A
Rëzbûna : A /Ä
A /Ā Sıralaması*************
A = A
Ä = AA , Ā uzun okunur , Belirteç , İşte , Öyle , Böyle , Bak , Ve’de
1 Tam
2 Ünlem , Nida ve hayret işareti ***
Ä vırva = Burdan , Tam burdan , Tam anlamı verir , Edat’tır ***
Ä disa = Bak yine ***
Ä usane = Tam öyle , İşte öyle (
wısa /wılo = Öyle ) ***
Ä hevqaswu / Ä hawqaswu = Tam bukadardı , Tam bununkadardı ***
Ä ev wu = İşte buydu ***
Ä dere hanënë = Ta ordalar , Bak ta ordalar ***
Ä dere hanëyë = Taorda (*57)
<< bkz
Usa , Tehr >>
Abori [ai] = Ekonomi , İktisat , Mali
<< bkz
Sıtari >>
Abûr [syn] = 1 Hicap 2 Hassiyet 3 Seciye , Karakter 4 Onur 5 Ahlak 6 Muhrem , Namus *** Bë abûr = Hicapsız , Namussuz , Onursuz *** Abûrti = Hassiyetlilik , Onurluluk
<< bkz Heya >>
Abûriyat = Töre bilim , Ahlakkıyat
Akademi = Akademi , Akademya
<< bkz
Zanıngeh>>
Alıdandın / Walıdandın =
1(tz) Doğuş , Doğma /Doğmak
2 Tevelūt , Milat
, Doğum
3 Zāhirleşmek
4 (
phil) Dogma , İnak , Bazı mesnetlere dayanarak sonradan asli olana katıştırılan hārici fikirler veya akideler ***
Meha newrozëda alıdi = Nevruz ayında doğdu ***
Bı alıdandi = Doğuşlu , Doğuş ile , Doğumlu ***
Pë alıdandi = Doğuştan ile , Kalıtsal ile***
Roja alıdandınë = Doğum günü ***
Kijan salida alıdi ? = Hangiyılda doğdu ?***
Pëşmıda alıdiyë / Bervimı alıdiyë = Benden önce doğmuş***
Dı alıde = Doğuyor ***
Ne alıdi = Doğmadı ***
Alıdi xelazbû = Doğurdu kurtuldu , Doğurdu bitti ***
Ro alıdi = Gün doğdu ***
Hiv alıdi / Heyv alıdi = Ay doğdu ***
Hedi hedi dı alıde = Yavaş yavaş doğuyor
<< bkz
Walıdandın >>
{ Diğer Diyalekt’ler :
Zayan , Welıdin , Wekadet }
Alıdandınxane / Walıdandıbxane / Rakethane = Doğum evi , Doğum kliniği
Alıdantın =
1 (tz) Doğurtmak , Doğuş sağlamak
2 (
phil) Sokratvari soru sorna yönteni ile yeni veya eski var olanı buldurmak , Fikir doğuşu sağlamak ***
Alıdandınvanî = 1 (
phil)Doğuşyancılık
, Nativizm
2 (
phil) Doğurtuculuk , Sokrat vari düşünce
<< bkz
Walıdandın >>
Alıdandınvan = 1 (
adj) Doğurtan , Ebe , Doğum yardımcısı
2 Doğup zāhirleşen
3 Doğuştancı
4 Doğurucu (mz) Üretken
5 Doğuşuk ***
Alıdandınvanî = 1 (
phil)Doğuşyancılık
, Nativizm
2 (
phil) Doğurtuculuk , Sokrat vari düşünce ***
Kurekem alıdi = Bir oğlum doğdu ***
Me salakida alıdiye = Biz bir yılda doğmuşuz , Hem demiz ***
Hemleye hë ne alıdi = Hāmile daha doğurmadı , Hāmile henüz doğum etmedi
<< bkz
Zayin ,
Raketın >>
Alıdıniyat /
Alıdaniyat = Doğuştancılık , Fıtriye , Vehbiye , Vilādiye , Nativizm , Doğuşla veya irsi olan kalıtımların mütealliyatını bilme veya bilgi yolu
<< bkz
Fıtriyat >>
Alıdandınvaniyat = Doğmatizm , Dogmaya veya inaka bağlı düşünceler , Dogmacılık ***
Alıdanti / Alıdanî = Dogmatik , Kurallara uydurulmuş fikir veya fiil
Alandın =
1 Yumaklamak , Dolamak , Sarmak / Sarılmak
2 Dolaştırmak
3 Bobinaj
4 Dolandırmak , Hile etmek Birilerini kandırmak
5 (
vulg) Madik atmak , Aldatmak , Atlatmak
6 (mz) Dolaşmak , Birine veya bir işe bulaşmak veya Sarmaş dolaş olmak***
Lıngemıva aliya = Ayağımadolandı***
Pësiramıva aliya = Yakama sarıldı ***
Gulok alandın = Yumak sarmak , Yumak dolamak***
