona sala 1980 da derba eskerî. Hingê weşanên Kurdî hemû hatin girtin û polêz dest da ser kovar, rojname û kitêbên derketî, ew kom kirin, yan şewitandin, yan jî di karxaneyên kaxizê da kirin hevîr...

Lê vêcar jî zman û edebîyata Kurdî li der welat, bi taybetî li welatên Ewrûpa, bi destê wan sîyasî û rewşenbîrên ku ji welat revîbûn, geş bû. Li Swêdê, Elmanya û li welatên dinê bi destê wan penaberên Kurd gelek rojname û kovarên sîyasî û edebî derketin, weşanxane ava bûn û gelek kitêbên li ser çand û zmanê Kurdî, li ser dîroka Kurd, her usa jî berhemên edebî (çîrok, roman, şiêr, folklor, lêkolîn, bîranîn û hwd...) hatin nivîsandin û çap bûn. Di wan da zmanê Kurdî bi kar hat, pêşve çû. Gelek nivîskarên teze gihîştin.

Li nav welat jî, piştî ku hukma eskerî sist bû, careke din rê li ber zmanê Kurdî vebû. Vêcar pêla zmanê Kurdî ya li der welat giha hundurê welat û karê zman û çand cardin geş bû û gor berê gelek pêşva çû. Van salên dawî, her usa bi tesîra înternetê, piranîya kovar û rojnamên der welat xwe bêdeng kirin, yan jî derbazî înternetê bûn, lê li hundur welat kovar û rojnamên Kurdî zêde bûn û li nav welat gelek weşanxaneyên Kurd ava bûn.

Ev kar û xebatên li der welat û hundur welat, helbet, li ser edebîyata Kurdî tesîreke baş kirin. Hejmara xwendevanan jî ya nivîskaran jî gor berê gelek zêde bû. Bi dehan berhemên klasîk ên Kurdî û bi sedan berhemên teze çap bûn. Lê dîsa jî ev yek ne gor dil û daxwaz e. Ji ber ku zmanê Kurdî li Kurdistana Bakûr hîn jî ne azad e. Di mekteban da nayê xwendin, di radyo û têlevîzyonê da bi kar nayê, di warê resmî da qedexe ye. Ango hîn li pêşî dîwar û astengên mezin hene. Heya zman bi tevayî azad nebe bi xurtî pêşva naçe.


Di dîrokê da gelek caran rewşenbîrên Kurd sedem şert û zirûfên nexweş, mecbûr mane ku koçebar bibin û herne derveyê welat. Her weha li derveyê welêt berhemên xwe amade kirine. Edebîyat di salên dijwarîyê de li derve xwe parastîye. Sirgûn û xerîbî çi tesîrek danîye ser edebîyata Kurdî?

Nivîskarên Kurd li xerîbîyê jî piranî li ser pirsên gel û welat, li ser Kurdan û Kurdistanê dinivîsînin.

Burkay: Di bersîva jorê da min behsa vê koçberîyê kir, ku piştî sala 1980 çêbû. Lê di dîroka Kurdan da ev tişt gelek caran pêk hatîye. Malûm e, Rojnama Kurdî ya pêşîn, “Kurdistan” di xerîbîyê da, li Misrê û li welatên Ewrûpa derket. Piştî şorişa Şêx Saîd, gelek rewşenbîrên Kurd derbazî Sûrîyê û Libnanê bûn û li wan deran komele avakirin û weşan derxistin. Kovara Hawar yek ji wan e ku di bin rêberîya Celedet Bedîrxan da derket û bingehê elîfba latînî ya Kurdi û gramera Kurmancî ya nujen danî. Di salên 1960 û 70’yî da jî dîsa ji Tirkîyê koçên han çêbûn. Her usa jî ji parçên dinê, ji Kurdistana Başûr û Rojhilat, ji Sûrîyê...

Ango rewşenbîrên Kurdan li xerîbîyê jî, li kîderê firsend û azadî dîtine li wir baş ber xwe dane, zman û çanda Kurdî parastine û pêşva birine.

