TİCARİ ALACAKLAR
Ticari alacaklar ; İşletmenin 1 yıl içinde paraya dönüştürülmesi öngörülen ve işletmenin ticari alacakları nedeniyle ortaya çıkan senetli ve senetsiz alacaklarını ifade eder.
120-ALICILAR
121-ALACAK SENETLERİ
122-ALACAK SENETLERİ REESKONTU(-)
124-KAZANILMAMIŞ FİNANSAL KİRALAMA FAİZLERİ(-)
126-VERİLEN DEPOZİTO VE SENETLER
127-DİĞER TİCARİ ALACAKLAR
128-ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR
129-ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI(-)
Sevgili arkadaşlar; 12'li grupta Ticari Alacaklar dan sınavda mutlaka soru gelecektir hatta bu fikri biraz daha pekiştirmek için şöyle bir espiri de yapılabilir,"bu gruptan soru sorulmayacaksa sınav yapılmaz".Bu grup çok önemlidir arkadaşlar,soru yaklaşımlı konuya kısaca göz atalım;konunun rahat anlaşılabilmesi için isterseniz küçük bir örnekle hesapları bireyselleştirelim.Arkadaşlar alacağın 3 hali vardır biz buna NŞD diyelim N:NORMAL, Ş:ŞÜPHELİ, D: DEĞERSİZ. İnsanlar güncel hayatta hep birbirleriyle ilişki içindeler,örneğin alışveriş yaparlar,iş ilişkilerinde bulunurlar,bazen da bir arkadaşına durumu sıkışık olduğu için borç para verirler,işte bu bir NORMAL alacaktır ancak günü geldiğinde ödenmesse birden fazla telefonla istenir sonra kişinin ayağına kadar gidilir ama bir türlü tahsil edilemez, işte buda ŞÜPHELİ alacaktır,yani bir gider bir zarar olmuştur artık,son aşamada ise alacağın üzerinden soğuk bir bardak su içilir buda alacağın DEĞERSİZ olduğuna işarettir.
NORMALALACAKLAR
120 ALICILAR: işletmenin faaliyetiyle ilgili mal ve hizmet satışlarından doğan SENETSİZ alacaklarını,
l21-ALACAK SENETLERİ:İşletmenin faaliyetiyle ilgili mal ve hizmet satışlarından doğan SENETLİ alacaklarını ifade eder,diğer bir ifade ile bu iki hesap işletmenin NORMAL alacaklarını gösterir.
-----------------------------/---------------------------------------------
120-Alıcılar
121-Alacak senetleri
600-Y.içi satışlar
391-Hes.kdv.
----------------------------------------------------------------------------
senetsiz ve senetli satış yapılmıştır.
--------------------------------/--------------------------------------------
100-kasa
102 bankalar
120-alıcılar
121-Alacak senetleri
-----------------------------------------------------------------------------
kasa ve banka yoluyla tahsilat yapılmıştır.
-----------------------------------/------------------------ ------------------
610-Satıştan iadeler
611-satıştan iskontolar
191--İnd.kdv
120-alıcılar
------------------------------------------------------------------------------
satıştan iade ve iskonto yapılmıştır.
-------------------------------------/-----------------------------------------
121-Alacak senetleri
120-alıcılar
--------------------------------------------------------------------------------
alıcıladan olan alacak senede bağlanmıştır.
-----------------------------------/-------------------------------------------
121-Alacak senetleri 100
121-Alacak senetleri 90
642-Faiz gelirleri 10
---------------------------------------------------------------------------------
Alacak senetleri yenilenmiştir.
sevgili arkadaşlar normal alacak işleyişi yukarıdaki kayıtlar gibidir,burada bono ve poliçe aynı şekilde işlem görecektir.