Ser hev alandın = Üstüste sarmak , Üst üste dolamak***
Pere alandın = Paradolandırmak***
Ew mı zehf aland = O beni çok dolandırdı ***
Tu mı alandi = Sen beni dolandırdın ***
Kë kë aland = Kim kimi dolandırdı , Kim kimi kandırdı ***
Pë alıdandınëva derbaziyaxwe dıkın = Dolandırıcılıkla geçimini sağlıyorlar ***
Por ä mı hev alıyayi bû = Saçlarım bir birbirne dolanık oldu ***
Alıyayi = 1 Dolaşık
2 Karmaşık
3 Labirent***
Rëya alıyayi = (
syn)
1 Dolaşık yol
2 Kütü yol
3 Labirentliyol ***
Pëçiva alandın = Parmağa dolamak , Parmağa sarmak ***
Ne alandi ma = Sarılmadan kaldı , Dolanmadan kaldı***
Ne aland = Sarmadı , Dolamadı***
Istiyeva alandın / Stuva alandın = Boynuna sarılmak***
Në alandın = Sarılmıyor , Dolanmıyor ***
Pë alandınva = Sarma ile , Dolama ile ***
Bë alandi (
syn)
= 1 Sargısız
2 Dolamasız , Dolaşıksız
<< bkz Kandırmak için
Xapandın >>
Alandınvan [
syn /
adj ]
= 1 Dolayıcı , Sarmalayıcı
2 Dolandırıcı (
vulg) Madikci
Ali / Äli =1Yardım , Destek
2 İltimas
<< bkz
Yali 2 >> ( * 17 )
Äli / Yali =Taraf , Yön , Yan , İstikamet , Geçe ***
Äliki tene . = Bir taraf yanlız . ***
Alime'da anji äliwe'da . = Bizden yana veya sizden yana .
<< bkz
Yali 1 >> ( * 17 )
Alikar = 1 Yardıncı , Destekci , Hāmī , Kayırıcı , Himāye eden , Hümanist
2 Yardakcı , Kötü işlerde yardımcı , Kayıran
3 Muavin , Yamak
4 Mültemis , İltimas eden ***
Alikari = Yardımcılık , Destekcilik ***
Alikarvan = Yardım sever , İyilik veya destekkār ***
Alikarperwer / Yardım sever , Hümaniter<< bkz
Yalikar , Pıştivan 1, Xweyikar >>
{ Diğer Diyalekt'ler :
Arikar }
Alikarbûyin / Alikarbûn = Yardımcı olma , Yardımlanış , Destekleniş
Alikarkırın = Yardım etmek, Desteklemek , Kayırmak ***
Alikarikırın = Desteklenmek , Yardımda bulunmak
<< bkz
Yalikarkırın , Pıştivani >>
Anestezi[tz] = Anestezi
<< bkz
Tevızandın >>
Ar 1 = 1 Ar , Hicap 2 Namus
<< bkz Abûr , Heya >>
Ar 2 / Ard = Un *** Ar hërandın = Un öğütmek *** Gırara ar / Gırara ard = Un çorbası
Ar 3 = Od , Eski dilde ateş , Cehennem ateşi
Ardaf = Yakıt için tutuşturucu yakıt , Odun vs tutuşturmak için yakıtlık şey , Ateş tutuşturmaya yarıyan yakıt
Arvan [rgd] = Uncu , Un satıcısı *** Arvanî = Unculuk
Ardû = 1 Odun , Yakıtlık odun
2 Yakıt , Mahrukat ***
Bë ardû = odunsuz ***
Bë ardûti = Odunsuzluk , Yakıtsızlık ***
Pë ardû = Odunla , Odun ile ***
Bı ardû = Odunlu , Odunla , Odun ile ***
Ardûva = Odun ile , Odunla ***
Ardû jenin = Odun yığmak ***
Ardû qutkırın = Odun kesmek ***
Ardû qelaştın = Odun yarmak ***
Ardya xışk = Kuru odun ***
Ardûya ter = Yaş odun
, Kesilmiş yakıtlık yaş odun
{ Diğer Diyalekt’ler :
Ëzing }
Ardûdank = Odunluk , Yakıt odunların konduğu yer
{ Diğer Diyalekt’ler :
Ëzingdagk }
Ardûvan = Oduncu , Yakıtcı , Odun veya kömür satıcısı ***
Ardû çëkırın = Odun yapmak , Yakıt yapmak
Arımandın /
Warımandı = Şişkinlik , Arı sokması veya sivilceden oluşan şişkinlik , Apse ile olan şişkinlik veya kabarıklık
Asë 1 [
syn]
= Son , Nihāye / Nihāyet , Had , Sınır
2 (
geogr) Zirve , Doruk , Dikliğin en üstü
, Baş
, Uç
3 Pāyān , Āhir