Jîyana xerîbî helbet gelek bi êş û zehmet e, bi taybetî ji bo wan kesên ku ne bi dilê xwe, lê ji ber zulm û tedayê ji welat derketine. Jîyana xerîbî, bibê nebê tesîra xwe li ser berhemên wan ên edebî jî dike. Carina jîyana teze dibe babetê berhemên wan, carina di bin tesîra edebîyata wan welatên bîyanî da dimînin. Ev tişt heya derecekî ji bo nivîskarên Kurd jî derbaz dibe. Lê qasî ku dibînim, nivîskarên Kurd li xerîbîyê jî piranî li ser pirsên gel û welat, li ser Kurdan û Kurdistanê dinivîsînin. Berhemên min jî usa nin.

İro jî navenda edebîyatê xerîbî ye, yan êdî edebîyat dikare li ser axa xwe şîn bibe? Nivîskarên Kurd lazim e çi bikin ku edebîyat zêdetir li ser axa xwe xurt be?

Burkay: İro navenda edebîyatê êdî ne xerîbî ye. Ji ber ku beşekî Kurdistanê li Başûr êdî azad e, li wir zmanê Kurdî jî êdî azad e, zmanê resmî ye, bi dibistan, zanîngeh, radyo û televîzyonê... Her usa jî li Bakûr û Rojhilat û li cîyên dinê zmanê Kurdî bi temamî azad nebe jî, îro qe nebe bi destê rewşenbîrên Kurdan heya derecekî bi kar tê.

Divê em ji bîra nekin ku di dema Yekitîya Sowyêt da li welatên Kafkas, bi taybetî li Ermenîstanê, her usa jî li Moskow û Lenîngradê dibistan û sazîyên Kurdî hebûn (ku hîn jî hene), Kurdên Sowyêt di gelek waran da -wek edebîyat, rêzman, dîrok- gelek berhem dan.

Berhemên Kurdî, çi li welat, çi li der welat pêk bên, tesîreke baş dikin li ser zman û edebîyatê. Lê ji bo ku çand û edebîyata Kurdî li ser axa xwe zêdetir geş be, divê Kurd azad bin, karê welatê xwe bi destê xwe rêva bibin, Kurdî bibe zmanê resmî li hemû parçên welat, xwendin bi Kurdî be ji dibistanê heya zanîngehê, radyo û têlevîzyon bi Kurdî be. Ev yek jî tenê bi kar û xebata edebî û çandî nabe, her usa bi kar xebata sîyasî dibe. Ango ev herdu kar, ya çandî û ya sîyasî, bi hevdu ra bi xurtî girêdayî ne.
Kaynak: Bydigi Forum http://www.bydigi.net/candi-gisti/211970-li-ser-ziman-u-edebiyate-bi-kemal-burkay-ra-hevpeyvin.html#post1629265
Kaynak: Bydigi Forum http://www.bydigi.net/showthread.php?p=1629265

Dengbêjî, xalek gelek girîng e di edebîyata Kurdî de. Her usa edebîyata Kurdî ya devkî, rûmetek bilind dide dengbêjîyê. Gelo dengbêjin Kurd hetanî îro çi xizmet dane edebîyatê.

Dengbêjî di muzîk û edebîyata Kurdî da xwedî roleke giranbuha ye.

Burkay: Belê, dengbêjî di muzîk û edebîyata Kurdî da xwedî roleke giranbuha ye. Zemanê berê musecele tunebûn û bo nivîsandin û çapkirinê jî firsendên Kurdan kêm bûn. Kitêbên heyî jî gelek caran di zeman da hatin şewitandin yan jî winda bûn. Lê dengbêjan dewlemendîya zman û berhemên edebî, gelek çîrok û destanên berê heya derecekî parastin, di nav gel da belav kirin û ji neslekî derbazî neslê din kirin. Wek nimûne Destana Memê Alan, ya Sîyabend û Xecê, Ker û Kulik û gelekên dinê. Dengbêjan di parastin û jîyandina folklora Kurdî da karekî gelek giranbuha kirine û hîn jî dikin.