ŞÜPHELİ ALACAKLAR
Ödeme süresi geçmiş bu sebeble vadesi birkaç defa uzatılmış veya protesto edilmiş,yazı ile birden fazla(dikkat) istenmiş yada dava ve icra safhasına aktarılmış SENETLİ (121)ve SENETSİZ(120) Alacakları kapsar.Tahsili şüpheli hale gelmiş alacaklar (120-121) alacaklandırılırken,128 şüpheli ticari alacaklar borçlandırılmalıdır.VUK'un 323.maddesi şüpheli alacakları şöyle tanımlıyor;
1-Dava ve icra safhasında bulunan alacaklar
2-Yapılan protestoya veya yazı ile birden fazla istenmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan dava ve icra takibine değmeyecek derecede küçük alacaklar,şüpheli alacak sayılır.Bu tanımda dava ve icra safhasına değmeyecek ifadesi pek açık olmamasına rağmen sanıyorum bunun ölçüsü dava ve icra giderinin yaklaşık tutarı olabilir.Ayrıca bir alacağın şüpheli sayılabilmesi için bir teminata bağlanmamış olması gerekiyor ve bu durumda menkul rehni veya gayrimenkul ipoteği şeklinde teminata bağlanmış alacaklar için bir karşılık sözkonusu olamaz.şüpheli duruma düşmesi ise arkadaşlar bunu biraz daha açıklayıcı olması bakımında konunun üzerinde duralım;şüpheli duruma düşen alacaklar için karşılık ayrılır demiştik ancak vergi matrahından düşürülebilmesi için yukarıda belitilen VUK 'un 2 aded maddesine uygun olması gerekir.Ayrıca icra safhası ve dava aşaması dendiğinde mahkemeye takip dilekcesinin verilmesi yeterli sayılır.
Yine özün önceliği kavramı gereği vadesi gelmemiş bir alacak ta şüpheli sayılabilir örneğin ; işletmenin alacaklı olduğu işletme hakkında iflas kararı verildiğini ve bu iflasın iflas masasına kayıtının yapıldığını tespit etmiş olsun,bu durumda işletme bu alacağını şüpheli sayarak karşılık ayırıp gider yazabilir ancak VUK a göre KKEG olarak ticari kardan mali kara geçerken beyanname üzerinde göstermelidir.
SINAV YAKLAŞIMLI İŞLEYİŞ
1.YAKLAŞIM SORU TİPİ;İşletme 240 ytl' lik alacağa 240 ytl karşılk ayırıp gider yazıyor ve daha sonra aynı parayı tahsil ediyor olsun.
a-------------------------/------------------------------------
121-alacak senetleri 240
protostolu senetler
121-alacak senetleri 240
cüzdandaki senetler
--------------------------------------------------------------
senedin protosto edilmesi
b--------------------------------------/-------------------------------
128-şüpheli alacaklar 240
121 alacak senetleri 240
-------------------------------------------------------------------
normal alacağı şüpheli hale gelmesi
c---------------------------------/----------------------------------
654-karşılık giderler 240
129-şüp.tic.al.karş(-) 240
-------------------------------------------------------------------
şüpheli alacağın gider yazılması(karşılık ayrılması)
d-----------------------------------/---------------------------------
100-kasa 240
128-şüpheli alacaklar 240
--------------------------------------------------------------------
şüpheli aklacağın tahsil edilmesi
e------------------------------------/--------------------------------
129-şüp.tic.al.karş(-) 240
644-konusu kalmayan karşılıklar 240
---------------------------------------------------------------------
2.YAKLAŞIM SORU TİPİ; işletme 240 ytl'lik normal alacağı şüpheli hale gelmiş ve buna 80 ytl karşılık ayırıp gider yazdıktan sonra 180 ytl sini tahsil etmiş olsun.
a-------------------------------/--------------------------------------
121-alacak senetleri 240
protostolu senetler
121-alacak senetleri 240
cüzdandaki senetler
----------------------------------------------------------------------
senedin protosto edilmesi
b------------------------------------------/---------------------------------
128-şüpheli ticari alacaklar 240
121-alacak senetleri 240
------------------------------------------------------------------------------
şüpheli alacal kaydı
YADA;
------------------------------/---------------------------------------------
128-şüpheli ticari alacaklar
120-alıcılar
------------------------------------------------------------------------------
olabilirdi.(senetsiz alacak olsaydı)
c-----------------------------------/----------------------------------------
654-karşılık giderleri 80
129-şüp.tic.al.karş.(-) 80
------------------------------------------------------------------------------
şüpheli alacağın 80 ytl sine karşılık ayrılmıştır.
d---------------------------------/-------------------------------------------
100-kasa 180
129-şüp.tic.al.karş.(-) 80
128-şüpheli tic alacaklar 240
644-kon.kal.karşılıklar 20
------------------------------------------------------------------------------
not:sonraki yıl tahsil etmiş olsaydı 644 yerine 671 geç.yıll.karları olacaktı.Burada pratik düşünce 100+129 u toplayıp aradaki farkı gelir yazmak olmalıdır.180+80=260
260-240=20 dir.