4 Uçurum, Yar , Dik kayalık
5 (ss) Uçak pistinde inişdeki ilk hat / ...had , Uçak kalkışında pisteki son hat / ...had , Finiş
6 Raslantı , Tesadüf
7 (
grm) Nokta , Hat çizgisi
8 Rābıta ***
Bı asëyi = 1 Doruklu , Zirveli
2 Rābıtalı ilişikli
3 Raslantılı , Tesadüflü ***
Ev rë asë wi gundi dıwe = Bu yol o köye rastlar , Bu yol o köye çıkar ***
Çiyame asë ewra dıwe = Dağlarımız bulutlara değiyor***
Balafır asë ewra dıfıri = Uçak bulutların doruklarında uçuyordu ***
Zozaname asë çiyada û konname ... / Zozaname sera çiyada û konname ... = Yaylamız dağların ddoruklarında ve çadırımız ..., Yaylamız dağların zirvesinde ve çadırımız
<< bkz
Dawi , Pāyān için
Payan , Payande >>
Asë 2 / Aso [
syn]
= 1 Ufuk , Āfak , Hatti bālā , Göz erimi , Yerle göğün birleştiği yer
2 (
geogr) Doruk , Şahika , Zirve
<< bkz
Aso >>
{ Diğer Diyalekt’ler : Ufuk
= Bergeh Doruk
= Bende , Dihar , Qoq , Poplizok , Kop , Şıtil , Sertar ,Gumpıl , Gopitk , Ewç , Lûtke , Şax Nışûv , Sımt ,Tapık }
Asë 3 = Sirayet , İntikal ***
Hat asë wanderna bû = Gelip buralara kadar dayandı , Gelip buralara kadar sirayet etti , Gelip buralara kadar intikal etti ***
Me asë kır , lëwu me bıre ser seraxwe = Biz intikal ettik nerdeyse başının üstüne sizi koyacaktı , Biz ilettik nerdeyse bizi başının üstüne koyacaktı .
Aso = 1 Ufuk , Görünüşte yer ile göğün birleştiği hatti bālā
2 (
geogr) Zirve , Doruk , Şahika ***
Asëgeha çiya = Dağlar doruğu , Dağlar zirvesi
<< bkz
Asë 2 >>
Asë 3 / Hur [
adj]
= Asi , Çılgın ,Azgın , Dik kafalı
, Şımarık
<< bkz
Hur >>
Asëbûyin / Asëbûn = 1 Rastlamak , Tesadüf etmek
2 (mz) Çatmak , Bir belā veya olmazlığa çatmak
3 İlişikli olmak
, Bağıntılı hāl, Payanda oluş
4 (ss) Finiş olamk ,Nihāyetleşmek , Nihāyi
5 (
pol) Zirveleniş , Üst düzey toplantı , Olmazsa olmaz durum veya hāl ***
Kër hestiye asëbû ! = Bıçak kemiğe dayandı ! ***
Avä çemë hetta qırıqe asëbû = Irmağın suyu gırtlağa kadar dayandı ***
Mıva asë bû ma = Gelip bana dayanıp kaldı , Bana dayatılıp kaldı ***
Asëbûme (
syn)
= 1 Rastlamışın
2 Çatmışım
3 Tesadüfüm var ***
Rëda me hev asëbû / Rëda rastihev hatın = Yılda bir birimize rastladık , Yolda tesadüfleştik ***
Asë yeki qenc nebûm / Rastiti yeki qenc nebûm = İyi birine rastlamadım . İyi birine tesadüf etmedim ***
Erd kolinëda asë bûne ... / Erd kolida rast hatıne ... = Yer kazar iken tesadüf ... . Toprakkazariken raslamışlar ... ***
Asë kevnareki bûm = 1 Bir antikataya tesadüfettim , Bir antikaya rastladım
2 Bir eskimişe rastladım , Bir yıpranmışa tesadüf ettim ***
Hemû rë asë Amade dıwe = (
red) Her yol Diyarbakıra çıkar , Her yol Diyarbakıra tesadüf eder ***
Herd mıraz hev asëbûn = İki mürüvet bir birlerine kavuştu , İki mürüvvet bir birlerine nāil oldu ***
Du dıl hev asëbûn = İki gönül bir birlerine vuslat oldu ***
Mem û zin dewatekida hev asëbûn . = Memo ile zin bir düğünde bir birlerine rasladılar , Memo ile zin bir birlerine bir düğünde tesadüf ettiler .***
Herd dıl ser pırë hev asëbûn = İki gönül bir birlerine kö
prü üstünde kavuştular , İki gönül kö
prü üstünde bir birlerine erdiler
.