Tê gotin ku niştimanperwerî bi edebîyatê dest pê dike. Roman berhemek pir hêja ye di edebîyatê de. Her weha, roman barkêşê gotara niştimanperwerî ye. Edebîyat û romana Kurdî çi tesîrek li doza Kurdayetî kirîye?

Burkay: bi raya min, mirov nikare bêje ku “niştimanperwerî bi edebîyatê dest pê dike.” Gelek tişt hene ku dibin sedemê niştimanperwerîyê û wê geş dikin, wek ajîtasyon û propagendeya sîyasî, muzîka gelêrî, zulma bîyanîyan û berxwedan û hwd... Lê edebîyata gelêrî jî tesîreke baş dike li ser niştimanperwerî. Roman yek ji wan berhemên edebî ye ku dikare vê tesîrê bike. Lê ne tenê roman, her usa jî şiêr, çîrok, berhemên di warê zman û dîrokê da.

Ger em li jîyana Kurdan binêrin, dikarin bêjin ku di jîyana me da, di bingehê bîr û bawerî û hîsên niştimanperwerî da rola şiêr girantir e. Mem û Zîna Ehmedê Xanî şiêr e, sê sed sal berê hatîye nivîsandin û wek çavkanîya welatparêzî ye. Şiêra Cîgerxwîn jî yek ji wan çavkanîyên xurt e di warê welatperwerî da.

Romana Kurdî gor şiêr gelek dereng hat û mirov dikare bêje ku ev tişt ne tenê ji bo Kurdan, ji bo gelek miletan usa ye. Lê em dikarin di warê roman da jî nimûneyên baş bidin ku tesîrek baş li welatperverîya Kurd kirine. Yek ji wan romana “Dimdim” ya Erebê Şemo ye ku li ser Qela Dimdimê hatîye nivîsandin.

Xuyaye di edebîyata Kurdî de helbest zêdetir pêş ketîye. Çima? Helbesta klasîk a Kurdî û ya nujen bi çi şîweyî divê ji hev werin cudakirin, yanî çi ferq di navbera wan de heye?

Helbesta me ya klasîk him bi şikil, him jî bi naverok ji edebîyata modern cuda dibe

Burkay: Mirov dikare bêje ku di edebîyata hemû gelan da berê şiêr (helbest) peyda bûye û roman piştra hatîye. Wek nimûne, di Yunan û Latîna kevn da helbest hebû, destan û şiêr hebûn, teatir hebû, lê roman tunebû. Roman berê di edebîyata Ewrûpîyan da, bi taybetî di ya Frensî û İngîlîzan da xwe nîşan da. Di edebîyata Ereb, Faris û Tirkan da jî roman û çîroka modern di van sed- sed û pêncî salên dawî da xwe nîşan da, lê şiêr ta ji berê da hebû. Bona vê yekê ne ecêb e ku ji bo Kurdan jî usa be.

Eleqa “pêşketinê” jî bi vê yekê ra heye. Formeke edebî ku zêdetir bi kar bê helbet bi pêş dikeve. Di zmanê Kurdî da roman dereng dest pê kir, emrê xwe hîn ne gihaye sed salî; bona vê yekê jî bibê nebê hîn edebîyata Kurdî di vî warî da dewlemend nin e û têrî xwe pêş ne ketîye. Helbet ev yek bi azadîya zman ra jî girêdayî ye. Bend û qeydên li pêş zmanê Kurdî tesîra xwe li ser hemû edebîyatê dike, rê nade ku edebîyata Kurdî bi xurtî geş be.