3.YAKLAŞIM SORU TİPİ;İşletme 240 ytl lik normal alacağı şüpheli hale gelmiş ve buına 90 ytl karşılık ayırıp gider yazdıktak sonra 140 ytl sini tahsil etmiş olsun.
a-----------------------------------------/-------------------------------------------
121-Alacak senetleri 240
121-Alacak senetleri 240
b--------------------------------------------------------------------------------------
128-şüpheli tic.alacaklar 240
121-Alacal senetleri 240
----------------------------------------------------------------------------------------
c------------------------------------------------/---------------------------------------
654-karşılık giderleri 90
129-şüp.tiç.al.karş.(-) 90
------------------------------------------------------------ ----------------------------
d--------------------------------------------------/--------------------------------------
100-kasa 140
129-şüp.tiç.al.karş.(-) 90
689-diğ.ol.dığı g/z 10
128-şüpheli tic.alacaklar 240
-----------------------------------------------------------------------------------------
not:sonraki yıl tahsil edilmiş olsaydı 689 yerine 681 geçmiş yıl.zararaları olacaktı.yine harcadığım yani gider yazdığım değer+tahsil ettiğim değerden şüpheli alacakları çıkardığımızda aradaki fark olumsuzsa gidere ,olumlu ise gelire yazmak suretiyle sorulara pratik cevaplar verebiliriz.140+90=230, 230-240=--10 zarar olacaktır.
Sevgili arkadaşlar buraya kadar anlattığım hususları özetlemek gerekirse ;
1-Şüpheli alacaklar için değerleme gününde pasifte karşılık ayrılabilir.Yani gider yazılır,bir gideri gider yazmanın yolu onu borçlandırmaktan geçer.
2-Ayrılan karşılığın hangi alacaklara ait olduğu karşılık hesabında gösterilmelidir.teminatlı alacaklarda karşılık,teminattan geri kalan miktara isabet eder.
3-Şüpheli alacakların sonradan tahsil edilen miktarları tahsil edildikleri dönemde kar veya zarar yazılır.
4-Şüpheli alacaklar şüpheli duruma düştüğü anda ilgili normal alacaktan çıkarılarak şüpheli ticari alacaklar hesabına aktarılır.Daha sonra sözkonusu alacaklar için karşılık ayırmak suretiyle gider yazılır.Ancak teminatlı alacaklarda teminat tutarı düşüldükten sonra kalan tutar için karşılık ayrılır.Yani diyelimki müşterinizden 10,000 ytl alacağınız var ancak daha önceden 9,000 ytl lik bir ipotek aldığınızı varsayalım,bu durumda kalan 1000 ytl için karşılık ayrılabilir.Çünkü zaten 9000 ytl lik kısmını teminata bağladığınızdan kaçması düşünülemez. Ayrıca hatır senetleri de şüpheli alacak sayılmazlar.
DEĞERSİZ ALACAKLAR
Değersiz alacakla ilgili söylenebilecek tek şey artık bu senetli ve senetsiz alacağın tahsili imkansız hale geldiğidir.Bu durumda zaten VUK 322 maddesi açıkca şöyle diyor;"Kazai bir hükme ve kanaat getirici bir vesikaya göre tahsiline artık imkan kalmayan alacaklar değersiz alacaklardır."yani burada bir mahkeme kararından söz edilebilir örneğin;alacaklı zaman aşımına düşmüştür yada borçlunun iflasına karar verilmiştir.Yine VUK 324 .maddesinde alacaklı ve borçlunun anlaşma yoluyla alacaklının alacağından vazgeçtiği bir alacak veya borçlunun konkordato ilan etmesi de alacağı değersiz hale getireceği bildirilmiştir.Bunun yanısıra "Aciz vesikası"alacağı değersiz kılmaz çünkü borçlunun durumu düzelebilir ve bu borcunu ödeyebilir aciz vesikası sadece şüpheli alacak olarak karşılık ayırmaya yarar.
Bir alacağın yolculuğunda önce normal alacak, daha sonra şüpheli alacak ve daha sonrada değersiz alacak halini aldığını görüyoruz.Yani bir normal alacak şüpeli alacak aşamasını atlayarak değersiz hale gelmez .
Yukarıda d maddelerinin olmadığını varsaydığımızda,
------------------------------ -----/-------------------------------------
129-şüpheli tiç.al.karş.(-)
128-şüpheli tic.alacaklar
--------------------------------------------------------------------------
değersiz alacak kaydı.
---------------------------------/-----------------------------------------
100-kasa
679 diğ.ol.dışı g/k
---------------------------------------------------------------------------
olurda birgün tahsilat yapılırsa,daha önce gider yazdığımız alacağı yok etmenin en pratik yolu onu gelir yazmaktır.