<< bkz
Rasthatın >>
Asëgeh [
syn] =
(ss) 1 Tanpon , Bariyer , Son durak
2 Görüş mesafesindeki nihayi seyir
3 (qb) Kale ve hisarlarda en üst yer veya girip çıkılan burç geçiti
4 Es üst kattaki ikāmet gāh , Müstahkem mekām , En üst mahal
5 Nihāyi nokta
6 (
soz) Çıkmaz sokak , Çıkışı olmayan tek yönlü giriş çıkışı olan yer (mz) Antre , Sofa , Hol ***
Asëgeha minarë = Minarenin en üst uçu
Asëkırın 1 = 1 Sirayet ettirmek , İntikal ettirmek , Dayatmak , Dayandırmak , Nihāyetleştirmek
2 Tutumunda israr etmek , Vardırmak
, Dayatmak , Olmazsa olmaz duruma getirmek , Bir şeyi bir şeylere sözlü veya sözsüz dayatıp bağlamak , Mütalli kılmak
3 Taallluk kılmak , Āit veya dairleştirmek , Münāsebetli saymak veya kılmak , Mensuplaştımak , İlişikleştirmek , İlgili ve bağımlı eylemk , Rābıta kurmak , Tutarlı hāle getirmek
, Payandalamak
(hq) Tahkim etmek
4 Uç uça getirip birleştirmek , Yan yana yaklaştırıp dayandırnak , Erdirmek , Erişimi sağlamak
5 (rgd ) Nāil ettirmek , Vuslata erdirmek
6 Karşılaştırmak , Kavuşumu sağlamak , Tesadüfle veyahut rastgele buluşumu sağlamak , Maksud ettirmek ***
Berjer tukım rû asëdıwe , jor tukım sımël asëye = Aşağı tükürsen sakala dayanır yukarı tükürsem bıyığa dayanır ***
Hetta vıra asëkırın = Burayakadar dayandırdılar , Buraya kadar sirayet ettirdiler ***
Eme roki axrate hev asëwın = Bir gön ahirette buluşacağız , Bir gün ahirette rastlaşacağız
<< bkz
Payende kırın >>
Asëkırın 2 = 1 İletmek
, Ulaştırmak
2 (
pol) Doruklamak , Doruklama , Zirvelemek , Olmazsa olmaz duruma getirmek
<< bkz İletmek ve Ulaştırmak için
Gihandın >>
Asûde 1 [syn] = 1 Āsūde , Sākin , Rahat 2 Tenha , Issız
<< bkz Tenha , Xali , Xewle >>
Asûde 2 [syn] = 1 Āsūde , Rahat ve sükūna ermiş , Müsterih , Kedersiz ve tasasız hāl , Huzur ve saadet hāli 2 Ferah , Refah , Gönenç 3 Mutluluk , Esenlik
Asûdebûyin / Asûdebûn = Āsūde olmak , Mutluluk ve esenlikte olmak , Rahat ve huzurda bulunmak , Keder ve tasadan müsterih olmak
Ava 1 = Bu , İkinci tekil şahıs
Ava 2 [
syn] =
1 Kurulu , Düzenli , Mahmur , Müreffeh , Yapılı , Derilmiş çatılmış
2 Bayındır , Müreffeh , Abadan
3 Esen , Kutsak ***
Malate avawe = Evin var olsun , Evin şenlensin , Evin esenlensin
Avabûyin 1 / Avabûn 1 = 1 Yapısallaşma, Tesisleşme durumu
, Düzenleşmek
2 Esenleşmek , Esen sağlayış , Karşılıklı hatır gönül tutmak , Gönüldaşlaşmak
Avabûyin 2 / Avabûn 2 = 1 Yapısalcılık , Yapı durumu hāli