Helbesta me ya klasîk him bi şikil, him jî bi naverok ji edebîyata modern cuda dibe. Yê klasîk formên xwe ji şiêra Erebî û Farisî girtîye û bi wezn (piranî bi arûz) û kafîye ye. Dîsa, piranî bi dubeytan, yan jî bi şiklê rûbayî (çarîn) têne nivîsandin. Lê şiêra modern di Kurdî da jî şiêra “serbest” e. Ango weznên kevn bi kar nayên û kafîye hebe jî wek şiêrên berê bi qeyde û dezge nin e.

Lê şiêra nujen her usa jî bi naveroka xwe nujen e. Ango şiêra nu xwedî babetên teze ye, behsa jîyana mirovan ya rojane û hemdem, pirs û derdên gel, yên bindestan jî dike.

Carina jî şair dikare di bin formên kevn da babetên teze bi kar bîne. Bi taybetî hin şair forma “Rûbayî” ango “çarîn” îro jî bi kar tînin, lê tiştên teze dibêjin. Rûbayîyên wan ne tenê li ser gul û bilbilê, “şerava gulreng” û “delalên rûperî” ne... Min bi xwe jî qasî 300 çarîn nivîsandin, ku bi raya min, ew sentezek (li hevanînek) ji şiêra kevn û ya nujen in.

Di hişyarbûn û pêşketina milletan da rola ziman çi ye?

Zman hebûna milletekî ye

Burkay: Zman yek ji wan anasirên esasî ye ku bê wê millet nabe millet; wek welat, wek dîrok... Zman hebûna milletekî ye. Milletên mezin her usa jî xwedî zmanên taybetî û dewlemend in.

Yê me Kurdan, welatê me jî zmanê me yê taybetî û dewlemend jî heye. Dîroka me gelek kevn û dewlemend e, ji Hûrî û Mîdan tê. Bav û kalên me hîn hezaran sal berê bi nivîsa mixî û hîyeroglîfî nivîsandine. Kurdîya îro ji wan çavkanîyên dîrokî tê.

Lê bi taybetî di van sedsalên dawî da ji ber ku Kurd ne azad bûn, welat parçe û millet bindest bû, zmanê me jî şunda ket, rê û ronahî ne dît ku geş be, pêşva biçe.

Pêvendîya ziman û raman û edebîyatê çi ye? Berhemên edebî, lazim e li gor zimanên xwe, yan li gor kesayetîya nivîskarên xwe werin bi nav kirin?

Edebîyateke baş li ser bingehê zmanekî pêşketî çê dibe.

Burkay: Mirov bi rîya zman didin û distînîn. Ango mirov, her usa jî bi zmanê xwe mirov e. Zman her usa hacetê neqilkirina zanînê ye di navbera mirovan da bi devkî û nivîskî. Dema zman nebe, zanîn jî nabe û berhemên bav û kalan di vî warî da nayên parastin.

Edebîyat berhemekî delal e di warê zman da. Edebîyateke baş li ser bingehê zmanekî pêşketî çêdibe. Her usa jî zman bi destê mirovên nivîskar û edîb bi pêşva diçe û dewlemend dibe. Çawa zêrkêş û sîmkêş li ser zêr û zîv dişuxulin û jê berhemên xweşik diefrînin, nivîskar jî usa li ser zman dişuxulin û berhemên teze û xweşik pêk tînin.

Bi raya min, berhemên edebî divê gor zmanê wan bêne navkirin, ne gor esl û mensûbîyeta nivîskaran. Wek nimûne gelek Kurdên bi nav û deng hene ku di warê edebîyatê da berhemên xwe yên edebî (helbest, çîrok, roman û hwd) bi zmanê Tirkî, Erebî û Farisî nivîsandine. Mirov nikare berhemên wan ên van zmanan wek edebîyata Kurdî nîşan de. Ew beşek ji edebîyata wan zmanan in ku pê hatine nivîsandin. Xizmeta wan jî, di warê zman û edebîyatê da, şik tune, ji wan zmanan ra bûye. Lê mirov dikare wek Kurd dîsa jî bi wan nivîskaran serbilind be. Ger ji bo wan mecal hebana, ger zmanê Kurdî serbest bana, êhtimaleke mezin e ku wan Kurdan jî ne bi zmanê biyanîyan, lê bi zmanê Kurdî binivîsandana. Wek Yaşar Kemal, Ehmed Arif, Cemal Sureya û hinên dinê... Ez bi xwe, piştî emrê xwe yê 35’an hînî nivîsandina Kurdî bûm.

Yaşar Kemal bi xwe jî dibêje “ez nivîskarekî zmanê Tirkî bim jî, Kurd im.” Heya dibêje “Mewlana çiqas Tirk e, ez jî ewqas Kurd im...” Eva gotineke rast e. Ma Tirk ji Mewlana Celaleddînê Rûmî ra xwedî dernakevin, ku ji serî heya binî bi zmanê Farisî nivîsandîye?. Hıngê em çima ji Yaşar Kemal ra xwedî dernekevin? Bi raya min, yên wek Yaşar Kemal her usa jî malê me Kurdan in.

Lê helbet, ev yek zêdetir ji bo 30-40 sal berê derbaz dibe ku berî wê bo nivîsandina Kurdî li Bakûrê Kurdistanê rê û firsend tunebû. Lê îro ne usa ye. Êdi çavkanî û materyalên Kurdî jî pir in, rê û mecal hene ku Kurd zmanê xwe yê nivîskî hîn bin û bi zmanê xwe berheman bidin. Yê ku mecal heye lê bi Kurdî nanivîse, ma em çima jê ra bêjin nivîskarê Kurd, yan jî edîbê Kurd?..

Pirs û kêşeya yekitîya elfabe û zaravên di zimanê Kurdî de gelo wê çawa çareser bibe?

Ger yekitîya gel û welat hebe, zmanekî standart jî di zeman da çêdibe

Burkay: Eva pirseke mihîm e ji bo zmanê Kurdî. Hebûna zaravayên cuda cuda tiştekî normal e, ango ev yek di hemû zmanên mezin da heye. Ger yekitîya gel û welat hebe, zmanekî standart jî di zeman da çêdibe. Lê mixabin, ku welatê me parçebûyî ye, ji bo nêzikbûna zaravayan jî asteng hene. Her usa jî, ji ber parçebûna welat, di zmanê Kurdî da çend elîfbayên cuda bi kar tên, wek Erebî, Latînî û Kîrîlî...

Ji bo vê yekê, mixabin çareyekî hêsan nîn e. Di vî warî da her usa jî çareserîya sîyasî û zeman lazim e. Ango divê Kurd azad bin û sazîyên wan ên çandî hebin. Ew di vî warî da sîyasetekê bidin pêş xwe, qeyde û dezge daynin ji bo yekitîya zman û elîfbê.

İro li Başûr ji bo vî karî mecal heye. Ango li wir hukumeta Kurd û dezgeyên Kurdî bi hevra dikarin li ser vê babetê bisekinin û sîyaseteke rast daynin ji bo çareserîya van pirs û probleman. Hin kes dibêjin zaravayê Soranî, ku di warê xwendin û nivîsandinê da zêdetir pêş ketîye, bila di temamîya Başûr da û bi tenê bi kar bê. Lê ev ne pêşnîyareke realîst e. Him beşekî Kurdistana Başûr û Rojava zaravayê Kurmancî bi kar tîne, him jî Kurdistana Bakûr bi giranî Kurmancî bi kar tîne. Bi raya min, divê li Başûr jî herdu zarava him di dibistanan da, him jî di warê fermî da bi kar bên. Ev pirs bi rê olaxên zorî çareser nabin. Divê metodên demokratîk bi kar bên. Ango hemû zaravayên Kurdî jî bila serbest bin, bi kar bên. Ew hêdî hêdî nêzî hev dibin û yekitî di zeman da çêdibe. Eger çênebe jî dinya hilnaweşe...