2 Strüktürel
Avabûyin 3 / Avabûn 3 [
obj]
= 1 Tahakkuk , Var durum , Var oluş , Belli ve aşikārlaşmak , Nesnel var oluş
, Vākī oluş, Gerçekleşme
2 Bayındırlaşma , Müreffehleşme , Abadanlaşma , Soyal iyileşim sağlma
, Meskūnlaşma
Avabûniyat =1 Strüktürlizm ,Yapısalcılık , Kuruluşculuk , Yapılışları inceleme bilim dalı
2 Lisan veya edebiyat gibi konuların yapılışlarını bilme ilmi
3 Bünyevi yapılışı konu alan inceleme yolu
<< bkz
Tehriyat , Çëbûniyat ,
Şemaliyat >>
Avakırın 1 = 1 Tesis kurmak , Montajlamak , İnşaa etmek , Çatı çatmak ,Yapılandırmak , Kurulu hāle getirmek , Kullanılır duruna getirmek , Kurulu düzen eylemek
2 Kurgulamak
3 Onarmak , Tadilat etmek ***
Xaniki teze avakırın = Yeni bir ev yapmak , Yeni bir bina kurmak ***
Sehet avakırın = Sakat kurmak ***
Tışnaavadıkır = Bir şeyler monta ediyordu , Bir şeyler kuruyordu ***
Konavakırın = Çadır monta etmek , Çadır kurmak , Çadır çatmak ***
Mı avakır = Ben kurdum , Ben tesis ettim , Ben çattım ***
Te Avakır = Sen kurdun , Sen tesis ettin ***
Ew avakır = O kurdu , O tesiis etti , O montaladı ***
Kë avakır ? = Kim tesis etti ? Kim montaladı ? ***
Avakıri ma = Tesis edilmiş kaldı , Kurulu kaldı ***
Avadıwe = Kuruluyor , Tesis ediliyor ***
Ava ne bû = Tesis olmadı , kurulmadı ***
Ava dıkır = İnşaa ediyordu , Tesis ediyordu ***
Avati nivida ma = İnşaat yarıda kaldı
<< bkz
Çëkırın >>
Avakırın 2 = Esenlik sağlamak , Esenlemek , Esenlikle şenlendirmek , Hoş beşler eylemek , Kutsamak ***
Malate avawe = Evin şenlensin , Evin esenlensin , Evin kutlu olsun ***
Te avawe =
1Sana kutlu olsun , Sana yarasın
2 İçkili kadeh tokuşturulmalarda şerefe demek , Yarsın
<< bkz
Pirozkırın >>
Avakırın 3 [
obj / syn] =
1 Gerçekleştirmek , Tahakkuk ettirmek
2 Bayındır etmek , Mamur kılmak , İmarlı ve sosyal durum sağlamak , Abadanlaştırmak ***
Avadankırın (
syn) =
1 Gerçekleştirmek , Gerçekleşmesisi sağlamk
2 İmar etmek , Mamurlaştırmak , Bayındır hāle getirmek , Abadanlaştırmak veya eylemek , Meskūn vaziyet aldırmak
Avakar / Avavan [
adj]
= 1 Tesisatcı , Motajcı
2 Usta , Erbap , Ehil , Mālik
3 Muktedir ***
Avakıri = Kurucu , Montalayıcı , Tesisci / Tesis edici
<< bkz
Çëkırvan >>
Avëj = 1 Atıcı
2 Sıçratıcı , Tazikleyici
3 (
tchn)İtenek , Piston
4 (vulg) Palavracı , Yalancı
<< bkz İtenek ve Piston için
Defok >>
Äwana 1 [
adj]
= Onlar, O kişiler
Äwana 2 [obj]
= Her hangi bir şey , Onlar , O şeyler , Onlardan