Pirsa elîfbê jî usa ne. Devberdan ji elîfba Erebî (ji bo Kurdên Başûr û Rojhilat) ne tiştekî hêsan e. Bi sedsalan Kurdan ev elîfba bi kar anîne, berhem bi vê elîfbê dane. Lê dibe ku di dahatû da ji vê yekê ra çare tê dîtin.

Xebata di warê ziman û gramera Kurdî de bes e yan na? Hewceyî îro zêdetir bi çi heye? Gelo mumkun e ku di ayendeyî de (rojên pêş de) ferhengek mezin ku ji hemû zarav û devokên Kurdî pêk hatîye çêbe? Ji bo vî karî lazim e çi were kirin û ev wezîfeyê girîng lazim e ji alîyê kê ve were pêk anîn?

Divê em, berî her tiştî zmanê xwe zelal bikin,

Burkay: Rewşenbîrên Kurd û biyanî di warê elîfba, rêzman û ferhenga Kurdî da heya nuha gelek kar û xebat kirine û gelek berhemên hêja dane. Lê helbet ev yek têrê nake. Ji nuha pêve jî divê di vî warî da kar berdewam be. Ji xwe zman, wek civaka mirovan di halê xwe da namîne, tim diguhure, xwe teze dike, pêşva diçe û tim pirs û pirsgirêkên teze derdikevin pêş.

İro, bi raya min, ji bo parçên dinê (Bakûr, Rojhilat û Kurdên Sûrî) tiştê herî mihîm xwendin û nivîsandina bi Kurdî û karanîna Kurdî ye di karê rojane da. Ji ber ku, bi taybetî li Kurdistana
Bakûr li ser Kurdan asîmîlasyoneke mezin heye, zmanê Kurdî di xeterê da ye.

Lê mixabin, li vî parçeyî (Bakûr) dibistanên Kurdî tunin û gelek asteng hene li pêş karanîna zmanê Kurdî. Têlevîzyon dikare di vî warî da roleke baş bilîze, ango zmanê Kurdî bi kar bîne, bernamên baş çêbike û bala Kurdan bikişîne, zmanê Kurdî xurt bike. Lê ji ber ku Tirkîye destûra têlevîzyonên Kurdî nade û li pêş weşana radyo û têlevîzyona Kurdî hezar astengî datîne, hingê divê Kurd vî karî li dervayî Tirkîyê pêk bînin, têlevîzyonên baş ava bikin.

Di warê ferhengê da jî helbet, nuha şunda jî kar û xebat wê bê kirin û ferhengên têkûztir wê derkevin. Lê bi şiklê ku mirov gotinên hemû zarav û devokên Kurdî di ferhengekê da bicivîne, bi raya min, nabe. Ev yek xizmeta yekitîya zman nake, lê dikare serda jî di zman da tevlihevî derxe.. Helbet sal bi sal têkilîyên Kurdên parçên cuda cuda xurt dibe, çûn hatin û danustandin zman jî nêzî hev dike. Ew gotinên teze ji hevdu digrin û eva tiştekî baş e. Lê ev tişt jî bi lez û bez nabe. Ango mirov nikare zarava û devokan tev li hev bike û tiştekî wek aşûre jê derxe...

Ger em di vî warî da li halê kurmancî binêrin, gor 30-40 sal berê guhartin û peşveçûneke baş çêbûye, di warê xwedin û nivîsandinê, heya di warê axaftinê da zman standardîze bûye. Divê li ser vê bingehê em bimeşin.

Di vî warî da rola ku dikeve ser nivîskaran mihîm e. Divê ew, berî her tiştî zmanê xwe zelal bikin, usa binivîsin ku baş jê bê fêmkirin. Bona vê yekê jî divê berhemên hosteyên berî xwe baş bixwînin, jê feyde bistînin û nebêjin ku “zmanê Kurdî bi min dest pê dike!”

__________________

| Üye İmzalarını Görmek İçin Buraya Tıklayarak Kayıt Olabilirsiniz. |